كۇش يشاراسى: ا ق ش- تىڭ ۆەنەسۋەلاداعى وپەراتسياسىنىڭ اقىرى قانداي بولادى

استانا. قازاقپارات – 3-قاڭتارعا قاراعان ءتۇنى ا ق ش پەن ۆەنەسۋەلا اراسىنداعى ۇزاققا سوزىلعان تەكەتىرەس وقىس سيپاتقا ويىستى: ا ق ش- تىڭ اسكەري كۇشتەرى پرەزيدەنت نيكولاس مادۋرونى قۇرىقتادى.

Kazinform اگەنتتىگىنىڭ حالىقارالىق شولۋشىسى وقيعانىڭ ۆەنەسۋەلا مەن حالىقارالىق جاعدايعا قالاي اسەر ەتەتىنىن شامالاعان بولاتىن.

جانجال سوڭى

باستاپقىدا جاعداي تىعىرىققا تىرەلگەندەي كورىنگەنى راس. سەبەبى ا ق ش- تىڭ اسكەري-تەڭىز فلوتى تەڭىز ارقىلى ۆەنەسۋەلانى وقشاۋلاعانىمەن، قۇرلىقتا تولىققاندى اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزۋگە اسكەر سانى جەتكىلىكسىز ەدى.

وتكەن عاسىردا امەريكالىقتار پاناماعا اسكەر كىرگىزىپ، 1989-جىلدىڭ جەلتوقسانىندا پرەزيدەنت مانۋەل نورەگانىڭ بيلىگىن قۇلاتقان، سونداي-اق 1983-جىلى گرەناداعا ينتەرۆەنتسيا جاساعانى ەستە. الايدا بۇل ەلدەر اۋماعى جاعىنان شاعىن ەدى. ال ۆەنەسۋەلا - ءىرى مەملەكەت، 123 مىڭ ساربازى بار قۋاتتى ارمياسى جانە پاراميليتارلىق قۇرىلىمى بار. قارۋلى كۇشتەرىندە رەسەيلىك سۋ-30 جانە امەريكالىق F-16 جويعىش ۇشاقتارى جەتەرلىك، دەگەنمەن سوڭعىسىنىڭ تەك بىرنەشەۋى عانا جارامدى كۇيدە. سونىمەن قاتار ەلدىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىسى بەرىك - س-300، «بۋك»، «پەچورا» كەشەندەرى، «مستا» گاۋبيتسالارى، «سمەرچ» دۇركىندەتىپ اتۋ جۇيەلەرى جانە ت-72 تانكىلەرىمەن جاساقتالعان.

ارينە، ۆەنەسۋەلا ارمياسى بارلىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ا ق ش- تان الدەقايدا ءالسىز. دەگەنمەن ۇيىمداسا قارسىلاسسا، ا ق ش- تىڭ ەل اۋماعىن باسىپ الۋىنا ۋاقىت كەتەر ەدى ءارى تولىققاندى اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزۋ ءۇشىن ەداۋىر كوپ اسكەر قاجەت. اقش جوعالتاتىن اسكەردىڭ سانى دا از بولمايتىنى تۇسىنىكتى.

وسى ورايدا اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ كۇردەلى جاعدايدا قالدى. ەگەر تەك تەڭىزدەگى قورشاۋمەن شەكتەلسە، سوڭى بەلگىسىز ۇزاق پروتسەسس باستالاتىن. ال ەگەر تولىققاندى شابۋىلعا كوشسە، ا ق ش- تاعى سىنشىلار ونى امەريكالىقتاردى ءبىتىپ بولماس مايدانعا كىرگىزدى دەپ ءتۇتىپ جەر ەدى.

تاڭداۋ: باسىپ كىرۋ نەمەسە ارنايى وپەراتسيا

الايدا ترامپ تىعىرىقتان شىعار جول تاپتى. 3-قاڭتارعا قاراعان ءتۇنى ا ق ش اسكەرى ۆەنەسۋەلانىڭ اسكەري بازالارى مەن كەيبىر اكىمشىلىك عيماراتقا سوققى جاسادى، ءتىپتى قاربالاس ساتتە ارنايى جاساق مادۋرو مەن ونىڭ جۇبايىن ەلدەن الىپ كەتكەنى بەلگىلى بولدى. بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان وپەراتسيانىڭ ەگجەي-تەگجەيى بەلگىسىز، دەگەنمەن اشىق دەرەككوزدەردە قىزىق جايتتار كوپ.

ماسەلەن، مادۋروعا باعىت العانداي بولىپ، ۆەنەسۋەلا اۋماعىنىڭ ۇستىنەن س-47 «چينۋك» تاسىمال تىكۇشاقتارى ۇشقانىن كورەمىز. بۇل تىكۇشاق باياۋ، مانيەۆر جاساۋ قابىلەتى تومەن، وتە وسال. ونىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسى بار، ءتىپتى «يگلا» سەكىلدى رەسەيلىك زەنيتتىك زىمىران كەشەندەرىمەن قارۋلانعان جانە ءىرى كاليبرلى پۋلەمەتتەرگە يە جاياۋ اسكەر تۇرعان ايماقتان كەدەرگىسىز ۇشىپ ءوتۋى ەكىتالاي. بۇعان قوسا، ۆەنەسۋەلادا سۋ-30 جانە F-16 سەكىلدى ونداعان زاماناۋي جويعىش ۇشاق بار ەكەنىن دە ايتتىق.

بۇل دەگەنىڭىز، «چينۋكتار» اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسى تولىقتاي باسىپ-جانشىلىپ، اۋەدە ۇستەمدىك ورناتىلعاننان كەيىن عانا ۆەنەسۋەلاعا ەندى دەگەن بەلگى. سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە ا ق ش جاۋدىڭ قارسى شابۋىل جاساۋعا قاۋقارلى جەردەگى جاياۋ اسكەرىن بىرنەشە ساعاتقا جويدى دەگەنگە سەنۋ قيىن.

نەگىزىنەن ا ق ش اۆياتسياسىنىڭ ۆەنەسۋەلا نىساندارىنا جاساعان شابۋىلى اسا اۋقىمدى كورىنگەن جوق. جۋىردا ا ق ش اسكەري كۇشتەرى وپەراتسياعا 150 ۇشاق پەن ۇشقىشسىز اپپارات قاتىسقانىن مالىمدەدى، الايدا مۇنداي كولەمدەگى ۇشاقتىڭ ءوزى بىرنەشە ساعاتتا بارلىق اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىستى تولىقتاي جويا المايدى. سوندىقتان «چينۋك» تىكۇشاعىنىڭ جايبىراقات ءجۇرۋى كۇدىك تۋدىرادى. ارينە، ب ا ق- تا رەسەيلىك «بۋك» زەنيتتىك زىمىران كەشەنىنىڭ قيراعان قاڭقاسى كورسەتىلدى، ءبىراق بۇل ۆەنەسۋەلانىڭ بۇكىل اۋە قورعانىسى جۇيەسى ىستەن شىقتى دەگەندى بىلدىرمەيدى.

سوندىقتان 3-قاڭتارداعى وقيعا الدەقايدا كۇردەلى وپەراتسيا دەپ پايىمداۋعا بولادى. نەگىزىندە ا ق ش- تىڭ ارنايى جاساق مىنگەن تىكۇشاقتارى مادۋرونى قولعا ءتۇسىرۋ وپەراتسياسىن تەك ۆەنەسۋەلاداعى بەلگىلى ءبىر كۇشتەرمەن كەلىسىمگە كەلگەننەن كەيىن جاساعان سىڭايلى. ارينە، بۇل - بولجام، ءبىراق وسى نۇسقا اناعۇرلىم قيسىندى كورىنەدى. ۆەنەسۋەلانىڭ اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس جۇيەسى مۇلدە جۇمىس ىستەمەدى دەپ جورامالداۋعا بولار ەدى، الايدا ەكىتالاي.

2024-جىلى مادۋرو كەزەكتى سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەنىن جاريالادى. الايدا وپپوزيتسيا سول كەزدە سايلاۋدا ونىڭ قارسىلاسى ەدمۋند گونسالەس ۋررۋتيا جەڭىسكە جەتتى دەپ مالىمدەپ، كەيىن ول ەلدەن كەتۋگە ءماجبۇر بولعان. نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماريا ماچادو دا 3-قاڭتاردا ءدال وسى ادام ۆەنەسۋەلانى باسقارۋى ءتيىس دەپ ايتقان بولاتىن.

ەل تىزگىنىن كىم ۇستايدى؟

الايدا ەلدىڭ ەندىگى باسقارۋ مودەلى بەيمالىم. وتپەلى كەزەڭمەن شەكتەلە مە، الدە جاڭا سايلاۋ ناۋقانىنا ۇلاسا ما، ازىرگە بەلگىسىز. ترامپتىڭ ۆەنەسۋەلاعا بيلىك جۇرگىزۋى دە ىقتيمال سەناريلەردىڭ قاتارىندا تۇر.

- ءبىز قاۋىپسىز جانە اقىلعا قونىمدى وتپەلى كەزەڭدى قامتاماسىز ەتە العانعا دەيىن ەلدى باسقارامىز، - دەدى ترامپ 3-قاڭتاردا وتكەن باسپا ءسوز كونفەرەنسياسىندا.

ول مەملەكەتتىك حاتشى ماركو رۋبيونىڭ ۆەنەسۋەلانىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى دەلسي رودريگەسپەن سويلەسكەنىن اتاپ ءوتتى. بۇل، كەم دەگەندە، رودريگەستىڭ ا ق ش- پەن بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋعا دايىن ەكەنىن اڭعارتادى. سونىمەن قاتار ترامپ ۆەنەسۋەلادا امەريكالىق اسكەر ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگىنە قاتىستى سۇراققا: «ەگەر ۆيتسە-پرەزيدەنت (رودريگەس) ءبىز كۇتكەن باعىتتا ارەكەت ەتەتىن بولسا، مۇنداي قاجەتتىلىك تۋىندامايدى»، - دەپ جاۋاپ بەردى.

دەلسي رودريگەس ۋاقىتشا پرەزيدەنت رەتىندە ۆەنەسۋەلانىڭ جوعارعى سوتىنىڭ شەشىمىمەن تاعايىندالدى. بۇل قادام كونستيتۋتسياعا سايكەس 30 كۇن ىشىندە جاڭا سايلاۋ وتكىزۋدى اينالىپ وتۋگە مۇمكىندىك بەردى.

نازار اۋدارارلىق تۇس، سوڭعى كۇندەرى رودريگەستىڭ توڭىرەگىندە ءبىرقاتار وقيعا ورىن العان ەدى. مادۋرو ۇستالعان ءتۇنى رودريگەس كوپشىلىك الدىنا شىعىپ، ونىڭ ءتىرى نە ءولى ەكەنى جونىندە رەسمي اقپارات بەرۋدى تالاپ ەتتى. ارتىنشا جاساعان تاعى ءبىر مالىمدەمەسىندە مادۋرونى ۆەنەسۋەلانىڭ جالعىز زاڭدى پرەزيدەنتى دەپ اتاپ، ەلىنىڭ «باسقا مەملەكەتتىڭ وتارىنا اينالۋىنا جول بەرمەيتىنىن» جەتكىزدى. سول ساتتە ونىڭ جانىندا اعاسى، ۇلتتىق اسسامبلەيانىڭ بۇرىنعى ءتوراعاسى حورحە رودريگەس، سونداي-اق قورعانىس، سىرتقى ىستەر جانە ىشكى ىستەر مينيسترلەرى بولدى.

دەگەنمەن مۇنى ساياسي تۇرعىدان اسىرا باعالاۋعا بولمايدى. مۇنداي داعدارىس جاعدايىندا بيلىكتىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ، پاتريوتتىق ريتوريكا قولدانۋ - قيسىندى تاكتيكا. ەندىگى كەزەكتە رودريگەس ساياسي باعىتىن ناقتىلاۋى ءتيىس. ونىڭ قولىندا ترامپ اكىمشىلىگىنەن تۇسكەن ۇسىنىس بار. ونى اشىق تۇردە قابىلداۋ ساياسي بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەتىنى انىق، الايدا بەيرەسمي ارنالار ارقىلى قانداي كەلىسسوزدەر ءجۇرىپ جاتقانىن ءدوپ باسىپ ايتۋ دا قيىن.

دەگەنمەن رودريگەس ىشكى ىستەر ءمينيسترى ديوسدادو كابەلو روندون سەكىلدى اسا داۋلى تۇلعا سانالمايدى. 3-قاڭتار كۇنى كەشكە ا ق ش- تىڭ باس پروكۋرورى پامەلا بوندي مادۋرو ءىسى اياسىندا ايىپتالۋشىلار ءتىزىمىن كەڭەيتىپ، بىرنەشە ادامدى قوسقان بولاتىن. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ سالماقتىسى - كابەلو. مۇنداي شەشىمدەر كەزدەيسوق قابىلدانبايدى جانە ولاردى ساياسي قىسىم تەتىگى رەتىندە قاراستىرۋعا بولادى.

بۇدان كەيىن رودريگەستىڭ بەلسەندى قادامعا بارماۋى دا كابەلونىڭ ويىن ەكى ۇشتى ەتەرى انىق.

نەلىكتەن ا ق ش- قا ەليتالارمەن كەلىسۋ ءتيىمدى؟

جالپى العاندا، بۇل - پراگماتيكالىق جانە قيسىندى ۇستانىم. ا ق ش ءۇشىن قازىرگى بيلىك ەليتاسىنىڭ ءبىر بولىگىمەن كەلىسىمگە بارۋ الدەقايدا وڭاي. مۇنىڭ باستى سەبەبى - لاتىن امەريكاسىنا ءتان راديكالدى سولشىل باعىتتاعى، حالىقتى قارسىلىققا جۇمىلدىرا الاتىن كوشباسشىنىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەۋ.

ەگەر ەليتالار تولىقتاي قىسىمعا ۇشىراسا، ولار امالسىز قارسىلىق جولىنا ءتۇسۋى مۇمكىن. الايدا مۇنىڭ ءوزىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا قابىلەتتى كوشباسشى قاجەت. ال مادۋرو دەڭگەيىندەگى تۇلعاسىز اتالعان جوسپاردى ورىنداۋ وتە قيىن.

سونىمەن قاتار بيلىك ىشىندەگى ءوزارا سەنىمسىزدىك تە ماڭىزدى فاكتور سانالادى. ءاربىر ەليتا وكىلى ارىپتەسىن ا ق ش- پەن جاسىرىن كەلىسىمگە بارۋى مۇمكىن دەپ كۇدىكتەنەدى. ەلدەگى مۇنداي احۋال دا الاڭداتاتىنى ءسوزسىز.

لاتىن امەريكاسىنداعى بيلىكتىڭ پەرسوناليستىك جۇيەسىندە، ياعني ورتاسىندا حاريزمالى كوشباسشى - كاۋديلو (كوسەم) تۇرعان جاعدايدا، قاجەتتى ساتتە وعان تەڭ كەلەتىن بالاما تابۋ وتە سيرەك كەزدەسەدى. مۇنداي كوشباسشىنىڭ اينالاسىندا ادەتتە ونىڭ ايتقانىن ەكى ەتپەيتىن جاندار شوعىرلانادى. وسى تۇرعىدان العاندا، ۆيتسە-پرەزيدەنت رودريگەس مادۋرونى الماستىرا المايدى.

تەوريالىق تۇرعىدان مۇنى ىشكى ىستەر ءمينيسترى كابەلو جاساۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا قورعانىس ءمينيسترى ۆلاديمير پادرينو بارىنە قارسى تۇرۋعا شاقىردى. ءبىراق ا ق ش اسكەرلەرىنىڭ تابىستى دەسانتتىق وپەراتسياسى ۆەنەسۋەلا ارمياسىنىڭ كۇشىن قايتا سارالاۋ ارتىق ەمەستىگىن اڭعارتادى.

سوندىقتان قازىرگى جاعدايعا نۇكتەنى سايلاۋ قويۋى مۇمكىن. ال وتپەلى كەزەڭدە ناقتى نە بولاتىنى ۇلكەن سۇراق. ا ق ش ايقىن تۇردە ۆەنەسۋەلا بيلىگىندەگى نەگىزگى تۇلعالاردىڭ اراسىنا جىك سالۋعا كۇش سالۋى مۇمكىن دەگەن بولجام دا بار. سەبەبى ولاردىڭ اراسىندا بيلىككە تالاس سەزىلەدى.

دەسە دە وتپەلى كەزەڭدەگى كەلىسىم قاۋىپسىزدىكتىڭ كىلتى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. ويتكەنى ەلدى وپپوزيتسيانىڭ قولىنا ۇستاتۋ قۇردىمعا اكەلۋى ىقتيمال.

بۇل رەتتە اسكەردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق پوزيتسياسى ماڭىزدى. لاتىن امەريكاسىندا اسكەر ءداستۇرلى تۇردە ۇلكەن ءرول اتقارادى جانە ولار دا قالىپتاسقان ىقپالىنان ايىرىلعىسى جوق. سوندىقتان امەريكالىقتارعا ولارمەن كەلىسۋ جەڭىلىرەك. ەگەر «چينۋك» تىكۇشاقتارىنىڭ ۆەنەسۋەلا ۇستىنەن ۇشۋىن ەسكەرسەك، مۇنداي بولجامعا نەگىز بار. بۇل جاعدايدا رودريگەس وتپەلى كەزەڭنىڭ سيپاتىن انىقتايتىن تۇلعا رەتىندە ارەكەت ەتۋى ىقتيمال. شىن مانىندە، ول بۇل رولگە ءمىنسىز كانديدات، ويتكەنى تىم قىزۋقاندى ەمەس، اككى ساياساتكەر دە ەمەس.

ال جاعداي ترامپ ءۇشىن اسا ماڭىزدى ەمەس - ول اسكەريلەرمەن دە، رودريگەسپەن دە كەلىسىمگە كەلە الادى. باستىسى، كەلىسسوز بارلىق تاراپقا ءتيىمدى بولۋى شارت. ەگەر ۆەنەسۋەلانىڭ قازىرگى بيلەۋشى ەليتاسى مامىلەگە كەلىپ، ەلگە امەريكالىق كومپانيالار كىرسە، سانكتسيالار الىنسا، ولار ماتەريالدىق جاعدايىن ايتارلىقتاي جاقسارتا الادى. ۆەنەسۋەلادا الەمدەگى ەڭ ءىرى مۇناي قورى بار - 300 ميلليارد باررەل. ول اۋىر مۇناي بولعاندىقتان، ءوندىرۋ مەن وڭدەۋ ءۇشىن تەحنولوگيالار قاجەت، ال مۇنىڭ بارلىعى ا ق ش- تا بار.

سوندىقتان، ەڭ ىقتيمال سەناري - ليبەرالدىق ريەۆوليۋتسيا دا، ەليتانىڭ تۇبەگەيلى اۋىسۋى دا بولمايدى. لاتىن امەريكاسىنداعى سوعان ۇقساس وزگە وتپەلى كەزەڭدەردى ەسكە تۇسىرسەك، وندا بۇرىنعى ەليتا، ادەتتە اسكەري توپ، شارتتى كاۋديلونى اۋىستىرىپ، جاڭا باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالادى. مىسالى، پاراگۆاي ديكتاتورى الفرەدو سترەسسنەر 1989-جىلى ءوز تۋىسى، گەنەرال اندرەس رودريگەس تاراپىنان بيلىكتەن شەتتەتىلدى. كەيىن ول سايلاۋدا پرەزيدەنت بولىپ، ءىشىنارا رەفورمالار جۇرگىزىپ، 1993-جىلى قىزمەتىنەن كەتتى.

ترامپ ءۇشىن مۇنداي سەناري ۆەنەسۋەلامەن سوعىستى جالعاستىرعاننان الدەقايدا قولايلى. ول مۇنداي جوسپاردى مادۋرومەن جۇزەگە اسىرۋعا تىرىسقان، ءبىراق ءساتى تۇسپەدى. ونىڭ ۇستىنە ۆەنەسۋەلانىڭ شارتتى تۇردە سوتسياليستىك مودەلدەن كاپيتاليستىك مودەلگە اۋىسۋى ا ق ش ءۇشىن كوپتەگەن ماسەلەنى شەشەدى. ۆەنەسۋەلالىق مۇنايدى جەڭىلدەتىلگەن باعامەن الۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلسا، كۋبا مەن نيكاراگۋانىڭ قيىندىققا تاپ بولارى انىق.

الەم ءۇشىن سالدارى قانداي؟

العاشقى وزگەرىس مۇناي نارىعىندا بايقالادى. ۆەنەسۋەلالىق مۇنايدىڭ سانكسيالىق شەكتەۋلەرسىز جانە ءوندىرۋ ينفراقۇرىلىمى جاڭعىرتىلعاننان كەيىن نارىققا شىعۋى ۇسىنىستى ەداۋىر ارتتىرادى. جاھاندىق داعدارىسقا بايلانىستى سۇرانىس ازايدى دەگەنشە، الەمدىك باعا تومەندەمەك. سونىمەن قاتار مۇنايدىڭ وزىندىك قۇنىن ازايتۋدا تەحنولوگيانىڭ ءرولى ارتا تۇسەدى، ال وعان قول جەتكىزە المايتىن ەلدەردى قيىندىق كۇتىپ تۇر.

دەگەنمەن ەڭ سالماقتى سالدار حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىنە كورىنىس تاباتىنىنا سەنىمدىمىن. بۇگىندە كۇش ۇستەمدىك ەتە باستاعانداي اسەر قالدىرادى، ارينە، بۇل جاعىمدى نىشان ەمەس. سەبەبى مادۋرونى قولعا ءتۇسىرۋ وپەراتسياسىنىڭ، ءتىپتى اقش زاڭناماسى تۇرعىسىنان دا دۇرىستىعى كۇماندى. مۇنداي ارەكەت ءۇشىن كونگرەستىڭ ماقۇلداۋى قاجەت، ال ترامپ ونى قاجەت ەتپەدى. راس، وتكەن جىلى قاراشادا ول مۇنداي رۇقساتتىڭ قاجەتى جوق ەكەنىن ايتقان. الايدا سول ايدا ونىڭ اپپارات باسشىسى سيۋزي ۋايلس ۆەنەسۋەلاعا قۇرلىقتاعى سوققىلار كونگرەستىڭ كەلىسىمىن تالاپ ەتەتىنىن مالىمدەگەنىن بىلەمىز. رەسپۋبليكالىق سەناتور مايك لي دە «سوعىس جاريالانباي نەمەسە اسكەري كۇش قولدانۋعا رۇقسات بەرىلمەي تۇرىپ، ارەكەتتەردى كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان اقتايتىن قانداي دا ءبىر نەگىزدى» كۇتەتىنىن ايتتى.

حالىقارالىق قاتىناستارعا كەلسەك، ەگەر بۇرىنعى ەرەجەلەر بوساڭ تارتسا، وندا جاڭا شيەلەنىس وشاقتارى پايدا بولۋى ابدەن مۇمكىن. الەمدە كۇردەلى ءارى داۋلى جاعدايلار جەتكىلىكتى، دەمەك كەيبىرەۋلەر ولاردى وسىنداي تاسىلمەن شەشۋگە ۇمتىلۋى ىقتيمال. قالاي بولعاندا دا، بەلگىلى ءبىر ەرەجەنى ۇستانعان الدەقايدا دۇرىس.