كاسپي كەمەرىنە تولا ما؟

استانا. قازاقپارات - كاسپي جاعادان الىستاپ بارادى. كەيىنگى 20 جىلدا تەڭىز دەڭگەيى 2 جارىم مەترگە تومەندەدى. جەرگىلىكتى حالىق ءۇي قۇلاتارداي تاۋداي تولقىنىن ساعىندى. جاردى ۇرعان تەڭىزدىڭ كەلەشەگىنە الاڭداۋلى جۇرت كوپ. ەندى شەت-شەگى كوكجيەكتپەن استاسىپ، 5 مەملەكەتتىڭ اۋماعىنا سۇعىنىپ جاتقان كاسپيدىڭ بولاشاعى قانداي بولماق؟

كاسپييدىڭ تارتىلۋى 30 جىلداردان باستاپ بايقالعان. 1977 -جىلى ەڭ تومەنگى دەڭگەيىنە ءتۇستى. ءبىراق 1995 -جىلى قايتا كوتەرىلدى. بەرىدە، ياعني 2005 -جىلدان باستاپ تاعى تارتىلا باستادى. ال ورتالىق ازيا كليماتتىق قورىنىڭ اقپاراتىنا سۇيەنسەك، كەيىنگى جيىرما جىلدا تەڭىزدىڭ جالپى اۋدانى 35 مىڭ شارشى شاقىرىمعا كەمىدى. بۇل يزرايل مەن كاتار مەملەكەتتەرى قاتار سىيىپ كەتەتىن اۋماق. جالپى، وتكەن عاسىردا تەڭىز ەكى رەت تارتىلىپ، قايتا تولعان.

 قازىر تەڭىز جاعالاۋىنىڭ ۇزىندىعى 6 مىڭ شاقىرىمعا جۋىقتايدى. ەڭ ۇزىن جاعالاۋ قازاقستاننىڭ ەنشىسىندە - 2320 شاقىرىم. ودان كەيىن تۇرىكمەنستانعا - 1200، ازەربايجانعا 955 شاقىرىم تيەسىلى. ال يران 724، رەسەي 695 شاقىرىمعا يەلىك ەتەدى. تەڭىزدىڭ قازاقستان مەن رەسەيگە قاراستى سولتۇستىك جاعالاۋىنداعى ورتاشا تەرەڭدىك 5 مەتردەن اسپايدى. سوندىقتان تەڭىزدىڭ تارتىلۋى وسى سولتۇستىكتە انىق بايقالادى.

 وسى سۋدىڭ از بولۋىنىڭ ەسەبىنەن تەڭىزدىڭ دەڭگەيى، ياعني شاقىرىم بويىنشا بىزدە 30 ك م- گە دەيىن كەرى شەگىنگەندىگىن ايتا الامىز. عالىمدار كاسپيدىڭ تاعدىرى بىرنەشە جاعدايعا تاۋەلدى ەكەنىن ايتادى. العاشقىسى وزەن سۋى. قازىر تەڭىزگە 130 دان استام وزەن قۇيادى. ءبىراق ەڭ باستىسى ەدىل. ەدىل سۋدىڭ 86 پايىزىن بەرەدى. ال كاۆكازداعى قۇراعا - 5، ال جايىققا 3 پايىزعا جۋىعى تيەسىلى. قالعانى - تەرەك باستاعان ۇساق وزەندەر.

 ياعني كاسپي ەدىلگە تۇگەل بايلاۋلى. ءبىراق بۇگىندە «بالىعى تايداي تۋلاعان» باياعى ەدىل جوق. بۇعان دەيىن رەسەي بالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى وزەن بويىندا 9 ەلەكتر ستانساسى سۋدى بوگەپ وتىرعانىن حابارلاعان ەدى. سودان وزەننىڭ كەيبىر جەرىندە كەمە قايىرلاپ تۇر. جايىقتىڭ دا اعىسى جىل ساناپ كەمىپ بارادى.

 ونىڭ ۇستىنە تابيعاتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى ول جاقتا دا قۇرعاقشىلىق. ءيا، جاھاندىق جىلۋ تەڭىز تۇرماق، وزەندەردى دە اينالدىرا باستادى. «قازگيدرومەتتىڭ» زەرتتەۋى كاسپي ماڭى باسقا ايماقتارعا قاراعاندا ەكى ەسە تەز جىلىپ بارا جاتقانىن كورسەتتى. سوعان ساي كەي جىلدارى 1 مەتردەن اسا سۋ بۋلانىپ كەتەدى. قازىرگى كەزدە بۋلانۋ كەلىپ تۇسكەن سۋلاردان ارتىق بولىپ تۇر دا. كاسپي ءۇشىن كولەمى ۇلكەن، ايدىنى ۇلكەن. 100 س م دەگەن ءسوز وتە ۇلكەن كولەم عوي.

 ازىرگە تەڭىزدىڭ وزدىگىنەن قاشان قايتا كەمەرىنە كەلەتىنىن ءدوپ باسىپ ەشكىم ايتا المايدى. ماسەلەنى مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە مارتە حالىقارالىق مىنبەردە كوتەردى. ءسويتىپ، كاسپيدى اينالا جاتقان بەس مەملەكەت بىرلەسكەن باعدارلاما ازىرلەۋگە كىرىستى. ال ءبىزدىڭ ەلدە ارنايى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى قۇرىلدى. بۇل ورتالىق ماماندارى كاسپيدى قۇتقارۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋلەر ۇسىنۋعا ءتيىس.

  24.kz