ك س ر و-عا قارسى باستالماي قالعان سوعىستار

соғыс
Фото: provereno.media

استانا. قازاقپارات - كەشەگە دەيىن قۇپيا بولىپ كەلگەن وقيعالاردىڭ ءبىرى - انگليانىڭ 1945- جىلى ك س ر و-عا قارسى سوعىس اشۋ جوسپارى.

بۇل وتە قۇپيا جوسپارلانعان شارا، ونى ەلدىڭ وداقتاستارى دا بىلمەي قالدى. جوبانىڭ اتى دا قىزىق، «اقىلعا سىيمايتىن وپەراسيا» دەپ اتالادى. جوبانىڭ اۆتورى - انگليانىڭ سول كەزدەگى پرەمەر-ءمينيسترى ۋنيستون چەرچيل.

1945- جىلى كوكتەمدە بۇكىل شىعىس ەۋروپانى باسىپ العان قىزىل ارميا بەرليننىڭ تۇبىنە كەلىپ توقتاعان ەدى.

ارينە، سوعىس كەزىندە ورتاق جاۋى بولعان گيتلەردى قۇرتۋ ءۇشىن انگليا دا، ا ق ش-تا ك س ر و مەن بىرىگىپ ورتاق ماقساتتا جۇمىس ىستەدى. فاشيستەر جەڭىلىپ، سوڭعى تىرەگى بەرلين عانا قالعاندا ك س ر و-نىڭ وداقتاستارى ويلانىپ قالدى. ويتكەنى شىعىس ەۋروپا تۇگەلدەي قىزىلداردىڭ قولىندا قالماق. بۇل كىمدى دە بولسا ويلاندىراتىن جاعداي؟ سەبەبى انگليانىڭ دا، ا ق ش-تىڭ دا، فرانسيانىڭ دا بۇل ماڭدا وزىندىك مۇددەسى بار. قاي-قايسى دا ول ايماقتا كوممۋنيستەردىڭ سالتانات قۇرعانىن قالامايتىنى بەلگىلى ەدى. قايتپەك كەرەك؟

وسى تۇستا چەرچيل جەدەل جوسپار قۇردى. كۇتپەگەن جەردەن سوققى بەرە وتىرىپ، قىزىل ارميانى شىعىس ەۋروپادان قۋىپ شىعۋ، ءسويتىپ، كوممۋنيستىك يدەولوگيادان ايماقتى ازات ەتۋ، دەموكراتيانىڭ جەمىسىن ەگۋ ەدى. چەرچيلدىڭ جوباسىن ا ق ش قۋانا قارسى الدى. بىرلەسە سوققى بەرۋگە ءازىر ەكەندىكتەرىن ءبىلدىردى.

سول كوكتەم-اق، وداقتاستار تۇتقىنعا تۇسكەن نەمىس اسكەرلەرىن وزدەرىمەن بىرگە ك س ر و-عا قارسى سوعىسۋ ءۇشىن دايارلاي باستادى. جالپى، تولىققاندى 12 ديۆيزيا جاساقتاپ ۇلگەردى. جوسپار 1945- جىلدىڭ 22 - مامىر كۇنى دايار تۇردى. شابۋىلدى باستاۋدى 1945 - جىلدىڭ 1 - شىلدەسىنە بەلگىلەدى. ويتكەنى 4 جىلعا سوزىلعان سوعىستان ابدەن تيتىقتاعان قىزىل ارميانى تاس-تالقان ەتۋ تۇك ەمەس ەدى. جوبادا بۇل دا قارالعان.

سوققى، نەگىزىنەن، ەكى باعىتتا بەرىلمەك ەدى. اسىرەسە، ا ق ش پەن انگليا ءۇشىن الدىمەن پولشانى ازات ەتۋ ماقساتى تۇردى. ءبىراق رەسەي جەرىنە تۇپكەرلەي كىرۋ ماسەلەسىنە كەلگەندە پىكىر قاق جارىلدى. ويتكەنى اسا قۋاتتى كۇشكە يە نەمىستەردىڭ ءوزى ماسكەۋگە جەتكەنىمەن ۇلكەن جەڭىلىسكە ۇشىراپ كەرى قايتقان. بۇل دا ەسەپكە الىندى.

جالپى، بۇل بولۋى مۇمكىن ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا وداقتاستاردىڭ 170 ديۆيزياسى ءبىر كەزدە كىرىسۋى ءتيىس دەپ شەشىلدى. وسى ماقساتتا بىرلەسكەن باسقارۋ ورتالىعى قۇرىلدى. 8 - ماۋسىم كۇنى سوڭعى رەت جوسپار پىسىقتالدى. ءدال سول كەزدەگى ەۋروپاداعى انگلو-امەريكالىق 103 ديۆيزيا سول ماڭدا تۇرعان ك س ر و جانە ونىڭ وداقتاستارىنىڭ 264 ديۆيزياسىنا قارسى سوعىسۋى كەرەك بولدى. ورىستىڭ 11742 اسكەري ۇشاعىنا، ا ق ش پەن انگليانىڭ 8798 ۇشاعى قارسى تۇرماق.

چەرچيل باستاعان توپتىڭ تەك تەڭىزدە عانا كۇشى ك س ر و-دان باسىم ەدى. سوعىس وتە ۇزاققا سوزىلاتىنى دا ەسكەرىلدى. ويتكەنى قىزىل ارميانىڭ 4 جىل سوعىستا شىنىققان جاۋىنگەرلەرىن تەز ارادا ءبۇرىپ تاستاۋ وڭاي ەمەس-تۇعىن. ءدال سول كەزدە مارشال جۋكوۆ ەۋروپادا تۇرعان ك س ر و اسكەرىن جەدەل توپتاستىرا باستادى. دەمەك، ءبىر سىبىستى ەستىگەن بولۋى كەرەك-اۋ. ءبىراق سول جىلدىڭ جاز ايىندا انگليادا بولعان سايلاۋدا چەرچيل جەڭىلىپ قالىپ، وتستاۆكاعا كەتتى. جوسپار سول كۇيىندە قالدى.

ءبىراق چەرچيلدىڭ ورنىنا كەلگەن كلەمەنتوم ەتتليدە ك س ر و-عا قارسى سوعىستىڭ جاڭا جوباسىن جاسادى. وعان ا ق ش، انگليامەن قاتار كانادا دا قاتىساتىن بولىپ شەشىلدى. ءبىراق سوعىس اشۋعا ءتۇرلى سەبەپ العا تارتىلىپ، توقتاپ قالدى. دەگەنمەن چەرچيلدىڭ ك س ر و-عا قارسى سوعىس اشۋ جوسپارى اياقسىز قالعان جوق. 1948- جىلى پەنتاگون ك س ر و-عا يادرولىق سوققى بەرۋدىڭ جاڭا جوباسىن جاسادى. جوبا «چاريوتير» دەپ اتالدى. وندا ءبىر ايدىڭ ىشىندە 133 اتوم بومباسىمەن كەڭەس ەلىنىڭ 70 قالاسىن جەرمەن-جەكسەن ەتۋ كوزدەلگەن. الايدا ا ق ش اسكەريلەرى ەسەپتەي كەلە، ك س ر و-نى تولىق كۇيرەتۋ ءۇشىن ءالى دە يادرولىق قارۋ جەتكىلىكسىز دەپ شەشتى ءهام ونى كوبەيتۋ ءۇشىن بار قارجىنى وسى سالاعا سالدى.

1949 - جىلى ا ق ش تا «دروپشوت» جوباسى ازىرلەندى. ول جوبا بويىنشا ك س ر و-نىڭ 200 قالاسىنا اتوم بومباسى تاستالۋى ءتيىس ەدى. سوعان ساي بومبالار مەن ونى جەتكىزەتىن ستراتەگيالىق ۇشاقتار دا دايار تۇردى. ارينە، بۇدان كەيىن دە امەريكالىق گەنەرالدار بىرنەشە مارتە جوبانىڭ ءماتىنىن وزگەرتتى.1960- جىلى شتاب باسشىلارى كوميتەتى ۇتىمدى دەپ تاپقان قۇجاتتى بەكىتتى.

مۇندا سوققى بەرىلەتىن نىسان رەتىندە ۆارشاۆا شارتىنا كىرەتىن ەلدەردەگى ستراتەگيالىق مەكەندەر، ك س ر و-نىڭ وداقتاستارى جانە قىتايدىڭ بىرنەشە ماڭىزدى ءوندىرىس نۇكتەسى قاراستىرىلدى. دەگەنمەن نەگىزگى ورىن رەتىندە ك س ر و الىنعانى بەلگىلى. امەريكالىق ساراپشىلاردىڭ ەسەبىنە قاراعاندا، سوققى بەرىلگەن ايماقتاردا شامامەن 360-525 ميلليونعا جۋىق ادام ءبىر مەزگىلدە قازا تابۋعا ءتيىس ەكەن. دەگەنمەن جوبا ومىرشەڭ بولمادى. ءدال سول كەزەڭدە ا ق ش پرەزيدەنتىنىڭ ورىنتاعىنا وتىرعان دجون كەننەدي «جوبانى جارامسىز، اقىلعا سىيىمسىز» دەپ تاۋىپ، اسكەريلەرگە كەرى قايىردى.

سودان كەيىن قورعانىس ءمينيسترى بولعان روبەرت ماكنامارەگە جاڭا جوبا جاساۋعا تاپسىرما بەردى. سوعىس ىسىنە جەتىك ماكنامارە «يادرولىق قاقتىعىستىڭ ءتۇرلى جولىن قاراستىرا كەلە، الدىن الا سوققى بەرۋ كەرەك» دەگەندى ايتتى. ويتكەنى قارسىلاسىنىڭ سوققى بەرگەنىن كۇتىپ تۇرعاننان گورى، سول قارسىلاستىڭ سوققى بەرۋى مۇمكىن اسكەري نۇكتەلەرىن جويۋ كەرەكتىگىن ەسكەردى. دەمەك، ءبىرىنشى بولىپ شابۋىل جاساۋ ماسەلەسى تۇردى.

الايدا ا ق ش-تىڭ يادرولىق ستراتەگيالىق جوباسى بيلىككە ريچارد نيكسون كەلگەن سوڭ تاعى دا وزگەردى. ەگەر دە ك س ر و تاراپىنان ا ق ش-قا قارسى يادرولىق قيمىل سەزىلەتىن بولسا ۆاشينگتون ءبىرىنشى بولىپ 3018 اتوم بومباسى مەن يادرولىق زىمىرانىن كەڭەس ەلىنىڭ توبەسىنەن جاڭبىرشا توگۋگە دايىن ەدى. مۇنداي سوققىدان ك س ر و-نىڭ 40 پايىزى كۇيرەپ، 80 ميلليون ادام شەيىت بولۋى ىقتيمال-دى. قالاي دەسەك تە، بۇل قانقۇيلى جوسپارلاردىڭ ءبارى اياقسىز قالدى.

سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن». 2013

سوڭعى جاڭالىقتار