جومارتتىق ءداستۇرى: ۇلتقا قىزمەت ەتكەن بايلار فەنومەنى
استانا. KAZINFORM - مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ەرىكتىلەرگە ارنالعان «مەيىرىم» وردەنىن تاعايىنداۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ، كورپوراتيۆتىك ۆولونتەرلىك قوزعالىستى دامىتۋدىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، بيزنەس وكىلدەرى الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى تەرەڭ سەزىنىپ، قوعام يگىلىگىنە قىزمەت ەتۋى ءتيىس.
- تاريحتا مۇنداي مىسالدار از ەمەس. باقۋاتتى ازاماتتار مەكتەپ سالىپ، وقۋ-اعارتۋ ءىسىن دامىتۋعا ۇلەس قوسقان. كىتاپتار، گازەت-جۋرنالدار شىعارۋعا، حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋعا زور ەڭبەك سىڭىرگەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ۇلتتىڭ بويىندا، بولمىسىندا جاڭا قاسيەتتەر قالىپتاستىرۋعا بەلسەنە اتسالىسقان.
قازىر دە كوپتەگەن جومارت جاندى ازاماتتارىمىز بار. ولار قايىرىمدىلىق جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار شارالارعا ەرىكتىلەردى كوپتەپ تارتاتىن بولدى.
بيزنەس وكىلدەرى كورپوراتيۆتىك ۆولونتەرلىك قىزمەتكە نازار اۋدارىپ، وسى باعىتتاعى جوبالارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتۋى كەرەك. قىزمەتكەرلەردىڭ قوعامدىق جۇمىسقا بەلسەنە اتسالىسۋىنا جاعداي جاساۋى قاجەت، - دەدى توقايەۆ.
پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ جۇرتقا جاقسىلىق جاساپ، قوعامدىق ىستەرگە ۇيىتقى بولىپ جۇرگەن كاسىپكەرلەردى قولدايتىنىن دا ەسكە سالدى.
بۇل ءسوز - بۇگىنگى باستاما عانا ەمەس، قازاق قوعامىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان جومارتتىق پەن جاۋاپكەرشىلىك ءداستۇرىنىڭ زاڭدى جالعاسى.
قازاق دالاسىنداعى جومارتتىقتىڭ ۇلگىسى بولعان تۇلعالار
پرەزيدەنتتىڭ «بيزنەس الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنە بىلۋگە ءتيىس. مەملەكەتىمىز ۇلتتىق بۋرجۋازيانى ۇنەمى قولداۋدا، ال ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەر حالقىمىزعا قامقور بولىپ، ءاردايىم كومەكتەسۋى كەرەك» دەگەن ءسوزى - تەك قازىرگى زاماننىڭ ۇرانى ەمەس، قازاق قوعامىنىڭ تاريحي بولمىسىنا ءتان قۇندىلىقتاردىڭ جاڭعىرىعى ىسپەتتى. ويتكەنى قازاق دالاسىندا بايلىق ەشقاشان تەك جەكە يگىلىك رەتىندە قابىلدانباعان، ول ەلگە قىزمەت ەتۋدىڭ قۇرالى، ۇلت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ولشەمى سانالعان.
تاريحي سانامىزدا «باي» ۇعىمى تەك داۋلەت يەسى دەگەن ماعىنامەن شەكتەلمەيدى. قازاق تۇسىنىگىندە باي - اقىل-پاراساتى كەمەلدەنگەن، رۋحاني دەڭگەيى جوعارى، قوعام الدىنداعى ميسسياسىن سەزىنگەن تۇلعا. ول - تەكتىلىكتىڭ بالاماسى. سوندىقتان دا ونىڭ قوعامدا اتقاراتىن وزىندىك فۋنكتسياسى بولعان.
مۇنى كەزىندە ورىس گەنەرالى برونيەۆسكييدىڭ ءوزى: «قازاقتىڭ بايى - جاي عانا ماتەريالدىق بايلىعى بار ادام ەمەس، ول - رۋحاني كەمەلدەنگەن، كەمەڭگەر تۇلعا» دەپ باعالاۋى دا ايقىن دالەلدەيدى.
وسى فەنومەن ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا ەرەكشە كورىنىس تاپتى. ۇلتتىڭ ويانۋ داۋىرىندە قالىپتاسقان ۇلتتىق بۋرجۋازيا وكىلدەرى تەك داۋلەت جيناعان الەۋمەتتىك توپ ەمەس، ۇلتتىڭ رۋحاني، مادەني جانە ساياسي جاڭعىرۋىنا دەم بەرگەن الەۋمەتتىك كۇش بولدى. ولار مەكتەپ سالدى، گازەت- جۋرنال شىعاردى، الاش قايراتكەرلەرىن قورعادى، عىلىم مەن ادەبيەتتى قولدادى. قازاق قوعامىنىڭ جاڭا ورەگە كوتەرىلۋى وسى اۋقاتتى، ءبىراق ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ادامداردىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسا باستادى.
قازاق رۋحانياتىنا ەرەكشە قولداۋ ءبىلدىرىپ، جومارتتىقتىڭ جارقىن ۇلگىسىن كورسەتكەن قازاق دالاسىنداعى ءىرى تۇلعالاردىڭ ءبىرى قاراجان ۇكىبايەۆ. سەمەي وڭىرىندەگى اۋقاتتى تۇلعا بايلىقتى جەكە يگىلىگىنە ەمەس، قوعامدىق قاجەتكە جۇمساعان. ول الاش قوزعالىسىنىڭ ورتالىعى بولعان سەمەيدە كەڭ ءۇيىن الاشتىقتارعا بەرىپ، كەيىن جەتىم بالالار ۇيىنە اينالدىردى.
«اباي» جۋرنالىن شىعارۋ ءۇشىن باسپاحانا ساتىپ الىپ، مۇحتار اۋەزوۆ باستاعان زيالى قاۋىمعا قارجىلاي قولداۋ كورسەتتى. قاراجان ۇكىبايەۆ قازاق دالاسىنا العاشقى تەلەفون ستانتسياسىن ورناتىپ، ءوندىرىس پەن ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ يدەيالارىن ۇسىندى، كوپىر سالدىردى، گيدروەلەكتروستانتسيا جوبالاۋدى كوزدەدى. بۇل ونىڭ تەك باي ەمەس، پروگرەسسيۆتى مودەرنيزاتور بولعانىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە ول امىرە قاشاۋبايەۆتىڭ ونەر جولىنا تۇسۋىنە جاعداي جاساپ، قازاق مادەنيەتىنىڭ الەمگە تانىلۋىنا ىقپال ەتتى.
الاش قايراتكەرلەرىن قورعاۋدا قاراجان ۇكىبايەۆتىڭ ءرولى ەرەكشە. 1906 -جىلى ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتى تۇرمەدەن كەپىلمەن شىعارۋ ءۇشىن 2500 رۋبل تولەگەنى - ۇلتتىق ەليتاعا جاسالعان ناقتى ساياسي قولداۋ ەدى. بۇل سول كەزەڭدە قازاق بايلارىنىڭ تەك ەكونوميكالىق ەمەس، ساياسي سۋبەكت رەتىندە ارەكەت ەتكەنىن دالەلدەيدى.
تەك مالعا باي بولىپ قانا قويماي، ەلىنە وركەنيەت اكەلگەن ىزگى جانداردىڭ ءبىرى - جيناعان مال- مۇلكىمەن ۇلت رۋحانياتىنىڭ دامۋ جولىنا قىزمەت ەتكەن جەتىسۋداعى مامان قالقاباي ۇلى. «مامانيا» مەكتەبىن اشقان، الاش اسكەرىنە ات بەرگەن، ۇلت ادەبيەتىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرىپ، باسپا سوزگە دەم بەرگەن بۇل اۋلەتتىڭ قازاق ءۇشىن جاساعان ءار ءىسىن بۇگىنگى ۇرپاق بىلۋگە ءتيىس.
«مامانيا» مەكتەبى - قازاق دالاسىنداعى ەڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل مەكتەپتە ءىلياس جانسۇگىروۆ، مۇحامەدجان تىنىشبايەۆ، ءبىلال سۇلەيەۆ سەكىلدى تۇلعالار ءبىلىم الدى. مامان ۇرپاقتارى شاكىرتتەردى تەگىن وقىتىپ قانا قويماي، كيىمىن، تاماعىن، شاكىرتاقىسىن ءوز قالتاسىنان تولەدى، ينتەرنات سالدى، مۇعالىمدەرگە ءۇي تۇرعىزدى. بۇل - قازىرگى الەۋمەتتىك مەملەكەت فۋنكتسيالارىن سول كەزدەگى جەكە ادامداردىڭ اتقارعانىن كورسەتەتىن فەنومەن.
ەسەنقۇل مامانوۆ قازاق ادەبيەتىنە العاش رەت ۇلكەن اقشالاي سىيلىق جاريالاپ، رومان بايگەسىن وتكىزدى. سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ پەن تايىر جومارتباي شىعارمالارىنىڭ جارىققا شىعۋى وسى دەمەۋشىلىكتىڭ ناتيجەسى بولدى. بۇل ارەكەت سول كەزەڭدەگى ۇلتتىق ادەبي يندۋستريانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق ينۆەستيتسيا ەدى. سوندىقتان «ايقاپ» جۋرنالى ونى «قازاقتىڭ نوبەلى» دەپ اتادى.
ەسەنقۇلدىڭ ءوزى - ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىندا بولعان ساياسي-الەۋمەتتىك قوزعالىستاردىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن قازاقتىڭ وقىعان ازاماتى ەدى. ول ءاليحان بوكەيحان ۇلى، مۇحامەدجان سەرالين، احمەت بايتۇرسىن ۇلى، ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلى ءتارىزدى قازاقتىڭ كوشىن العا سۇيرەگەن ۇلت قايراتكەرلەرىمەن قويان- قولتىق ارالاسىپ، قازاقتىڭ بولاشاعىنا الاڭداپ وتىرعان. الاش قايراتكەرلەرىنە قاي جاعىنان بولسا دا قولداۋ كورسەتكەن.
اقايدىڭ حاسەنى - ەكونوميكالىق قانا ەمەس، ساياسي ىقپالى بار تۇلعا. ول قارقارالى پەتيتسياسىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىسىپ، قازاق زيالىلارىن بىرىكتىرۋگە ىقپال ەتتى. جاقىپ اقبايەۆ پەن ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆتى كەپىلدىكپەن بوساتىپ الۋعا ءىرى قارجى جۇمسادى. ونىڭ قوياندى جارمەڭكەسىندەگى بەدەلى قازاق بۋرجۋازياسىنىڭ ەكونوميكالىق ورتالىقتارىن قالىپتاستىرعانىن كورسەتەدى. قارساقبايداعى اعىلشىن كومپانياسىنا قارجىلاي قولداۋ كورسەتۋى ونىڭ حالىقارالىق ەكونوميكالىق قاتىناستارعا ارالاسقانىن ايعاقتايدى.
قوسشىعۇلوۆتار اۋلەتى قازاق جەرىندەگى العاشقى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ ءبىرىن - كامپيت- توقاش فابريكاسىن قۇردى. قۇرمانعالي قوسشىعۇلوۆ پەتەربۋرگتە وقىپ، ەكونوميست رەتىندە ەلگە ورالىپ، وندىرىستىك مودەرنيزاتسياعا جول اشتى. ونىڭ العاشقى اۆتوموبيل جۇرگىزۋى، تەحنيكاعا قىزىعۋشىلىعى قازاق قوعامىنداعى تەحنولوگيالىق جاڭعىرۋعا ۇمتىلىستىڭ بەلگىسى ەدى.
جومارتتىق ۇلگىسى شەكارامەن شەكتەلمەدى، الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى قانداستار اراسىندا ەلگە قورعان بولعان بايلار ءومىر ءسۇردى. شەتتەگى قازاقتار اراسىنان شىققان بايلاردىڭ جارقىن ۇلگىسى - باسپاي شولاق ۇلى.
باسباي شولاق ۇلى 1889 -جىلى ەمىل بويىندا دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ، ەڭبەگى مەن ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ءىرى داۋلەتكە يە بولعان. كەيىن ونىڭ يەلىگىندە التى مىڭ قوي، ءۇش مىڭ جىلقى، ەكى مىڭ سيىر بولعانى ايتىلادى.
باسباي شولاق ۇلى بايلىعىن جەكە پايداسىنا ەمەس، ەل يگىلىگىنە جۇمساعان. ول ءوز قاراجاتىنا جيىرما ءبىر ادامدى ۇيلەندىرىپ، ەنشىسىن ءبولىپ بەرگەن. اشارشىلىق جىلدارى ارنايى اسحانالار اشىپ، بوسقىن جۇرتتى ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتكەن.
1930- 1940 -جىلدارى شاۋەشەك وڭىرىندە ءبىرقاتار الەۋمەتتىك نىساننىڭ سالىنۋىنا دەمەۋشىلىك جاسادى. اتاپ ايتقاندا، رۇشتى مەكتەبىنىڭ، شاۋەشەك حالىق كلۋبىنىڭ، «ءتورت ۇكىرداي مەكتەبىنىڭ» قۇرىلىسىنا قارجى بولگەن. 1936 -جىلى قالانىڭ العاشقى ەلەكتر ستانتسياسىن سالۋعا قوماقتى كومەك كورسەتكەن.
باسباي شولاق ۇلىنىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى - 1942 -جىلى پايدالانۋعا بەرىلگەن باسباي كوپىرى. ۇزىندىعى 87 مەتر بولاتىن بۇل كوپىر ايماقتىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك بايلانىسىن كۇشەيتتى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ول قازاق ۇكىمەتىنە ەر-تۇرمانىمەن 500 جىلقى تاپسىرعان. ال 1951 -جىلى وتاندى قورعاۋ ناۋقانى اياسىندا ءبىر ۇشاقتى جىلۋعا اتاي سالعان باسەكەڭنىڭ جومارتتىعى بۇكىل قىتايدى ءدۇر سىلكىنتكەن. ويتكەنى ول كەزدە ءبىر ۇشاقتىڭ قۇنى مولشەرمەن 100 ات، 100 سيىر، 4 مىڭ قوي، 100 ءسارى التىنعا تەڭ كورىنەدى.
بۇگىندە قىتاي جەرىندە باسباي شولاق ۇلىنا ارنالعان مۋزەي بار. ونىڭ ەسىمىمەن اتالعان اسىل تۇقىمدى قوي ءتۇرى شىعارىلىپ، كەيىن بۇل تۇقىمنىڭ سانى ميلليونداپ وسكەن.
بۇل تۇلعالار قازاق دالاسىندا ءومىر سۇرگەن جومارت بايلاردىڭ تەك ءبىر پاراسى عانا. اتى اتالماي قالعان، ەڭبەگى توم-توم كىتاپتارعا جۇك بولاتىن جومارت بايلار كوپ ەكەنى بەلگىلى. ءبىر بايقاعانىمىز بۇل تۇلعالاردىڭ بارلىعى ءبىر عانا الەۋمەتتىك فەنومەندى كورسەتەدى: قازاقتىڭ ءداستۇرلى بايى - جاي عانا مال يەسى ەمەس، قوعامدى العا سۇيرەگەن الەۋمەتتىك رەفورماتور، مادەني مەتسەنات، ساياسي قورعاۋشى بولعان.
قازاق دالاسىنداعى جومارت بايلاردىڭ ءىسى - ەلىمىزدەگى بۇگىنگى اۋقاتتى تۇلعالار ءۇشىن ۇلگى بولارلىق ۇلكەن ساباق. ولار مەملەكەتتىڭ ءالسىز كەزەڭىندە الەۋمەتتىك، مادەني، ءبىلىم بەرۋ فۋنكتسيالارىن ءوز موينىنا الدى. ولار الاش قايراتكەرلەرىن قورعاپ، باسپا ءسوزدى قارجىلاندىرىپ، ۇلتتىق يدەيانىڭ ساقتالۋىنا ۇلەس قوستى. بۇگىنگى قازاقستاندا دا مەملەكەت، بيزنەس جانە ازاماتتىق قوعام اراسىنداعى وسىنداي ءۇشتاعان ىنتىماقتاستىق ۇلتتىق دامۋدىڭ نەگىزگى باعىت بولۋى ءتيىس.
قازاق بايلارى ءوز داۋىرىندە ىسىمەن تانىلدى. بۇگىنگى اۋقاتتى كاسىپكەرلەر دە سول ءداستۇردىڭ زاماناۋي جالعاسى ىسپەتتى، ۇلى بابالاردان جەتكەن التىن ارقاۋدى ۇزبەۋى ءتيىس. بۇل - وتكەن تاريحتان ساباق الىپ، قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىن ۋاقىت. «جاقسىلىق جەردە قالمايدى» دەمەكشى ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەك ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. جومارتتىعىمەن ەل يگىلىگىنە، رۋحانياتىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسىپ، تاريح قويناۋىنا التىن ارىپپەن تاڭبالانار تۇلعالار ءالى تۋادى دەپ سەنەمىز.
اۆتور
ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى
