جولاۋشىلار تاسىمالى: تەمىرجول ۇلەسى نەگە تومەن
استانا. KAZINFORM - قازىر تەمىرجول سالاسى وزگەرىس ۇستىندە. جىلجىمالى قۇرام بىرتىندەپ جاڭارتىلۋدا، جاڭا جولدار سالىندى. الايدا قولعا الىنعان جوبالارعا قاراماستان جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ نارىقتاعى ۇلەسى ءماز ەمەس. پويىزدار ءالى اۋە جانە اۆتوكولىك تاسىمالىنان قالىپ كەلەدى. بۇل ءۇردىستىڭ سەبەبى نەدە؟ نەگىزگى ماسەلە شىنىمەن ەسكىرگەن ينفراقۇرىلىم مەن ءمانى كەتكەن باسقارۋ مودەلىندە مە؟ جاڭعىرتۋ جۇمىستارى تەمىرجولدىڭ بۇرىنعى پوزيتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋگە قاۋقارلى ما؟ Kazinform اگەنتتىگىنىڭ اناليتيكالىق جولۋشىسى تاقىرىپتى جان-جاقتى سارالادى.
Talgo پويىزىنان پەررونعا دەيىن
تاۋەلسىزدىك جىلدارى جولاۋشىلار تاسىمالىنا از كوڭىل ءبولىندى. نەگىزگى جەتىستىكتەردەن تەك 2000-جىلداردىڭ باسىندا ەنگىزىلگەن Talgo پويىزدارىن، 2010-جىلدارى ىسكە قوسىلعان ەلەكتروندى بيلەت جۇيەسىن ايتۋعا بولادى. سوڭعىسى كولەڭكەلى نارىقتىڭ دەڭگەيىن تومەندەتۋگە عانا ىقپال ەتكەن بولاتىن.
2005 -جىلدان باستاپ مەملەكەتتىك مونوپوليادان باسەكەلى مودەلگە اۋىسا باستادىق. ادەپكىدە جاۋاپتى كومپانيا مۇنداي اۋقىمدى وزگەرىستى جۇزەگە اسىرۋعا جەكە وپەراتورلار قاتىسادى دەگەن بولاتىن. نارىقتاعى قىزمەت ساپاسى ارتتىرادى دەگەن دە ءۇمىت بولعان. الايدا شامامەن 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ەلەۋلى ناتيجەجە كورگەنىمىز جوق.
وسىلايشا، جولاۋشىلار تاسىمالى ۇزاق ۋاقىت جۇك تاسىمالىنىڭ تاساسىندا قالدى. ارتى توقىراۋعا، كەيىن قوردالانعان ماسەلە مەن جولاۋشىلار تاراپىنان شاعىمنىڭ كوبەيۋىنە ۇلاسقانى بار.
بۇگىندە جولاۋشىلار تاسىمالىنىڭ ارالاس مودەلى قالىپتاستى. ياعني ق ت ج ۇلتتىق تاسىمالداۋشى كومپانيا بولعانىمەن، نارىقتاعى جالعىز ويىنشى ەمەس. بۇگىندە سالادا 13 وپەراتور جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ قاتارىنا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك اق قۇرامىنا كىرەتىن «جولاۋشىلار تاسىمالى» ا ق قوسىلعان.
ەلدە جولاۋشىلار جەلىسىنىڭ تارماعى كوپ، 143 باعىتتى قامتيدى. باسىم بولىگى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار باعىت بولعاندىقتان مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالانادى. كوممەرتسيالىق باعىتتاردىڭ ىشىندە «تۇلپار- تالگو» پويىزدارىن پايدالاناتىن كومپانيالار دا سۋبسيديا يگىلىگىن كورۋدە.
ق ت ج مالىمەتىنە سۇيەنسەك، ۇلتتىق تاسىمالداۋشى 102 باعىتقا قىزمەت كورسەتەدى ەكەن، ونىڭ ىشىندە 61 ى - قالا ماڭىنا قاتىنايدى. جەكە كومپانيالار 28 الىس، 12 حالىقارالىق باعىتتا جۇمىس ىستە كەلەدى. جولعا شىعارىلاتىن پويىزدار قازاقستاندا دا، شەتەلدە دە جاساقتالۋدا.
كولىك مينيسترلىگىنىڭ دەرەگىنشە، قازىرگى تاڭدا جولاۋشىلار پاركىندە 2672 ۆاگون بار.
- «جولاۋشىلار تاسىمالى» كومپانياسىنىڭ يەلىگىندە 2233 جولاۋشىلار ۆاگونى بار. ونىڭ ىشىندە 1375 ى ستاندارتتى، ال 732 سى كوممەرتسيالىق جەدەل باعىتتاردا پايدالانىلاتىن Talgo ۆاگوندارى. جەكە تاسىمالداۋشىلار پاركىندە 439 ۆاگون ساقتاۋلى. كەيىنگى 5 جىلدا جولاۋشىلار ۆاگوندارىنىڭ پايدالانىلعان جىلى ورتاشا ەسەپپەن 19 جىلدان 15 جىلعا دەيىن تومەندەدى. توزۋ دەڭگەيى 59 پايىزدان 41 پايىزعا ازايدى، - دەدى كولىك مينيسترلىگىنىڭ تەمىرجول جانە سۋ كولىگى كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى نۇرجان كەلبۋعانوۆ Kazinform اگەنتتىگىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
جۇيەنىڭ ناقتى سيپاتىن تاسىمال كولەمى ارقىلى باعالاۋعا بولادى. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، 2025 -جىلى تەمىرجول ارقىلى 19,4 ميلليون جولاۋشى تاسىمالدانعان، الدىڭعى ەكى جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن تومەن. 2024 -جىلى تەمىرجول قىزمەتىن 21 ميلليون ادام پايدالانسا، 2023 -جىلى كورسەتكىش 19,8 ميلليون بولعان.
تاسىمالدىڭ نەگىزگى بولىگى ۇلتتىق وپەراتورعا تيەسىلى - 12,7 ميلليون جولاۋشى (66 پايىز)، ال جەكە كومپانيالار شامامەن 6,7 ميلليون ادامعا (34 پايىز) قىزمەت كورسەتكەن.
سونىمەن قاتار قالاارالىق باعىتتاردىڭ سۇرانىس بىركەلكى ەمەس سەكىلدى. ادەتتەگىدەي جولاۋشىلار اراسىنداعى جوعارى سۇرانىسقا يە باعىتتار قاتارىندا استانا- الماتى جانە استانا- شىمكەنت. باسقا باعىتتاردا جۇكتەمەنىڭ جوعارى بولۋى مەزگىل- مەزگىل بايقالادى: استانا- اقتوبە، اقتوبە- الماتى، الماتى- ماڭعىستاۋ، الماتى- اتىراۋ. جاز مەزگىلىندە قوسىمشا ۆاگوندار تىركەلىپ، پويىز قۇرامى 19- 21 ۆاگونعا دەيىن ۇلعايادى.
وزگەرىس نەدەن باستالدى؟
ۇكىمەت سالانى تۇبەگەيلى جاڭعىرتۋعا كىرىسكەلى كوپ بولعان. تيىمدىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە باعىت قامتىلعانىن بىلەمىز.
الدىمەن جولداردى جوندەۋ قولعا الىندى. 2019 -جىلدان بەرى 9,5 مىڭ شاقىرىم تەمىرجول جەلىسى جوندەلدى، بۇل بارلىق جەلىنىڭ 70 پايىزىنا تەڭ. بيىل تاعى 1,6 مىڭ شاقىرىم جول جوندەلەدى دەپ جوسپارلانعان
كەيىن قاۋىپسىزدىك پەن تەمىرجولدىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ارتتىراتىن سيفرلىق شەشىمگە باسىمدىق بەرىلگەنى بەلگىلى. اتالعان باعىتقا 10 -جىلدا 35 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيا سالىنىپتى.
سونىمەن قاتار جۇك ءترانزيتىن ارتتىرۋ باستى نازاردا بولدى. سەبەبى جۇك تاسىمالى سالانىڭ نەگىزگى تابىس كوزى سانالادى. بولجامعا سەنسەك، جۇك تاسىمالىنىڭ جىلدىق تابىسى 1 تريلليون تەڭگەنى قۇرايدى جانە الدا بەس ەسەگە دەيىن ءۇلعايۋى ىقتيمال.
مەملەكەت ۆوكزالداردى قايتا جوندەۋگە دە قىرۋار رەسۋرس جۇمسادى. العاشقى كەزەڭدە 124 ستانسيا جوندەۋدەن ءوتتى. ەسكىرگەن عيماراتتار مەن ۆوكزال ماڭى زاماناۋي تالاپقا ساي جاڭارىپ، قاۋىپسىزدىك قاتاڭدادى. كەيبىر وڭىردە جاڭا ۆوكزالدار بوي كوتەرىپ جاتىر.
سالانى دامىتۋ ستراتەگياسىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى باعىتى - 2030 -جىلعا دەيىن جىلجىمالى قۇرامدى تولىق جاڭارتۋ. وسى ارقىلى كولىك مينيسترلىگى قىزمەت ساپاسى مەن جولاۋشىلارعا ارنالعان جايلى جاعداي جاساۋدى كوزدەۋدە.
ادىلدىگىن ايتۋ كەرەك، جىلجىمالى قۇرامدى جاڭارتۋ جۇمىستارى بۇعان دەيىن دە جۇرگىزىلگەن. الايدا ونىڭ وڭ كورسەتكىشى جولاۋشىلاردىڭ شاعىمىنىڭ كولەڭكەسىندە قالعانىن كوردىك: قىستا سۋىق، جازدا ىستىق، جاعىمسىز ءيىس، بيودارەتحانالار مەن سمارتفون قۋاتتاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ بولماۋى ءجيى سىنعا الىندى.
ناقتى بەتبۇرىس 2022- 2023 -جىلدارى، ياعني كولىك پەن ونەركاسىپ ءبىر ۆەدومستۆو - يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىندا ەنگەندە ورىن الدى. ءدال سول ۋاقىتتا قازاقستانداعى ءوندىرىستى دامىتۋ شەڭبەرىندە ۆاگوندار مەن لوكوموتيۆتەر پاركىنە سەرپىن بەرىلدى. ناتيجەسىندە 3 -جىلدا وتاندىق جانە شەتەلدىك وندىرۋشىلەر جۇزدەگەن جاڭا ۆاگون شىعارعان. بيىل «جولاۋشىلار تاسىمالى» اق تاعى 200 ۆاگون الۋدى جوسپارلاپ وتىر. جەكە كومپانيالار دا بۇل ۇردىستەن قالىس قالماق ەمەس.
جاعىمدى جاڭالىقتىڭ ءبىرى، استانادا بۇرىنعى Talgo زاۋىتىنىڭ بازاسىندا Stadler Kazakhstan ۆاگوندارىنىڭ العاشقى پارتياسى سەرتيفيكاتتالىپ، كليماتتىق سىناقتاردان ءوتۋ ۇستىندە. جاقىن ارادا «استانا - الماتى» جانە «استانا - سەمەي» باعىتتارىندا پايدالانۋعا بەرىلمەك. اتالعان كاسىپورىن 2030 -جىلعا دەيىن ق ت ج-عا ەۋروپالىق ۇلگىدەگى 557 زاماناۋي ۆاگون جەتكىزۋگە ءتيىس.
بۇدان بولەك كولىك مينيسترلىگىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى بار. باعدارلاما اياسىندا تەمىرجول كولىگىنىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋدى ءۇشىن مارشرۋتتار گەوگرافياسىن كەڭەيتۋ، جەدەل قاتىناستى دامىتۋ كوزدەلگەن.
مىسالى، وتكەن جىلى «سيان - الماتى»، «الماتى - ماسكەۋ»، «بالقاش - الماتى» سسەكىلدى حالىقارالىق جانە ءوڭىرارالىق باعىتتار ىسكە قوسىلدى. سونىمەن قاتار «استانا - قىزىلوردا» (Talgo پويىزى) جانە «استانا - بۋراباي كۋرورتى» (جول ءجۇرۋ ۋاقىتى 2,5 ساعات بولاتىن ەلەكتر پويىزى) سياقتى جەدەل قاتىناستار شىققان. بيىل «قاراعاندى - ماڭعىستاۋ» جانە «استانا - تالدىقورعان» باعىتتارىن ىسكە قوسۋ جوسپارلانۋدا.
جالپى، كولىك مينيسترلىگى جىل سوڭىنا دەيىن جولاۋشىلار تاسىمالى كولەمىن 21 ميلليون ادامعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.
- قولدانىستاعى حالىقارالىق باعىتتار مەن تۋريستىك مارشرۋتتاردى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. ماسەلەن، وزبەكستانمەن بىرلەسكەن حالىقارالىق تۋريستىك جوبالار جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر، تاجىكستان باعىتى دا كەڭەيتىلۋدە: Jibek Joly پويىزى قازاقستان مەن وزبەكستان ارقىلى ءجۇرىپ، كەيىننەن دۋشانبەگە دەيىن ۇزارتىلدى. بۇعان قوسا قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىندا Keruen Express تۋريستىك مارشرۋتى جۇمىس ىستەيدى، - دەپ حابارلادى نۇرجان نۇرجان كەلبۋعانوۆ.
ەسە كەتكەن باسەكە
اۋقىمدى ينۆەستيتسيا قاراماستان، تەمىرجول قاتىناسىندا جولاۋشى ازايىپ جاتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ماسەلە تەك تەحنيكالىق ەمەس، جۇيەلىك سيپاتقا يە.
كولىك مينيسترلىگى نەگىزىنەن «تەمىردى» - ياعني ماتەريالدىق بازانى جاڭارتۋعا كوڭىل ءبولىپ وتىر. الايدا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن تۇبەگەيلى وزگەرتپەي، سالانىڭ دامۋىن شەكتەيتىن نەگىزگى فاكتوردى ەلەمەي كەلەدى. جولاۋشى ءۇشىن جاڭا ۆاگوندار مەن جوندەلگەن جول جەتكىلىكسىز. قاراپايىم ادامعا جول ءجۇرۋ ۋاقىتى، كەستەنىڭ تۇراقتىلىعى، بيلەتىڭ قولجەتىمدىلىگى ماڭىزدى. وسى كورسەتكىشتەردىڭ بارلىعىندا تەمىرجول باسەكەلەستەرىنەن ارتتا قالدى دەسەك ارتىق ەمەس. بۇل ورايدا مينيسترلىك جەتىستىككە بالاعان جەدەل پويىزدىڭ ءوزى ولقىلىقتى تولىق شەشۋگە قاۋقارسىز.
ۇمىتپاساق، كولىك نارىعى پاندەميادان كەيىن تۇبەگەيلى قۇبىلدى. قولجەتىمدى اۋە تاسىمالىنىڭ دامۋى، جوعارى جىلدامدىقتى اۆتوجولدار جەلىسىنىڭ كەڭەيۋى جولاۋشىلاردىڭ مىنەز- قۇلقىن ايتارلىقتاي وزگەرتتى. سودان بەرى تەمىرجولدا توقىراۋ بايقالسا، بالاما كولىك تۇرلەرى كەرىسىنشە تۇراقتى ءوسىم كورسەتۋدە. مىسالى، 2025 -جىلى تەمىرجول ارقىلى تاسىمالدانعان جولاۋشىلار سانى 7 پايىزعا تومەندەپ، 19,4 ميلليون ادامدى قۇرادى دەدىك. سول كەزەڭدە اۆتوكولىك تاسىمالى جولاۋشىلار كولەمىن 12,8 پايىزعا ارتتىرسا، اۋە تاسىمالى 4,8 پايىزعا ءوسىردى.
ديناميكاعا قاراساق، جاعداي ودان دا ايقىن: 2022- 2025 -جىلدار ارالىعىندا تەمىرجول تاسىمالى ءىس جۇزىندە 19- 21 ميلليون جولاۋشى دەڭگەيىندە وزگەرىسسىز قالدى، اۆياتسيا سالاسى تۇراقتى ءوسىم كورسەتىپ، 11 ميلليوننان 15,4 ميلليون جولاۋشىعا دەيىن ارتقان.
تاعى ءبىر مىسال، جولاۋشىلار اينالىمى. وتكەن جىلى ازاماتتىق اۆياتسيا 30 ميلليارد جولاۋشى- شاقىرىمدى قامتاماسىز ەتتى - تەمىرجولدىڭ 15,8 ميلليارد كورسەتكىشىنەن شامامەن ەكى ەسە كوپ. دەمەك، ەندى تەمىرجول ۇزاق قاشىقتىقتا باسىمدىققا يە ەمەس، جولاۋشىلاردىڭ تاڭداۋى اۋە تاسىمالىنا اۋىسقانىن بىلدىرەدى.
قىسقا جانە ورتا قاشىقتىقتاعى اقۋال ءتىپتى قيىن. اۆتوكولىك تاسىمالى تاعى تەمىرجولدى ارتتى قالدىردى. مۇندا شەشۋشى فاكتور - يكەمدىلىك پەن رەيستەردىڭ جيىلىگى. قالاارالىق اۆتوتاسىمالدىڭ دامۋى، حالىق اراسىنداعى اۆتوكولىك ساتىپ الۋ ءۇردىسى «ەسىكتەن ەسىككە دەيىن» قاتىناۋ ۇستانىمىن اناعۇرلىم ىلگەرىلەتكەن بولاتىن.
سالا ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىنشە، وسىنداي جاعدايدا تەمىرجول كولىگى اۆياتسيانىڭ جىلدامدىعى مەن اۆتوكولىكتىڭ يكەمدىلىگىنە توتەپ بەرە الماعان. ونىڭ ۇستىنە پويىزداردىڭ قاتىناۋ ۋاقىتى باسەكەگە قابىلەتسىز، تاريفتەر باعا جاعىنان ءتيىمسىز كۇيدە.
- سوڭعى 15- 20 -جىلدا باسىمدىق جۇك تاسىمالى مەن جاڭا جەلىلەر سالۋعا بەرىلدى، ال قولدانىستاعى جولداردى جوندەۋگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەدى. مۇنداي جاعداي قوزعالىس جىلدامدىعىنا اسەر ەتتى: بۇرىن «الماتى - استانا» باعىتى بويىنشا Talgo پويىزى 12 ساعات ءجۇرىپ وتەتىن. قازىر ايالداماسى از تىكەلەي پويىزدىڭ ءوزى 17- 18 ساعات جۇرەدى. كەيبىر ۋچاسكەدە جولداردىڭ توزۋىنا بايلانىستى جىلدامدىق ساعاتىنا 40 شاقىرىمعا دەيىن تومەندەيدى.
جاز مەزگىلىندە جول ءجۇرۋ ۋاقىتىنىڭ ۇزارۋى، كەشىگۋ كوبەيەدى. ونىڭ ۇستىنە اۆتوجولدار مەن اۆياتسيانىڭ دامۋى جولاۋشىلاردىڭ جىلدامىراق كولىك ءتۇرىن تاڭداۋىنا تۇرتكى بولۋدا. وسىنىڭ سالدارىنان وتكەن جىلى تاسىمال كولەمى ەدۋىر قىسقاردى، بيىل 10 پايىزعا دەيىن ازايادى دەگەن قاۋپى بار، - دەيدى «قازاقستاننىڭ جەكە جولاۋشىلار تاسىمالداۋشىلارى» قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى نۇربەك قابيجان.
ونىڭ ايتۋىنشا، ماۋسىمدىق جۇكتەمە شەشىلمەسە، ماسەلە ۋشىعا تۇسەدى. ويتكەنى جولاۋشىلار اعىنىنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى جاز ايلارىنا تيەسىلى، قالعان ۋاقىتتا جۇكتەمە تومەن. مۇنىڭ ءبارى تاسىمال تۇراقتى تابىسقا كەرى اسەر ەتپەي قويمايدى.
تاڭداۋ: نارىقتىق لوگيكا نەمەسە الەۋمەتتىك فۋنكتسيا
تەمىرجول قاتىناسىندا بيلەتتەر باعاسى تىم جوعارى. مەملەكەت سۋبسيديا بەرگەنىمەن، جولپۇل سول كۇيى قالىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋىنشا، تاريفتەر جول شىعىنىنىڭ وزىندىك قۇنىن وتەمەيدى، كەيدە بيلەت باعاسى وزىندىك قۇننان ءۇش ەسە تومەن بولادى.
وسى تۇستا ايىرماشىلىق مەملەكەتتىك سۋبسيديا ەسەبىنەن جابىلاتىن ءداستۇر بار. ماسەلەن، 2024 -جىلى ق ت ج توبىنا بولىنگەن تىكەلەي بيۋدجەتتىك تولەم شامامەن 38,5 ميلليارد تەڭگەنى قۇرادى. 2022 -جىلى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار وبلىسارالىق باعىتتار بويىنشا جولاۋشىلار تاسىمالىن سۋبسيديالاۋ كولەمى 45,8 ميلليارد تەڭگەگە جەتكەن. سوعان قاراماستان، قارجىلاندىرۋعا دەگەن قاجەتتىلىك ءالى ازايمادى.
- بۇل سەگمەنت دوتاتسياعا تاۋەلدى. مۇنداي تاجىريبە كوپتەگەن ەلدە بار، ويتكەنى جولاۋشىلار تاسىمالى الەۋمەتتىك قىزمەتتى اتقارادى، تولىقتاي نارىقتىق مودەلگە سۇيەنە المايدى. تاريفتەر مەن ناقتى شىعىن اراسىنداعى الشاقتىق ساقتالىپ وتىر ءارى ول ايتارلىقتاي ۇلكەن. سوندىقتان بيۋدجەتتىك قولداۋ - ەرەكشە جاعداي ەمەس، جۇيەنىڭ اجىراماس بولىگى، - دەپ اتاپ ءوتتى ەكونوميست راسۋل رىسمامبەتوۆ.
ونىڭ باعالاۋىنشا، تەمىرجول تاريفتەرى ءبىر جولاۋشىعا قىزمەت كورسەتۋدىڭ وزىندىك قۇنىنان 3,5 ەسە تومەن. بۇعان پويىىزداردىڭ توزۋى، جوندەۋ، ەنەرگيا مەن ينفراقۇرىلىمعا كەتەتىن شىعىنداردىڭ ءوسۋى سەبەپ.
ايتا كەتۋ كەرەك، «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ كرەديتورلار مەن ەنشىلەس ۇيىمدار الدىنداعى قارىزى بىرنەشە جىل قاتارىنان ارتىپ كەلەدى. سەبەبى كومپانيا جوبالارعا اۋقىمدى ينۆەستيتسيا سالۋدا، ال ونىڭ ىشىندە قارىز ەسەبىندەگى قاراجاتتىڭ ۇلەسى جەتەرلىك.
كەي سالا مامانى ءتاريفى نارىق قاعيداتىنا ساي قالىپتاستىرۋ كەرەك دەپ سانايدى. الايدا راسۋل رىسمامبەتوۆاتىڭ پىكىرىنشە، جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە باعانى كوتەرۋ مىندەت ەمەس، بۇدان دا ءتيىمدى شەشىمدەر تابۋعا بولادى.
- ەگەر جۇكتەمەنى كومپانيالار اراسىندا دۇرىس بولسە، ءتاريفتى كوتەرمەي- اق جاعدايدى تۇزەتۋگە بولادى. قازىرگى تاڭدا كوپ كومپانيا «قوعامدىق مۇددە» دەگەن جەلەۋمەن نەگىزسىز جەڭىلدىك الىپ وتىر. ءتىپتى كەيبىر جەكە كومپانيا باستاپقى كەزەڭگە دەپ بەرىلگەن جەڭىلدىكتى ۇزاق ۋاقىت بويى پايدالانىپ كەلگەن. سوندىقتان جۇك تاسىمالى نارىعىنا ادىلدىك قاجەت، - دەپ اتاپ ءوتتى سپيكەر.
قاي باعىت ءتيىمدى؟
قازاقستاندا شامامەن 50 قالاارالىق باعىت بار. ساراپشىلار اتالعان باعىتتاردى دامىتۋعا ينفراقۇرىلىم قۇنى مەن مەملەكەتتىك قولداۋىنىڭ ازدىعى تەجەپ وتىر دەگەن ويدا.
- تەمىرجول تاسىمالىن دامىتۋدا باسىمدىق قالاارالىق باعىتقا، ەڭ الدىمەن الماتى مەن تۇركىستان وبلىسىنا بەرىلۋى ءتيىس. ءدال وسى وڭىرلەردە حالىق تىعىز قونىستانعان جانە كۇندەلىكتى قوزعالىس جوعارى. قازىر ەلدە شامامەن 100 قالاارالىق پويىز قاتىنايدى، ءبىراق اسىرەسە وڭتۇستىك، ورتالىق جانە شىعىس وڭىرلەردە سۇرانىس جوعارى، - دەپ ەسەپتەيدى نۇربەك قابيجان.
جۇكەتەمە تەك ساپار سانىندا ەمەس، جول جايىنا دا بايلانىستى ەكەنى انىق. ەل اۋماعىندا ءبىر جولدى باعىتتار كوپ. كەيىنگى جىلدارى ەكىنشى دەڭگەيلى جولداردى كوبەيتۋ ۇسىنىسى ايتىلىپ كەلەدى. نۇربەك قابيجانىڭ پىكىرىنشە، مۇنداي جوبالار ءوزىن- ءوزى اقتاۋى ءۇشىن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جولاۋشىلار اعىنى قاجەت. بىزدە سۇرانىس نەگىزىنەن سولتۇستىك- وڭتۇستىك باعىتىمەن شەكتەلەدى، ونىڭ ەداۋىر بولىگى قازىردىڭ ەكى جولدى جانە ەلەكترلەندىرىلگەن.
ەكىنشى جولدى قاجەت ەتەتىن وڭىرلەر ايماق ساناتىنا شاعىن ستانتسيالاردى جاتقىزۋعا بولادى. قازىر ستانتسيالاردا پەررون مەن جولدار جەتكىلىكسىز، پويىزدار بوس پلاتفورمانى كۇتۋگە ءماجبۇر.
- جول ينفراقۇرىلىمى نازاردان تىس قالىپ وتىر. ۆوكزالدار راسىندا جوندەۋدى قاجەت ەتەدى، ءبىراق عيماراتتاردى جاڭارتۋدى ستانتسيالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋمەن قاتار جۇرگىزۋ الدەقايدا ءتيىمدى بولار ەدى. جوعارى جىلدامدىقتى تەمىرجولعا كەلسەك، الەمدىك تاجىريبەدە مۇنداي جوبالار تەك اراقاشىقتىعى قىسقا ءارى حالقى تىعىز ەلدەردە قولدانىلادى. ءتىپتى قىتايدىڭ وزىندە مۇنداي جوبالاردىڭ باسىم بولىگى سۋبسيديالانادى جانە كوبىنە يميدجدىك سيپات، - دەپ تۇيىندەدى نۇربەك قابيجان.
قورىتا ايتساق، تەمىرجول تاسىمالى جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. ءبىر جاعىنان اۋقىمدى جوندەۋ، ينۆەستيتسيا مەن جىلجىمالى قۇرامنىڭ جاڭارۋى قۋانتاتىنى انىق. الايدا نارىقتاعى ۇلەس، شىعىن مەن باسەكە كوڭىل كونشىتپەي وتىر. سوندىقتان تەمىرجول سالاسىنداعى رەفورمانىڭ تيىمدىلىگى باسى اشىق كۇيىندە قالۋدا.
اۆتور
ەرسىن شامشادين
