جەر بەتىندە جىلان كوبەيەدى

 وسىدان 3 عاسىر بۇرىن جوعالىپ كەتكەن جىلاندار قايتا پايدا بولدى. ۇلى بريتانيانىڭ ۋەلس بولىگىنەن ەسكۋلاپ اتتى باۋىرىمەن جورعالاۋشى جاندىك تابىلدى.

عالىمدار بۇل جىلانداردىڭ شىعۋ تەگىن سوناۋ مۇز داۋىرىنە جاتقىزادى. قازىر ەسكۋلاپ جىلاندارىنىڭ قايتا پايدا بولۋى مەملەكەت دەڭگەيىندە تالقىلانىپ جاتىر. ەگەر بۇلار ادامعا قاۋىپ توندىرەر بولسا، جاپپاي جويىلۋى مۇمكىن. جالپى بۇل جاھاندىق جىلىنۋدىڭ اسەرى. بۇل جونىندە الەمدىك زەرتتەۋشىلەر، ەكولوگتار نە دەيدى؟ كۇن جىلىعان سايىن جەر بەتىندە جىلاندار كوبەيەدى . 

جىلى-جىلى سويلەسەڭ، جىلان ىننەن شىعادى دەيمىز. كۇننىڭ بەتىن بۇلت تورلاماسا، جىلان ىنىنەن ءوزى-اق شىعاتىن ءتۇرى بار. بۇل قالاي؟! جاھاندىق جىلىنۋ زاردابىن ميلليونداعان تىرشىلىك يەسى تارتىپ وتىر. بۇدان ۇتاتىن جالعىز جانۋار - جىلان بولماق. عالىمدار 2070 -جىلعا قاراي، باتىس افريكالىق «گابۋين» جىلانىنىڭ تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى %250 عا، ال ەۋروپالىق جىلان ەكى ەسە وسەدى دەپ بولجاپ وتىر. عالامدىق جىلىنۋ ۋلى جىلان تۇرلەرىنىڭ جاڭا ايماقتار مەن ەلدەرگە جاپپاي جىلىستاۋىنا سەبەپ بولادى. اتاپ ايتقاندا، ۋلى باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار نەپال، ميانما، نيگەريا جانە ناميبيادا پايدا بولۋى مۇمكىن، ولاردىڭ تۇرعىندارى بۇرىن قاۋىپتى باۋىرىمەن جورعالاۋشىلارمەن كەزدەسپەگەن. سونىمەن قاتار، قىتايدا دا قاۋىپتى جىلاندار پايدا بولادى دەگەن بولجام بار. بۇل رەتتە، ەكولوگ ماماندار دابىل قاعىپ وتىر. ويتكەنى، دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك، جىل سايىن، ۋلى جىلان 138 مىڭداي ادامدى شاعىپ ولتىرەدى. 400 مىڭدايى سال بولىپ قالادى.

 سيتاتا: بۇل جاڭا زەرتتەۋ جۇمىسى ۋلى جىلانداردىڭ بۇرىن سوڭدى تىرشىلىك ەتپەگەن جەرلەردە پايدا بولىپ جاتقانىن كورسەتەدى. بۇل رەتتە ادامزاتتى جانە قورشاعان ورتانى قالاي قاۋىپسىز ساقتاي الاتىنىمىز تۋرالى ويلاۋ ماڭىزدى.

پابلو اريەل مارتينەس، ماكروەكولوگيا جانە ماكروەۆوليۋتسيا عىلىمدارىنىڭ پروفەسسورى / ارگەنتينا، سەرجيپي ۋنيۆەرسيتەتى/:

جىلان - تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋشى جىلان نەگىزىنەن انتاركتيدا، جاڭا زەلانديا، يسلانديا، يرلانديا جانە اتلانت مۇحيتىنىڭ ارالدارىنان باسقا، بارلىق جەردە مەكەندەيدى. سۋىقتى ۇناتپايتىنىن وسىدان-اق كورۋگە بولادى. قازىر تيىندەر مەن كەسىرتكەلەر ازايعاندىقتان، ولارعا قورەكتەنۋ قيىنعا سوعادى. سونداي-اق، باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار ورمان ورتتەرىنىڭ كوبەيۋى مەن سۋ تاپشىلىعىنىڭ سالدارىنان قىرىلىپ قالۋى مۇمكىن. دەگەنمەن، جىلان تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن ساقتاۋشى رەتىندە تانىلعان. ولار كەمىرگىشتەردى، شىبىن- شىركەيلەردى جانە باسقا دا اۋىلشارۋاشىلىق زيانكەستەرىنىڭ سانىن ازايتادى. عىلىمدا 3 مىڭنان استام ءتۇرى بەلگىلى. سونىڭ ىشىندە 725 ى ۋلى. ۋى مەديتسينادا ءدارى رەتىندە قولدانىلسا، تەرىسى باعالى بولعاندىقتان، ءساندى بۇيىمدار جاسالادى. 

جىلاندى ۇيدە اسىراۋعا بولا ما؟

جىلاننىڭ وزىنە ءتان تىرشىلىك ەتۋ ورتاسى بار. ول ءۇي جانۋارى ەمەس. دەسە دە، كەيىنگە ۋاقىتتا ەكزوتيكالىق جانۋارلاردى ۇيدە باعاتىندار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ماسەلەن، ا ق ش-تا وسىنداي ميلليوننان استام باۋىرىمەن جورعالاۋشى وزىنە بەيمالىم ورتادا تىرشىلىك ەتىپ جاتىر. مۇنداي رەپتيالاردى ۇيدە باققىسى كەلگەن ادامدار، ەڭ الدىمەن، ونى ۇيدە ۇستاۋ، ءوسىرۋ، دامىتۋ ەرەكشەلىكتەرىنە دەن قويعانى ءجون. بۇل جاندىك ءتۇرىنىڭ تىرشىلىك ەتۋىنە قولايلى بارلىق تۇرمىستىق جاعدايلارى جاسالىپ، رەتتەلگەننەن كەيىن عانا ونى باعۋعا بولادى. ويتكەنى، ءۇي جانۋارى رەتىندە سانالاتىن جىلانداردىڭ ءومىرى قىسقا بولادى. تىرشىلىك ەتۋ ۇزاقتىعى 10 جىل بولسا، 1 جىلعا جەتپەي ءولىپ قالۋى مۇمكىن.

 سيتاتا: تابيعي تىرشىلىك ەتۋ ورتاسىندا پيتونداردىڭ ۇزىندىعى شامامەن 30 فۋتقا جەتەدى. ال «ءۇي جانۋارى» رەتىندە ساتىلاتىن جىلاندار تىعىز سيستەرنالارعا سالىنعان. ولار باسقا ءۇي جانۋارى سياقتى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا بەيىمدەلە المايدى. ءارى جىلان ادامنان قاتتى سەسكەنەدى. «Peta» جانۋارلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ورتالىعىنىڭ دەرەگى قۇس كوگىندە، قاسقىر ورمانىندا، بالىق سۋىندا، جىلان قۇرلىعىندا تىرشىلىك ەتۋى ءتيىس. سوندا عانا تابيعاتتا تەپە- تەڭدىك بولماق.

https://24.kz