ەجەلگى كوشپەندىلەر قالاي جىلدام حابار الىسقان
الماتى. KAZINFORM - قازىرگى زاماندا اقپارات الۋ ءۇشىن ينتەرنەتكە كىرسەڭىز جەتكىلىكتى - بىرنەشە سەكۋند ىشىندە دۇنيە ءجۇزىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنەن مالىمەت تابۋعا بولادى.
ال ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اقپارات قالاي تارادى، جاڭالىق ءبىر رۋدان ەكىنشىسىنە قالاي جەتتى؟
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ارمان ءجۇمادىلدىڭ ايتۋىنشا، كەز كەلگەن زاماندا اقپاراتتىڭ ۋاقتىلى جەتۋى اسا ماڭىزدى بولعان، ويتكەنى دەر كەزىندە قولعا تۇسكەن مالىمەت ادامعا قارسىلاسىنان ءبىر قادام الدا جۇرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تاريحشى اقپارات ۇعىمىن تەك جەدەل حابارلارمەن شەكتەمەۋ كەرەگىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، اقپارات - تەك اسكەري بارلاۋ ەمەس، بۇل جاڭا تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردىڭ، ءدىني سەنىمدەر مەن فيلوسوفيالىق ويلاردىڭ، ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ الماسۋى.
- ۇلى دالا - ەۋرازيا توسىندە ءومىر سۇرگەن تايپالار مەن مەملەكەتتەر كەزىندە اقپارات جەتكىزۋدىڭ سان-الۋان ءادىسىن ويلاپ تاپتى. وركەنيەتتەر اراسىنداعى بايلانىس العاشقى اسكەري قاقتىعىستاردان باستاپ، كەيىن ديپلوماتيالىق، قۇداندالىق، ساۋدا قاتىناستارىنا دەيىن دامىدى، - دەيدى ول.
العاشقى عالامدىق دەڭگەيدە اقپارات الماسۋ ب. ز. د. Ⅱ عاسىردىڭ ورتاسىندا ۇلى جىبەك جولىمەن بايلانىستى بولدى.
- ۇلى جىبەك جولى ەرەكشە ءرول اتقاردى. بۇگىن ءبىز ءۇشىن ينتەرنەت قانداي مادەني-اقپاراتتىق كەڭىستىك بولسا، ورتا عاسىرلاردا ۇلى جىبەك جولى دا سونداي ماڭىزعا يە بولدى،- دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
الايدا سول كەزەڭدەگى اقپاراتتىڭ تارالۋ جىلدامدىعى قازىرگىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. ساۋدا كەرۋەندەرى ءبىر كۇندە شامامەن 40-50 شاقىرىم ءجۇرىپ وتىرعان.
- اراب ساياساتكەرلەرىنىڭ مالىمەتتەرىندە قازاقستان اۋماعىنان وتەتىن ۇلى جىبەك جولى بويىندا ورنالاسقان قالالاردىڭ اراسىنداعى قاشىقتىق 6 فارساحتان 8 فارساحقا دەيىن جەتكەنى (1 فارساح - 6 شاقىرىم) ايتىلعان. 8 فارساح - 50 شاقىرىمداي قاشىقتىق. بۇل - ساۋدا كەرۋەنىنىڭ ءبىر كۇندە ءجۇرىپ وتەتىن جولى. تاڭ اتپاي نامازىن وقىپ، تاڭعى اسىن ءىشىپ جولعا شىققان كەرۋەن كۇن باتقانشا كەلەسى قالاعا دەيىن نەمەسە جولداعى كەرۋەن سارايعا جەتۋى كەرەك ەدى. سول كەزدەگى جىلدامدىقتى ەسەپتەي بەرىڭىز، - دەپ تۇسىندىرەدى ارمان ءجۇمادىل.
جاۋشىلار مەن شابارماندار
كەي جاعدايلاردا ءبىر وڭىردەن ەكىنشى وڭىرگە جەتۋ ءۇشىن ايلار قاجەت بولعان. دەگەنمەن، شۇعىل اقپاراتتاردى جەتكىزۋدىڭ مۇلدە باسقا جۇيەسى بولدى. تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا، جەدەل حابارلار مەن بارلاۋ مالىمەتتەرىن جەتكىزۋ ءۇشىن ارنايى جاۋشىلار مەن شابارماندار جىبەرىلگەن. بۇل جۇيە، اسىرەسە، شىڭعىسحان داۋىرىندە جاقسى دامىعان.
- جول بويىندا ءار 30 شاقىرىم سايىن بەكەتتەر قۇرىلىپ، شابارماندار سول جەرلەردە ات اۋىستىرىپ وتىرعان، سونىڭ ارقاسىندا كۇنىنە 150 شاقىرىمعا دەيىن جۇرە العان، - دەيدى ول.
سونىمەن قاتار جورىق كەزىندە ساربازدار بىرنەشە اتتى قاتار ۇستاپ، كەزەكپەن ءمىنۋ ارقىلى ۇزاق قاشىقتىقتى تەز ەڭسەرگەن.
- قاۋىپ تونگەن جاعدايلاردا اقپارات ودان دا جىلدام تاراعان. قازاقتار ارنايى دابىل جۇيەلەرىن پايدالانعان. جاۋ كەلە جاتقاندا قاراۋىل توبەلەر مەن بيىك نۇكتەلەردە وت جاعىپ، ءتۇتىن ارقىلى بەلگى بەرگەن،-دەيدى تاريحشى.
مۇنداي بەلگىلەر بىرىنەن ءبىرى 20-30 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسىپ، حاباردى لەزدە جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرگەن. سونىمەن قاتار «اتوي سالۋ» ءداستۇرى دە بولعان. عالىمنىڭ ايتۋىنشا، اتوي - ءبىر جاعىنان جاۋعا ايبات كورسەتۋ بولسا، ەكىنشى جاعىنان ءوز ساربازدارىنا جانە اينالاداعى ەلگە بەلگى بەرۋ ءتاسىلى.
ىم-يشارا
ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا اقپارات تەك اشىق تۇردە ەمەس، استارلاپ، يشارا ارقىلى دا جەتكىزىلگەن.
- قازاقتا «ىمدى بىلمەگەن - دىمدى بىلمەيدى» دەگەن ءسوز بەكەر ايتىلماعان، بۇل ويدى استارلاپ جەتكىزۋدىڭ جوعارى مادەنيەتىن كورسەتەدى، - دەيدى ارمان ءجۇمادىل.
ونىڭ ايتۋىنشا، ادامدار كەيدە سەزىمىن دە، ويىن دا تىكەلەي ەمەس، بەلگى ارقىلى بىلدىرگەن. بۇل - ءسوزدىڭ قادىرىن تەرەڭ تۇسىنگەن قوعامنىڭ بەلگىسى.
- بۇل تۋرالى قازاق ەرتەگىلەرىندە كوپ ايتىلادى. اسىرەسە، جيرەنشە شەشەن مەن قاراشاشتىڭ ءبىر-بىرىنە بەلگى بەرىپ سىرلاسۋى - قازاق حالقى ويىنىڭ زەرەكتىگى مەن پاراساتىن كورسەتەتىن كلاسسيكالىق سيۋجەت. ونداي كوڭىلىن استارلاپ ءبىلدىرۋدىڭ كورىنىسى گەرودوتتىڭ ساقتارعا قاتىستى ەڭبەگىندە دە بار. ونىڭ جازۋىنشا، ساق ەرلەرى ۇناتقان ايەلگە سەزىمىن ونىڭ بوساعاسىنا قورامساعىن ءىلىپ كەتۋ ارقىلى بىلدىرگەن ەكەن. ايەل قورامساقتى ۇيگە كىرگىزسە، وندا كەلىسىم بەرگەنى، - دەيدى ق ب ت ۋ پروفەسسورى.
سىرتقى بەلگىلەر ارقىلى اقپارات تاراتۋ دا ماڭىزدى بولعان. تاريحشىنىڭ سوزىنشە، قازاقتاردا كوشىپ بارا جاتقان اۋىل نەمەسە جولاۋشىلاپ بارا جاتقان ادامدار كەزدەسكەن اۋىلدىڭ احۋالىن سىرتقى بەلگىلەرىنە قاراپ ءبىلىپ وتىرعان.
- اۋىلدا قارالى جاعداي بولعانىن ارنايى تۋ ارقىلى بىلدىرگەن. ەر ادام قايتقاندا قارا تۋ، جاسى ۇلكەن ادام دۇنيەدەن وتسە اق تۋ ىلىنگەن. مۇنداي بەلگىلەردى كورگەن جولاۋشىلار سول ۇيگە بۇرىلىپ، كوڭىل ايتىپ قانا قويماي، حاباردى ارى قاراي تاراتقان، - دەيدى ارمان ءجۇمادىل.
قارالى حابار
قايعىلى حاباردى جەتكىزۋ دە ەرەكشە مادەنيەتكە اينالعان.
- قازاقتار جامان حاباردى بىردەن بەتكە ايتپاعان، ونى ەستىرتۋ ءداستۇرى ارقىلى جەتكىزگەن. الىستان وراعىتىپ، تاريحتى، وتكەن كۇننىڭ بەلەستەرىن ءسوز ەتىپ، سويلەي باستاعاننان-اق، تىڭداۋشى ىشتەي پسيحولوگيالىق تۇرعىدان دايىن بوپ وتىرادى. مىسالى، تاريحتا ۇمبەتەي جىراۋدىڭ ابىلايعا بوگەنبايدىڭ ءولىمىن ەستىرتۋى تۋرالى مالىمەت بار. سول ارناۋدا ابىلايعا زامانى مەن تاريحتى، باتىرلار مەن بيلەردى، دۇنيەنىڭ بايانسىزدىعى تۋرالى ايتا كەپ، بوگەنبايدىڭ قازاسىن ەستىرتكەن،-دەيدى ول.
«ۇزىن قۇلاق»
جالپى، قازاق دالاسىندا اقپاراتتىڭ ەڭ كەڭ تاراعان جولى - «ۇزىن قۇلاق» بولعان. بۇل اۋىزشا تارايتىن، ادامدار اراسىنداعى قارىم- قاتىناسقا نەگىزدەلگەن جۇيە ەدى.
- كوشپەلى ومىردە جولاۋشى - ەڭ ماڭىزدى اقپارات كوزى بولعان، ويتكەنى ول وزىمەن بىرگە كەيىنگى جاڭالىقتى الا كەلگەن. سوندىقتان اۋىل ادامدارى جولاۋشىنى ەرەكشە قۇرمەتپەن قارسى الىپ، ودان ەلدەگى جاعدايدى سۇراعان،-دەيدى پروفەسسور.
تاريحشىنىڭ پىكىرىنشە، ءداستۇرلى قوعامدا ءسوزدىڭ ءوزى ۇلكەن مانگە يە بولعان.
- ءسوز - اقپارات، سوندىقتان ونى ورىنسىز جۇمساماۋعا تىرىسقان. قازاقتىڭ «توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى بار» نەمەسە «ەر جىگىتتىڭ ەكى سويلەگەنى - ولگەنى» دەگەن ماقالدارى وسىنى اڭعارتادى، - دەيدى ول.
وسىلايشا، قازاق قوعامىنداعى اقپارات تاراتۋ جۇيەسى قاراپايىم كورىنگەنىمەن، ءوز ءداۋىرى ءۇشىن وتە ءتيىمدى بولعان. شابارماندار جەدەلدىكتى قامتاماسىز ەتسە، دابىل بەلگىلەرى قاۋىپ تۋرالى حاباردى جىلدام جەتكىزگەن، ال يشارا مەن اۋىزشا ءداستۇر اقپاراتتىڭ مادەني سيپاتىن قالىپتاستىرعان.
مەيىرمان لەس
