جاقسى كوسەم ءارقاشان كەدەي بولىپ ولەدى

 استانا. قازاقپارات -  سولتۇستىك امەريكانىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعالاۋىنداعى ۇندىستەردىڭ اراسىندا «جاقسى كوسەم ءارقاشان كەدەي بولىپ ولەدى» دەگەن ماقال بار ەكەن. بۇل ءسوزدىڭ توركىنى وتە قىزىقتى جانە تەرەڭ ماعىنالى داستۇرگە نەگىزدەلگەن.

ەۋروپالىق وتارلاۋشىلار كەلگەنگە دەيىن تلينكيت، حايدا، تسيمشيان، كۆاكيۋتل، نۋتكا جانە باسقا دا جەرگىلىكتى تايپالاردا قوناقتارعا سىيلىق بەرۋ سالتى بولعان. بۇل سالت «پوتلاچ» (potlatch) دەپ اتالاتىن جىل سايىنعى مەرەكەدە كورىنىس تاباتىن.
پوتلاچ مەرەكەسىنە وتە مۇقيات دايىندالادى. تۋىستار مەن الىس-جاقىن اۋىلداردان كوپتەگەن قوناقتار شاقىرىلاتىن. مەرەكە كەزىندە قوناقتاردى قۇرمەتتەپ كۇتىپ، تويدىرعاننان كەيىن سىيلىق بەرۋ ءراسىمى باستالىپ، تۇرمىسقا قاجەتتى ەڭ قۇندى زاتتار تاراتىلاتىن. بۇل راسىمدە كوسەم بارىنەن دە اسىپ ءتۇسۋى ءتيىس ەدى. ول وزىندە بار دۇنيە-مۇلىكتىڭ ءبارىن تاراتىپ بەرىپ، تىكەلەي جانە اۋىسپالى ماعىنادا «جالاڭاش» قالاتىن.
مۇنداي جومارتتىق بايلىق جيناۋ ءۇشىن ەمەس، بەدەل مەن قۇرمەت جيناۋ ءۇشىن جاسالاتىن. كوسەم قانشالىقتى كوپ بەرسە، ونىڭ رۋلاس اعايىندارى مەن كورشىلەرى اراسىنداعى ابىرويى سوعۇرلىم جوعارىلايتىن. ءدال وسى داستۇرگە بايلانىستى «جاقسى كوسەم ءارقاشان كەدەي بولىپ ولەدى» دەگەن ماتەل قالىپتاسقان. سەبەبى ناعىز كوسەم ءوز حالقىنىڭ قامى ءۇشىن بارىن بەرەتىن، دۇنيە جيناۋدى ەمەس، ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنۋدى باستى پارىز ساناعان.
بۇل سالت قازاق حالقىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىندە حان سارقىتى مەن حانتالاپاي - بيلىك پەن حالىقتىڭ اراسىنداعى بايلانىستى، ەل بىرلىگى مەن تەڭدىكتى كورسەتەتىن وتە ماڭىزدى ءارى سيمۆوليكالىق سالتتارىن ەسكە تۇسىرەدى.
بۇل داستۇرلەر كوبىنە جاڭا حاندى اق كيىزگە كوتەرىپ سايلاعان كەزدە ورىندالعان.
 حان سارقىتى
«حان سارقىتى» - جاڭادان سايلانعان حاننىڭ كيگەن كيىمىن، پايدالانعان زاتتارىن نەمەسە سول تويداعى ءدامدى حالىقتىڭ ءبولىسىپ الۋى.
مۇنىڭ ماعىناسى - «حاننىڭ باعى قونسىن»، «جولى بەرىلسىن» دەگەن ىرىم. حالقى حاننىڭ كيىمىنىڭ ءبىر ءۇزىندىسىن بولسا دا الىپ قالۋدى جاقسىلىققا بالاعان. 
حان سايلاۋ ءراسىمى بىتكەن سوڭ، جينالعان جۇرت حاننىڭ ەسكى كيىمىن نەمەسە ارنايى دايىندالعان دۇنيە-مۇلكىن «سارقىت» رەتىندە ءبولىپ الادى. بۇل حاننىڭ ەندى جەكە باسىنا ەمەس، بۇكىل حالىققا تيەسىلى ەكەنىن، ونىڭ بايلىعى - حالىق ەكەنىن بىلدىرەدى.
حانتالاپاي
بۇل ءداستۇر «حان سارقىتىمەن» تىعىز بايلانىستى، ءبىراق ونىڭ ورىندالۋى ديناميكالىق، قىزىقتى فورمادا بولادى. «تالاپاي» ءسوزى - ءبىر نارسەنى جابىلا ءبولىسىپ الۋ، تالاسۋ دەگەندى بىلدىرەدى. جاڭا حان اق كيىزگە كوتەرىلىپ، تاققا وتىرعىزىلعاننان كەيىن، ونىڭ بۇرىنعى باسپاناسى (ورداسى)، مالى مەن مۇلكى جينالعان حالىقتىڭ «تالاپايىنا» بەرىلەدى.
1. حان بۇرىنعى بايلىعىنان باس تارتىپ، حالىقتىڭ دەڭگەيىنە تۇسەدى. ول ەندى حالىقتىڭ ەسەبىنەن ەمەس، حالىق ءۇشىن ءومىر سۇرەدى.
2. حاننىڭ مۇلكىن قاراپايىم حالىقتىڭ ءبولىسىپ الۋى - بيلىك پەن بۇقارانىڭ اراسىنداعى كەدەرگىنىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى.
3. بۇل - «ءبىز جاڭا باسشىمىزدى تاپتىق» دەگەن قۋانىشتىڭ بەلگىسى. 
حانتالاپاي ويىنى (بالالار فولكلورىندا)
بۇگىندە بۇل ءداستۇر ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىمەن، ونىڭ اتى اسىق ويىنىندا ساقتالىپ قالعان. بالالار اسىق ويناعاندا «حانتالاپاي!» دەپ ايقايلاپ، ورتاداعى اسىقتاردى جابىلا جيناپ الادى. بۇل ويىن بالالاردى شاپشاڭدىققا، ەپتىلىككە باۋليدى جانە تاريحي ءداستۇردىڭ جاڭعىرىعى بولىپ تابىلادى.
بۇل داستۇرلەردىڭ ماڭىزى
قازاق حاندىعىندا بۇل سالتتار دەموكراتيانىڭ ەرەكشە فورماسى بولدى.
حان - حالىقتىڭ مۇلكىن يەلەنۋشى ەمەس، حالىقتىڭ قىزمەتشىسى.
ءوز مۇلكىن «تالاپايعا» بەرگەن حان «ەندى مەنىڭ بارىم دا، نارىم دا - سەندەرسىڭدەر» دەگەن ۇندەۋ تاستاعان.