جاڭارۋ كۇنى: قازاقستان سيفرلىق ترانسفورماتسيانىڭ جاڭا ساتىسىنا ءوتتى
استانا. KAZINFORM - بۇگىن - ناۋرىزناما اياسىنداعى جاڭارۋ كۇنى. بيىل وسىناۋ ايتۋلى كۇن سيفرلىق ترانسفورماتسيا تاقىرىبىنا ارنالماق. باسقاشا ايتساق، ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە سيفرلىق دامۋ باعىتىنداعى جاڭاشىل جوبالار تانىستىرىلىپ، يننوۆاتسيالىق كورمەلەر ۇيىمداستىرىلادى.
قاڭتار ايىنىڭ باسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ «2026 -جىلدى سيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت جىلى دەپ جاريالاۋ» تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل شەشىم كەيىنگى جىلدارى ەلدە قولعا الىنعان تەحنولوگيالىق رەفورمالاردىڭ جالعاسى دەۋگە بولادى. ويتكەنى وتكەن 2025 -جىل قازاقستاندا سيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋعا باعىتتالعان ناقتى ينستيتۋتسيونالدىق شەشىمدەر قابىلدانعان كەزەڭ بولدى.
قازاقستاندىقتاردىڭ نەشە پايىزى IT تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن؟
جاساندى ينتەللەكت جانە سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا، ەلىمىزدە 200 مىڭنان استام ادام IT سالاسىندا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ شامامەن 20 مىڭى - جاساندى ينتەللەكت مامانى. الداعى بەس جىلدا 1 ميلليون ازاماتقا زاماناۋي سيفرلىق داعدىلاردى ۇيرەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
ەلىمىز سپۋتنيك ارقىلى تاراتىلاتىن ينتەرنەتتىڭ يگىلىگىنە دە يەك ارتۋعا كوشتى. وسى ماقساتپەن Amazon Kuiper جوباسى بويىنشا سپۋتنيكتىك ينتەرنەت ەنگىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالدى، Starlink پەن OneWeb جەلىلەرى قازاقستان نارىعىنا كىردى.
ال Generation Nation باعدارلاماسى ارقىلى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەردى جاساندى ينتەللەكت، روبوتوتەحنيكا جانە باعدارلامالاۋ سالالارىنا باۋلۋ باستالدى.
سوڭعى جەتى جىلدىڭ ىشىندە Astana Hub تەحنوپاركىنىڭ ەكوجۇيەسىندەگى رەزيدەنتتەر سانى 1875-كە جەتىپ، جيىنتىق تابىسى 4,3 ميلليارد دوللاردان استى. IT قىزمەتتەر ەكسپورتى بيىلدىڭ وزىندە 1,5 ميلليارد دوللاردان اسقان.
سۋپەركومپيۋتەر - جاڭارعان ينفراقۇرىلىم
2025 -جىلى قازاقستاندا Alem.Cloud ۇلتتىق سۋپەركومپيۋتەرلىك كلاستەرى ىسكە قوسىلدى. جوبا بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى G42 توبىنا كىرەتىن Presight كومپانياسىمەن بىرلەسىپ ازىرلەندى.
سۋپەركومپيۋتەردىڭ مۇمكىندىگى وتە جوعارى. مينيستر جاسلان ماديەۆتىڭ ايتۋىنشا، ەگەر 8 ميلليارد ادام ءبىر مەزەتتە ەسەپ جۇرگىزسە، ولاردىڭ ناتيجەسىنە جەتۋ ءۇشىن ءتورت كۇن قاجەت بولادى. ال بۇل جۇيە سول ەسەپتى ءبىر سەكۋندتا شىعارا الادى.
Alem.Cloud رەسۋرستارى ۋنيۆەرسيتەتتەرگە، عىلىمي ورتالىقتارعا جانە جاساندى ينتەللەكتىمەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالارعا قولجەتىمدى.
2025 -جىلدىڭ قاراشاسىندا جۇيە الەمدەگى ەڭ قۋاتتى سۋپەركومپيۋتەرلەر رەيتينگىندە 86-ورىنعا كوتەرىلدى.
جاساندى ينتەللەكت تۋرالى زاڭ
سونداي-اق بىلتىر پرەزيدەنت «جاساندى ينتەللەكت تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. قۇجات سيفرلىق تەحنولوگيالاردى قاۋىپسىز ءارى جاۋاپتى دامىتۋعا باعىتتالعان. زاڭ ادامنىڭ ءالسىز تۇستارىن پايدالاناتىن، الەۋمەتتىك رەيتينگ جۇرگىزەتىن نەمەسە ازاماتتاردىڭ كەلىسىمىنسىز ەموتسيالاردى انىقتايتىن جۇيەلەردى قولدانۋعا تىيىم سالادى. بۇل شەشىم سيفرلىق تەحنولوگيالارعا دەگەن قوعامدىق سەنىمدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان.
سيفرلىق كودەكس
9 قاڭتاردا پرەزيدەنت سيفرلىق كودەكسكە قول قويدى. بۇل كودەكستە العاش رەت ادامداردىڭ سيفرلىق قۇقىقتارى زاڭنامالىق تۇرعىدا بەكىتىلدى. ازاماتتارعا دەربەس دەرەكتەردى جويۋ، ولاردى وڭدەۋدى شەكتەۋ، جاسىرۋ قۇقىعى بەرىلدى. بيومەتريالىق سايكەستەندىرۋدى قولدانۋعا تەك زاڭنامادا كوزدەلگەن جاعدايلاردا عانا جول بەرىلەدى. سونداي-اق الگوريتمدىك جانە اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەردىڭ كومەگىمەن قابىلدانعان شەشىمدەردى ۋاكىلەتتى مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن قايتا قاراۋ قۇقىعى ەنگىزىلدى.
كودەكس ارقىلى اينالىمعا ەلەكتروندىق قۇجاتتارمەن قاتار سيفرلىق قۇجاتتار، سيفرلىق مالىمەتتەر جانە سيفرلىق راستاۋلار ۇعىمدارى (كودتار، ءبىر رەتتىك يدەنتيفيكاتور، push-حابارلاما جانە بيومەتريالىق ادىستەر) ەنگىزىلدى. سونداي-اق ۇلتتىق سيفرلىق نىسانداردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالدى.
سيفرلىق كودەكس سمارت-كونتراكتىلەردى، تاراتىلعان جۇيەلەردى جانە سيفرلىق كوندومينيۋمدى قوسا العاندا، زاماناۋي تەحنولوگيالىق شەشىمدەردى قولدانۋدىڭ قۇقىقتىق شەڭبەرىن بەلگىلەيدى. بۇل ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ موبيلدىلىگىن ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. ەلدە العاش رەت سيفرلىق دەرەكتەر ونىمدەرىنىڭ الماسۋى مەن اينالىمى پلاتفورماسى ۇعىمى ەنگىزىلەدى. ول سيفرلىق دەرەكتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ، ولاردى پايدالانۋدىڭ اشىق ءارى ايقىن شارتتارىن قامتاماسىز ەتەدى.
قۇجات جاساندى ينتەللەكتىگە نەگىزدەلگەن شەشىمدەردىڭ ۇيلەسىمدى ەنگىزىلۋى مەن دامۋىنا دا باعىتتالعان.
كودەكستە كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. كودەكس قولدانىسقا ەنگەننەن كەيىن سيفرلىق نىسانداردى، دەرەكتەر مەن ينفراقۇرىلىمدى قورعاۋدىڭ جاڭا ستاندارتتارى بەلگىلەنەدى. سونىمەن قاتار مۇگەدەكتىگى بار ادامدار مەن حالىقتىڭ موبيلدىگى تومەن توپتارى ءۇشىن سيفرلىق تەحنولوگيالار مەن سەرۆيستەر قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ەرەجەلەر ۇسىنىلعان.
قارقىندى داميتىن Alatau
الماتىنىڭ ىرگەسىندە زاماناۋي تۇرپاتتاعى قالا بوي كوتەرەتىنى تۋرالى كوپتەن بەرى ايتىلىپ كەلدى. پرەزيدەنت 2025 -جىلعى جولداۋىندا ول قالاعا ەرەكشە مارتەبە بەرۋ تۋرالى تاپسىرما دا ايتىلعان بولاتىن. سول ەرەكشە مارتەبە 15 ناۋرىزدا قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسيا ارقىلى بەكىتىلدى. وسىلايشا الاتاۋ قالاسى قارقىندى داميتىن سيفرلىق اۋماق بولماق.
جوبانىڭ ماقساتى - Smart City تەحنولوگيالارىن قولداناتىن تولىق سيفرلانعان قالا قالىپتاستىرۋ. اۋماعى 98 مىڭ گەكتاردان اساتىن بۇل قالانى جەكە ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن سالۋ كوزدەلگەن. سونىڭ باستاماسى رەتىندە بيىل مۇندا اۋە تاكسي جۇيەسىن ەنگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
اتا زاڭنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن جازۋعا اتسالىسقان دەپۋتات ماگەررام ماگەرراموۆ «قارقىندى داميتىن قالانىڭ» مارتەبەسى ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قالاي اسەر ەتەتىنىن ايتقان بولاتىن.
- بۇل - بەلگىلەنگەن اۋماقتا ەكونوميكانى وسىرۋگە ارنالعان ايرىقشا جاعدايلار جاسالادى دەگەن ءسوز. ول اۋماقتا ينۆەستيتسيالار، ينفراقۇرىلىم شوعىرلانادى. قاراپايىمداپ ايتساق، ينۆەستورلار مەن جاڭاشىل باستامالاردى تارتاتىن الاڭ قۇرىلادى. بۇل - ءبىزدىڭ «نوۋ- حاۋ» ەمەس. الەمدە مۇنداي اۋماقتار بۇرىننان جۇمىس ىستەپ جاتىر. مىسالى، قىتايداعى بالىقشىلار اۋىلى 10 ميلليوننان استام حالقى بار ءىرى مەگاپوليسكە، تەحنولوگيالىق حابقا اينالدى. ايرىقشا قۇقىقتىق رەجيم سالىق بويىنشا، جەر قاتىناستارى بويىنشا، تىركەلۋ بويىنشا، ينۆەستيتسيالىق قىزمەت باعىتتارىندا جەڭىلدىكتەر بەرەدى.
بىردەن ايتقىم كەلەدى، بۇل بۇكىل ەلدەگى بيلىك جۇيەسىنەن ەرەكشە بولعانىمەن، وعان بالاما رەتىندە قولدانىلمايدى. بەلگىلى ءبىر اۋماقتا قۇقىقتىق ۆاكۋۋم پايدا بولادى دەپ تۇسىنبەۋ كەرەك. ول اۋماقتا كونستيتۋتسيانىڭ كۇشى، سوت باقىلاۋى، پروكۋرورلىق قاداعالاۋ جانە ەكولوگيا ستاندارتتارى، سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى نورمالار جۇمىس ىستەيدى، - دەگەن كوميسسيا مۇشەسى.
ونىڭ پايىمداۋىنشا، ايرىقشا قۇقىقتىق رەجيم «قارقىندى داميتىن قالاعا» ينۆەستيتسيا سالعان بيزنەستىڭ شىعىنىن ازايتىپ، بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەردەن اراشالايدى، سالىق جەڭىلدىكتەرىن ۇسىنادى.
- ءتىپتى سالىقتار مۇلدەم الىنىپ تاستالۋى مۇمكىن. وسىنىڭ ارقاسىندا وڭىردە كاسىپورىندار، جۇمىس ورىندارى اشىلىپ، قارجىلىق بازاسى نىعايادى، - دەيدى ماگەررام ماگەرراموۆ.
اتا زاڭ دەمەكشى، بيىلعى جاڭارۋ كۇنىن جاڭا كونستيتۋتسيامەن قارسى الىپ وتىرمىز. فيلوسوفيا، ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى ايگۇل ءسادۋاقاسوۆا بۇل نەگىزگى قۇجات سيفرلانعان ورتانىڭ جاستارىنا قۇقىق كەپىلدىگىن بەرەتىنىن ايتادى.
- قازىر قازاقستان دەموگرافيالىق ورلەۋدى باستان كەشىپ جاتىر. ازاماتتاردىڭ 30 پايىزدان استامىن بالالار مەن جاستار قۇراپ وتىر. ال الەمدە ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسى ەكونوميكانىڭ، الەۋمەتتىك سالانىڭ جانە قۇندىلىقتار جۇيەسىنىڭ دامۋىن انىقتايتىن فاكتورعا اينالدى. بۇكىل الەمدە شىعارماشىلىق جانە قالىپتان تىس ويلايتىن جاستاردىڭ زەيىنىنە تالاس ءجۇرىپ جاتىر. بۇل تەندەنتسيا جاڭا الەۋمەتتىك شارتتار قالىپتاستىرا باستادى. اقپارات ءداۋىرى جاساندى ينتەللەكتىنى عانا ەمەس، ودان تۋىندايتىن جاڭا قيىندىقتار مەن تاۋەكەلدەردى تۋدىردى.
كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا رەداكتسياسى قازاقستاندىقتاردىڭ جاڭا بۋىنى ءۇشىن سيفرلانعان ورتاداعى قۇقىق كەپىلدىگى، دەربەس دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى، ەلەكتروندىق كوممۋنيكاتسيا مەن جەكە ومىرگە قول سۇقپاۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە ماڭىزدى. بۇل كريتەريلەر جاڭا بۋىنعا جەكە شەكارا، زورلىق- زومبىلىقتان باس تارتۋ، تاڭداۋ باسىمدىعى، سالاۋاتتى ءومىر سالتى مەن تازا ورتا سياقتى ءومىر ساپاسىن قالىپتاستىراتىن قۇندىلىقتاردى قامتاماسىز ەتەدى، - دەيدى ايگۇل ءسادۋاقاسوۆا.
اۆتور
ەسىمجان ناقتىباي
