جاۋابى جوق 10 ساۋال
استانا. قازاقپارات - عىلىم ءبىزدى قورشاعان تالاي سۇراق پەن جۇمباقتىڭ شەشىمىن تاۋىپ، بۇگىنگى الەمنىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى مەن نەگىزگى تىرەگىنە باياعىدا-اق اينالىپ ۇلگەرگەن. دەگەنمەن ءبىر قاراعاندا قاراپايىم، جاۋابى انىق بولىپ كورىنەتىن كەي قۇبىلىستاردى تالداپ تۇسىندىرۋگە ناقتى دالەلگە عانا جۇگىنەتىن عالىمدار قاۋقارسىز بولىپ وتىر.
وسىنداي قىزىق ساۋالداردىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالىپ وتەيىك.
ءبىز كىمنەن تارادىق؟
كيت جانە باكتەريا، وسمينوگ پەن ورحيدەيا - ءبىر قاراعاندا، ولارعا ورتاق تۇك تە جوق. ءبىراق ولاردى تەرەڭىرەك زەرتتەي كەلە، كوپتەگەن ۇقساستىققا كوزىمىز جەتەدى.
الەمدەگى دەرلىك بارلىق تىرشىلىك يەسىندە اقۋىز بەن نۋكلەين قىشقىلى بار: بارلىق ءتىرى ورگانيزمنىڭ گەنەتيكالىق كودى بار. ال ادام گەنومىنىڭ ورنالاسۋى اعاشتىڭ گەنالوگياسىنا ۇقساس - بۇل ومىردەگى بارلىق تىرشىلىك يەسى ءبىر عانا ورتاق تەكتەن تارايدى.
تەوريالىق تۇرعىدان، ورتاق تەكتىڭ تابىلۋى ءومىر مەن تابيعاتتىڭ تىلسىمىنا تەرەڭىرەك تالداۋعا جول اشادى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، بارلىق تىرشىلىككە ورتاق تەك 2،9 ميلليارد جىل بۇرىن ەكى ءتۇرلى تارامعا بولىنگەن - باكتەريالار مەن ەۋكاريوتتار (ەكىنشىسى كەيىننەن وسىمدىك، جانۋار جانە ت.س.س. دامىعان).
وكىنىشتىسى، گەنەتيكالىق ماتەريالدار ول كەزدەن بەرگى ەۆوليۋسيالىق پروسەستىڭ ناتيجەسىندە مىڭ قۇبىلىپ وزگەرگەن. ال اقۋىز بەن نۋكلەين قىشقىلىنا ءتان ۇقساس قاسيەتتەر بۇكىل تىرشىلىكتىڭ ءبىر عانا تەكتەن شىققانىن دالەلدەيتىن جالعىز فاكتور بولا المايدى.
ءبىز نەگە ەسىنەيمىز؟
شىنىندا، ءبىز نەگە ەسىنەيمىز؟ ونى اركىم ءارتۇرلى تۇسىندىرەدى. كەيبىرى تىپتەن قيسىنسىز. كوڭىلگە قونىمدى ەكى تەورياعا توقتالىپ كورەيىك.
ءبىرىنشى تەورياعا سۇيەنسەك، ەسىنەۋ، توقتاۋسىز قىزمەت ەتىپ جاتقان ادام ميىنداعى اۋىرلىقتى جوعالتىپ، ونىڭ جۇمىسىن جاقسارتا تۇسەدى ەكەن.
«ءبىز كوبىنە ۇيقىعا جاتار الدىن ەسىنەيمىز. سەبەبى سول كەزدە ميدىڭ ارەكەت قابىلەتى السىرەي تۇسەدى. ۇيقى قانباعان جاعدايدا دا سولاي» دەيدى، نيۋ-يوركتەگى ولباني ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پسيحولوگتارى.
سولاي-اق بولسىن. ءبىراق ءبىز تەك ميدى «سەرگىتۋ» ءۇشىن عانا ەسىنەيتىن بولساق، ول نەگە «جۇقپالى»؟ بىرەۋ ەسىنەسە، ءبىرازدان كەيىن قاسىنداعى ادام دا ەسىنەيدى ەمەس پە؟! جوعارىداعى تەوريانى جاقتاۋشىلار بۇل ساۋالعا دا جاۋاپ تاۋىپتى.
ولاردىڭ ايتۋىنشا، بۇل ءبىزدىڭ تۇسىنىگىمىزگە اتا-بابالارىمىزدان قالعان ادەت كورىنەدى. «توبىرلىق داۋىردە رۋ باسى نە تايپا باسى ەسىنەۋ ارقىلى ءوز جاعدايىنىڭ جاقسى ەمەستىگىن كورسەتەدى، ال قالعان جۇرت كۇردەلى قيىندىققا دايىندىعىن جانە باسشىنىڭ ءسوزىن زەر سالىپ تىڭدايتىنىن كورسەتۋ ءۇشىن ەسىنەيدى» دەگەندى العا تارتادى ولار.
ەكىنشى تەوريا ەسىنەۋدى ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە تۇسىنىستىكپەن قاراۋدان تۋعان دەگەنگە سايادى. بىلايشا ايتقاندا، ءبىر ادام ەسىنەسە، ونىڭ ارتىنشا ەكىنشى ادام ەسىنەپ، «سوقىر» سەزىم ارقىلى، ياعني ءوزى بىلمەگەن حالدە «ءيا، دوسىم، مەن سەنى جاقسى تۇسىنەمىن» دەگەندى ايتقىسى كەلەدى ەكەن.
نەگە ادامدار كەيدە وزدىگىنەن ورتەنىپ كەتەدى؟
عىلىمنىڭ بۇل ماسەلەگە بايلانىستى بار بىلەتىنى - ادامدار كەيدە كەۋىرت سەكىلدى لاپ ەتەدى.
مۇنداي جاعدايلاردىڭ ەڭ العاشقىسى XVII عاسىردىڭ ورتاسىندا ورىن العان كورىنەدى. ۆينودان شامادان تىس ءىشىپ قويعان يتاليان رىسارى لاپ ەتىپ جانىپ، ورتەنىپ كەتكەن. سوڭعى جۇزجىلدىقتا جالپاق جۇرتقا تانىس 120 جاعداي تىركەلگەن ەكەن.
ايتكەنمەن كوپتەگەن عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، بۇلاردىڭ ءبارىن ادامنىڭ وزدىگىنەن ورتەنىپ كەتۋىنە جاتقىزا بەرۋگە بولمايدى. ولاردىڭ ىشىندە تەمەكى تارتاتىندار كوپ بولعان. وسىنى باسشىلىققا العان كەي عالىمدار مىنانداي قىزىق تەورياعا توقتاپتى: «تەمەكى تارتۋ ادام تەرىسىنىڭ ىشكى بولىگىن دە، تەرى استىنداعى مايدى دا ورتەپ جىبەرەدى». تۋرا بىلتە مەن شام سەكىلدى.
تاعى ءبىر تەورياعا سۇيەنسەك، ادام دەنەسىنىڭ لاپ ەتىپ، ورتەنىپ كەتۋىنە باستى سەبەپشى ىشەكتە جينالعان مەتان ەكەن. فەرمەنتتەردىڭ ءوزارا ارەكەتى ۇشقىن تۋدىراتىن كورىنەدى.
ەكى تۇسىنىكتى دالەلدەۋدە ءبىر ماسەلە بار - سىناق بارىسىندا ادام ورتەنىپ كەتەتىندىكتەن، عالىمدار ولاردىڭ ەشبىرىن تەكسەرىپ كورە المايدى. سول سەبەپتى، ادام نەلىكتەن وزدىگىنەن ورتەنىپ كەتەدى دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى ءالى انىقتالعان جوق.
جالعان ءدارى قالاي اسەر ەتەدى؟
عىلىم قاشاندا دامۋ ۇستىندە. قاشاندا جاڭا دۇنيەلەر ويلاپ تابىلادى. ادام دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ماقساتىندا دارى-دارمەكتىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى قولدانىسقا ەنىپ جاتىر. ارينە، ءدارى كلينيكالىق قولدانىسقا ەنبەس بۇرىن سىناقتان وتەدى. وسىنداي سىناقتاردىڭ بىرىندە ءبىر توپ دارىگەر جاڭا ءدارىنى وزىندە سىناپ كورۋگە كەلىسكەن ەرىكتىلەرگە «جاي بوس نارسە»، ياعني پلاسەبو بەرەدى. ءبىر قىزىعى، كەيبىر ەرىكتىلەر «وتىرىك ءدارىنىڭ» اسەرىن شىنىمەن سەزىنەدى.
بىلايشا ايتقاندا، ءبىر اۋرۋعا دارىگەر «ءسىز مىنا ءدارىنى ىشسەڭىز، جازىلاسىز» دەپ قاراپايىم سۋ بەرسە، ونى ناۋقاس شىن ءدارى دەپ قابىلداپ، وعان راسىندا، اسەر ەتىپ، وزدەرىن الدەقايدا جاقسى سەزىنەتىن كورىنەدى. كەيدە ءتىپتى سول قاراپايىم سۋدى ىشكەن ادام اۋرۋىنان ايىعاتىن دا كورىنەدى.
بۇل جاعدايعا قاتىستى كوپتەگەن تەوريالار تۋىندايدى: ماسەلەن، پاۆلوۆتىڭ پىكىرىنە جۇگىنۋشىلەردىڭ ايتۋىنشا، ناۋقاس ءوزىنىڭ اۋرۋدان ايىعاتىن فيزيولوگيالىق شارتتار قويىپ قويادى دا، ءدارىنىڭ پايداسىنا سەنەدى. سول سەنىمنىڭ ارقاسىندا «جالعان ءدارى» كومەكتەسەدى.
قالاي بولعان كۇندە دە، پلاسەبو ەففەكتىنىڭ قۇپياسىن تابۋ فارماسەۆتيكالىق الىپتاردىڭ ارمانىنا اينالۋدا. سەبەبى شىن ءدارى-دارمەكتى ويلاپ تابۋ وتە قيىن. ال ادام سەنىمىنە جۇگىنگەن كەيبىر الاياقتار جالعان دارىلەردى ءالى دە تاراتۋدا.
ەستە ساقتاۋ قابىلەتى قالاي جۇمىس ىستەيدى؟
ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ جۇيەسى مەن مەحانيزمدەرىن عالىمدار كوپ ۋاقىتتان بەرى گيپپوكامپقا، باس ميىنىڭ قىرتىستارىنا نەمەسە بەلگىسىز نەيرون توپتارىنا نەگىزدەلگەن دەپ ويلاپ كەلگەن بولاتىن.
ايتكەنمەن، نەيروندىق بايلانىستارعا ارەكەت ەتۋ ارقىلى ەستە ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ بۇلشىق ەتتەرىن باسقارۋعا بولاتىنىن ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى تاجىريبە جۇزىندە دالەلدەدى. ارينە، بۇل عىلىمداعى ۇلكەن جەتىستىك، ادامزات دامۋىنىڭ جاڭا ساتىسى دەسەك تە بولادى. ياعني ءبىر ارەكەت ارقىلى ەستە ساقتاۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ، سىرتقى اسەردى قابىلداپ الادى دا، وعان قارسى ارەكەت ەتەدى. سولاي دەگەنمەن ميداعى بەلگىلى ءبىر اسەردى وياتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ بۇل ازىرگە بەلگىسىز.
جانۋارلار جەر سىلكىنىسىن سەزە مە؟
تاماشا دۇنيە، ءيا؟ ادامزاتقا تيگىزەر پايداسى مول بولار ەدى. دەسەك تە بۇل دا عىلىمي دالەلدەنىپ ۇلگەرمەگەن.
تابيعي اپاتتار مەن قيىن قۇبىلىستاردىڭ الدىندا ءۇي جانۋارلارىنىڭ ءوزىن ءبىرتۇرلى ۇستاپ، ەرەكشە مىنەز-قۇلىق تانىتۋى ەجەلگى گرەكيادان بەرى بەلگىلى.
ءبىراق مۇنىڭ ءبارى تاريحي شىندىقتان گورى ءازىل اڭگىمەلەرگە جاقىنداۋ سياقتى. ويتكەنى ءبىر ارەكەتىن «ءبىرتۇرلى» نەمەسە «ەرەكشە» جانە الدىن الا ءبارىن سەزەدى دەيتىندەي جانۋاردىڭ مىنەز-قۇلىعى بولۋشى ما ەدى؟ ونىڭ ۇستىنە، ونداي جايتتار اپات بولىپ كەتكەننەن كەيىن ايتىلىپ جاتادى.
جانۋارلاردىڭ سەيسميكالىق تولقىننان باستاپ ەلەكتروماگنيتتىك ايماقتاردىڭ قوزعالىسىنا دەيىنگى تابيعات قۇبىلىستارىنىڭ وزگەرىسىن سەزەتىنى انىق. ايتكەنمەن جانۋاردىڭ ءوزىن «ەرەكشە» ۇستايتىن جايتتىڭ ءبارى وسىنداي اپاتتىڭ كەسىرى مە، بۇل بەلگىسىز. جانە ەگەر تابيعي قۇبىلىستىڭ قاشان بولاتىنىن ادامنىڭ ءوزى بولجاي الماعان جاعدايدا، جانۋارلاردىڭ «ەرەكشە مىنەز-قۇلقىن» قالاي بايقايمىز؟ ەكسپەريمەنت جاساۋ تىپتەن قيىن. ويتكەنى ول ءۇشىن قولدان اپات جاساۋ كەرەك بولادى ەمەس پە؟! بىرنەشە رەت تابيعي اپات پەن ءۇي جانۋارلارىنىڭ ارەكەتىنىڭ ساي كەلىپ قالعان «ءساتتى» جاعدايلار بار بولعانىمەن، ول كەزدەگى جاعدايلار مەن دەرەكتەر ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى.
ادام دەنەسى نەگە ءوسۋىن توقتاتادى؟
تريلليونداعان جاسۋشادان تۇراتىن تىرشىلىك يەسىنىڭ ءبارى دە باستاپقىدا ءبىر عانا جاسۋشادان تۇرعان. نەگىزى، ءوسۋ پروسەسى ءجىتى باقىلاۋدا بولادى. سولاي دەسەك تە، كەيدە ولقىلىقتار دا ورىن الىپ جاتادى. ناتيجەسىندە، ماسەلەن، ادامنىڭ ءبىر اياعى ەكىنشىسىنەن ۇزىنىراق بولىپ قالادى. بۇلاي بولۋىنا نە تۇرتكى؟
تىرشىلىك يەسىنىڭ ورگانيزمدەگى ءوسۋدىڭ توقتايتىن ۋاقىتى بولعانىن حابارلاپ، سيگنال جىبەرىلگەننەن كەيىن اعزا وسۋىنە قاجەت «قۇرىلىس ماتەريالى» بولىپ تابىلاتىن اقۋىز وندىرىلمەيدى. وسى تۇستان باستاپ، عالىمدار تەورياسى تىعىرىققا تىرەلەدى. سيگنال قايدان پايدا بولادى؟ بۇل اقۋىزدىڭ وندىرىلۋىنەن باسقا ءوسۋ مەحانيزمدەرىنىڭ قاي بولىگىنە اسەر ەتەدى؟ سونىمەن قاتار عالىمدار سيگنال كەلەتىن ءتۇستى زەرتتەپ، انىقتاۋ ارقىلى راك جاسۋشالارىنىڭ ءبولىنۋ مەحانيزمىن توقتاتۋعا بولاتىنىن العا تارتىپ وتىر.
ادامدا فەرومون بولا ما؟
بىرەۋدىڭ قورقىنىشىنىڭ ءيىسىن سەزەسىز بە؟ نەمەسە الىس جەردەگى تىشقاندى تۇيسىگىڭىز ارقىلى بايقاي الاسىز با؟ جانۋارلار الەمى مۇنداي مۇمكىندىككە قول جەتكىزگەلى قاشان... ولار حيميالىق سيگنال ارقىلى بايلانىسا الادى. ال ادام شە؟ ادامدا مۇنداي قابىلەت بار ما؟
كەيبىرەۋلەر حيموسيگنالدىڭ ادام فيزيولوگياسىنداعى ارەكەتى مەن اسەرى وزدىگىنەن وزگەرەتىنىن ايتادى. دەسە دە، ونىڭ قاشان جانە قالاي جۇزەگە اساتىنى جۇمباق. ءاتىر مەن ءيىس سابىننىڭ سىرتىنداعى جازۋلاردا «فەروموندى» قالىپتاستىرىپ، ءسىزدىڭ بويىڭىزداعى حوش ءيىس بارشانى ەلىكتىرەدى دەلىنگەنمەن، عالىمدار فەروموننىڭ ادامعا قالاي اسەر ەتەتىنىن انىقتاي قويعان جوق. تىپتەن ەگەر ادام بويىندا قاندايدا ءبىر «حيميالىق سيگنالدار» بولسا دا، بۇل سيگنالدى ادام دەنەسىنىڭ قايتىپ تانۋى بەلگىسىز.
تارتىلىس كۇشى قالاي اسەر ەتەدى؟
الەمنىڭ شاشىراپ كەتپەۋىنە سەبەپشى بولىپ وتىرعان ءتورت نەگىزگى كۇش بار: ەلەكتروماگنەتيزم، ءوزارا كۇشتى جانە ءالسىز يادرولىق قاتىناس جانە تارتىلىس كۇشى. وسى تورتەۋىنىڭ ىشىندەگى بىزگە ەڭ از سەزىلەتىنى - تارتىلىس كۇشى. سوندىقتان ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن لابوراتورياداعى كىشكەنتاي دەنەلەر مەن زاتتاردى زەرتتەۋ بارىسىندا زەرتتەۋ وڭاي ەمەس.
ال كۇشتى يادرولىق ءوزارا بايلانىس السىزىنەن 1026 ەسەگە ارتىق. فيزيكتەر كۆانتتىق مەحانيكا پرينسيپتەرىن نەمەسە ورتاق سالىستىرمالى تەوريانىڭ كومەگىمەن زاتتاردىڭ ءبىر-بىرىنە تارتىلۋ قۇبىلىسىن انىقتاۋعا قانشا تىرىسسا دا، بۇل ءوزارا ارەكەتتىڭ قۇپياسى ءالى كۇنگە بەيمالىم.
ونىمەن قاتار وبەكتىلەر اراسىنداعى تارتىلىس كۇشىنىڭ بايلانىسى دا تۇسىنىكسىز. كەي عالىمدار تارتىلىس كۇشىنەن بولاتىن اسەردىڭ بار ەكەندىگىن دالەلدەيتىن دەرەكتەردى تابۋعا تىرىسۋدا، ال باسقالارى دەرەك تابۋعا تىرىسۋدىڭ ءوزى اداسۋعا اكەلەدى دەگەن ويدى بەرىك ۇستانىپ العان.
جەردە ءتىرى ورگانيزمدەردىڭ قانشا ءتۇرى بار؟
وسىدان 200 جىلداي بۇرىن عالىمدار عىلىمعا بەلگىلى جانۋارلاردىڭ تۇرلەرىن جىكتەۋ مەن ولارعا سيپاتتاما بەرۋدى باستاعان ەكەن. ءبىراق بۇل زەرتتەۋدىڭ بىتەتىن ءتۇرى جوق.
سوڭعى ونجىلدىقتاردىڭ وزىندە جانۋارلاردىڭ 16 مىڭنان اسا جاڭا ءتۇرى انىقتالىپتى. ال بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جىكتەلگەندەرى 1،2 ميلليونعا جاقىن. جەر بەتىندە بەلگىسىز ءتىرى ورگانيزمدەردىڭ ءالى قانشاسى بار؟
قاراپايىم ماتەماتيكاعا جۇگىنگەن كۇننىڭ وزىندە ءتىرى دەنەلەردىڭ ءبارىن جىكتەۋ ءۇشىن 300 مىڭنان اسا ادام ءوز عۇمىرىن وسى سالاعا ارناۋى كەرەك. ساناعا سىيمايدى، ءيا؟
بۇل ءىستىڭ شامادان تىس اۋىر ەكەنىن ەسكەرسەك، وعان قۇلشىنعانداردىڭ قاتارى سيرەكتىگىن اڭعارامىز. ونىڭ ۇستىنە عىلىمعا بەلگىسىز تۇرلەردىڭ كوبى دامۋشى ەلدەردە ەكەنى ايتپاسا دا بەلگىلى. ال ءوزى ەكونوميكاسى مەن ساياساتىن رەتتەپ ۇلگەرمەگەن، اياعىن ەندى تىكتەپ باسۋعا ىڭعايلانعان ەلدەردىڭ عىلىمعا بەلگىسىز سانسىز جانۋارلاردى زەرتتەۋگە كۇش سالا قويۋى ەكىتالاي.
ونداي جەرگە بارىپ زەرتتەۋ جۇرگىزگىسى كەلەتىن ەرىكتىلەر دە كوپ ەمەس. مۇنىڭ ءبارىن ءبىر شەتكە ىسىرىپ قويعاننىڭ وزىندە، ءتىرى دەنەلەردىڭ 80 پايىزى مۇحيت ءتۇبىن مەكەندەيتىنى تاعى بار ەمەس پە؟!
مۇنداي زەرتتەۋدىڭ جۇرگىزىلۋى مۇمكىننەن قاراعاندا مۇمكىن ەمەسكە جاقىنىراق ەكەنىن ەسەپكە الا وتىرىپ، كەيبىر عالىمدار جالپى ورتاشا ەسەپتەي سالۋدى دا ايتىپ جاتىر. ءبىراق عىلىم ءبارىبىر «جەردە قانشا ءتۇر بار؟» دەگەنگە ناقتى جاۋاپ بەرۋى كەرەك. ويتكەنى عىلىمنىڭ ءوزى ناقتىلىققا سۇيەنەدى. كەيبىر بولجامدارعا قاراعاندا، ءالى زەرتتەلمەگەن تۇرلەردىڭ سانى 19 بەن 15 ميلليوننىڭ ارالىعىندا.
عالىمداردىڭ جاۋاپ بەرە الماعان مىنا قاراپايىم ساۋالدارىنان كەيىن عىلىمعا دەگەن ءبىر سەنىمسىزدىك تۋىندايتىنى راس. دەگەنمەن عىلىمنىڭ ادامزاتقا تيگىزگەن پايداسىن جوققا شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل - جاۋابى تابىلماعان سۇراقتار. ال جاۋابى تابىلىپ، زەرتتەلگەن دۇنيەلەر قانشاما؟ جانە عىلىم قانداي ساۋالعا بولسا دا، جەڭىل-جەلپى قاراعاندى ءجون كورمەيدى. قاشاندا استارى مەن سەبەپ-سالدارىن قوسا انىقتاۋ، ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنۋ عىلىمعا ءتان ناعىز قاسيەت. ال سۇراقتى ءبىر شولىپ، جاۋاپ بەرە سالۋ كىمنىڭ بولسا دا قولىنان كەلەدى.
ايدوس ارىپبايەۆ، «ايقىن». 2013
