حالىقتىڭ ەگەمەندىك رۋحىن كوتەرگەن رەسپۋبليكا كۇنى

استانا. KAZINFORM - بۇگىن قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى مەن مەملەكەتتىلىگىنىڭ باستاۋى - رەسپۋبليكا كۇنى. 1990-جىلى 25-قازاندا جوعارعى كەڭەستە بىرنەشە ساعاتقا سوزىلعان ۇزاق ايتىس-تارتىستان كەيىن حالقىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسىن زاڭدى تۇردە بەكىتىپ، جاڭا مەملەكەت قۇرۋدىڭ ساياسي-قۇقىقتىق نەگىزىن قالاعان «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى» دەكلاراتسيا قابىلداندى.

رەسپۋبليكا كۇنى العاش رەت 1995-جىلدىڭ قازان ايىندا ۇلتتىق مەرەكە رەتىندە جاريالاندى. ال 2001-جىلى رەسپۋبليكا كۇنى مەملەكەتتىك مەرەكەلەر قاتارىنا قوسىلدى.

2022-جىلعى 16-ماۋسىمدا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ ۇلتتىق قۇرىلتايدا رەسپۋبليكا كۇنىنە ۇلتتىق مەرەكە مارتەبەسىن قايتارۋدى ۇسىنىپ، قىركۇيەكتە بۇل باستاما زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىتىلدى.

سەناتور ناۋرىزباي بايقاداموۆتىڭ پايىمىنشا، 1990-جىلعى 25-قازان - قازاقستان تاريحىندا كۇنتىزبەدەگى داتا عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر تاريحي ءداۋىردىڭ باستالعان كۇنى. سول كۇنى قابىلدانعان ەگەمەندىك تۋرالى دەكلاراتسيا مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىككە باعىتتالعان قۇقىقتىق ءارى ساياسي العاشقى قادامى بولدى.

- ەگەمەندىك دەكلاراتسياسىنان كەيىنگى كەزەڭدە قازاقستان ساياسي بايىپتىلىق پەن پاراساتتىلىق ساياساتىن ۇستاندى. تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندەگى قالىپتاسۋ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە استى، ياعني دەكلاراتسيا جاڭا مەملەكەتتىڭ تۇعىرىن بەكىتكەن قۇجات سانالادى. ونىڭ كونتسەپتۋالدىق قۇرىلىمى بۇگىنگى كونستيتۋتسيالىق نورمالاردىڭ نەگىزىن قۇرايتىنى دا بەلگىلى، - دەدى ول.

ونىڭ ايتۋىنشا، وسى دەكلاراتسيانىڭ ارقاسىندا، ەڭ الدىمەن قازاق ك س ر ءوز اۋماعىندا تولىق، دەربەس جانە ۇستەم بيلىككە يە مەملەكەت رەتىندە جاريالاندى. ەكىنشىدەن، دەكلاراتسيادا العاش رەت جەر، جەر قويناۋى، سۋ جانە تابيعي رەسۋرستار قازاقستان حالقىنىڭ ايرىقشا مەنشىگى رەتىندە تانىلىپ، بۇل قاعيدات، ەلدىڭ ەكونوميكالىق ەگەمەندىگى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزى رەتىندە بەكىتىلدى. ۇشىنشىدەن، مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىزگە قۇقىقتىق يەلىك ەتۋگە قول جەتكىزدى. بۇل مادەني جانە ساياسي بولمىسىمىزدىڭ مويىندالۋى بولدى. تورتىنشىدەن، حالىقارالىق ارەناعا شىعۋ مۇمكىندىگىن الدى، ياعني قازاقستان ءوز بەتىنشە سىرتقى ەكونوميكالىق ساياساتىن انىقتاۋ قۇقىعىن يەلەندى. بۇل ەلىمىزدىڭ الەمدىك قاۋىمداستىقتا تولىققاندى مۇشە بولۋ جولىن اشتى.

وسى ورايدا كونستيتۋتسيالىق سوت ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى باقىت نۇرمۇحانوۆ الەم مەملەكەتتەرىنىڭ تاۋەلسىزدىك الۋ جولىن 3 توپقا جىكتەپ، ەلىمىزدىڭ شارتتى تۇردە ەگەمەندىككە بەيبىت جولمەن جەتكەنىن ايتتى.

- جالپى، الەم كارتاسىن قاراساق، ونداعى 200 دەن استام مەملەكەتتىڭ ءارقايسىسىنىڭ تاۋەلسىزدىك جولىندا ءجۇرىپ وتكەن وزىندىك تاريحى بار ەكەنىن كورەمىز. ءبىر ەلدەر بۇل ماقساتقا قىرعىن، سۇراپىل سوعىستاردىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزسە، كەلەسى مەملەكەتتەردە توڭكەرىس ورىن الدى. ال ءۇشىنشى توپقا جاتاتىن حالىقارالىق قاۋىمداستىق مۇشەلەرىندە مۇنداي ۇردىستەر شارتتى تۇردە بەيبىت جولدارمەن ءوتتى. قازاقستاندى ءۇشىنشى توپتاعى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋعا بولادى، - دەدى ول.

عالىمنىڭ پايىمىنشا، وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىنا قاراي ەلىمىزدە دەربەس مەملەكەتتىلىكتىڭ بەلگىلەرى ءپىسىپ- جەتىلە باستاعان.

- تۇتاستاي الىپ قاراساق، بۇل كەزەڭدەگى وقيعالار ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز بايلانىستى. 1990-جىلى ءساۋىر ايىندا ەلىمىزدە العاش رەت پرەزيدەنت ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ، رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى سايلاندى. وسى جىلدىڭ سوڭىنا قاراي، قازان ايىندا «مەملەكەتتىك ەگەمەندىك تۋرالى» دەكلاراتسيا قابىلداندى. بۇل دەكلاراتسيادا بولاشاق تاۋەلسىزدىككە قاجەتتى ساياسي، قۇقىقتىق نەگىزدەر قالاندى. وندا مەملەكەتىمىزدىڭ ەگەمەندىگى جاريالانىپ، ءاربىر ەلدىڭ دەربەس مەملەكەتتىك بەلگىلەرىن قۇرايتىن ينستيتۋتتار ايقىندالدى. ازاماتتىق، ەگەمەندىك رامىزدەرى، بيۋدجەت، بيلىكتىڭ تارماقتارعا ءبولىنۋى، قۇقىق قورعاۋ، قارۋلى كۇشتەر، رەسپۋبليكانىڭ ءوزىنىڭ دەربەس حالىقارالىق قۇقىق سۋبەكتىلىگى جانە تاعى باسقا بەلگىلەر بولدى. بۇل قۇجاتتىڭ قابىلدانۋى حالىقتىڭ ازاتتىققا دەگەن ەڭسەسىن، رۋحىن كوتەردى. بۇل پروتسەسكە قايتارىلمايتىن سيپات بەردى، - دەدى كونستيتۋتسيالىق سوت ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى.

ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، بۇل دەكلاراتسيادا العاش رەت كونستيتۋتسيا مەن زاڭدارىمىزدىڭ ۇستەمدىگى باياندى ەتىلدى. كەيىننەن دەكلاراتسيا «تاۋەلسىزدىك تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭمەن بىرلەسىپ، ەلىمىزدىڭ اتا زاڭىن قابىلداۋعا، باسقا دا ماڭىزدى زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ جوبالارىن ازىرلەۋگە نەگىز قالادى.

كونستيتۋتسيا پرەامبۋلاسىن وزگەرتۋ قاجەت

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى، ۇلتتىق زاڭ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اقىلبەك يسابەكوۆتىڭ پايىمىنشا، اتا زاڭىمىزدىڭ پرەامبۋلاسىنىڭ «بايىرعى قازاق جەرىندە مەملەكەتتىلىك قۇرا وتىرىپ» دەگەن ءسوز تىركەسىمەن باستالۋى كوپتەگەن عاسىر بويى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ساباقتاستىعىن ءدال انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.

- ويتكەنى، بىرىنشىدەن، «قۇرۋ» دەگەن تەرمين - «جاساۋ»، «وزگەرتۋ»، ورىسشا ايتقاندا «سوزيدانيە» دەگەن ماعىنا بەرەدى. دايەكسوز لوگيكاسىنا سۇيەنە وتىرىپ قاراساق تا بۇل ءسوز تىركەسى قالىپتاستىرادى نەمەسە مەملەكەتتىلىكتى قۇرۋ ءۇشىن قانداي دا ءبىر نەگىزدى باستاۋعا الاتىنىن كورسەتپەيدى. ەكىنشىدەن، «بايىرعى قازاق جەرىندە» دەگەن تىركەس قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ عاسىرلار بويى دامۋ تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن بەكىتپەيدى، - دەدى عالىم.

وسى ورايدا ول وزبەكستان مەن ارمەنيا كونستيتۋتسيالارىنان نىقتى مىسالدار كەلتىردى. ماسەلەن، وزبەكستان كونستيتۋتسياسىنىڭ پرەامبۋلاسى ء«بىزدىڭ مەملەكەتتىگىمىزدى دامىتۋدىڭ 3 مىڭنان استام تاريحي تاجىريبەسىنە، سونداي-اق الەمدىك وركەنيەتكە باعا جەتپەس ۇلەس قوسقان ۇلى اتا-بابالاردىڭ عىلىمي، مادەني جانە رۋحاني مۇراسىنا سۇيەنە وتىرىپ» دەپ باستالادى. ال ارمەنيانىڭ اتا زاڭىندا «تاۋەلسىزدىك دەكلاراتسياسىندا بەكىتىلگەن جالپىۇلتتىق ماقساتتارعا سۇيەنە وتىرىپ، ەگەمەندى مەملەكەتتى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى بوستاندىقتى سۇيەتىن اتا-بالارىمىزدىڭ قاسيەتتى كەلىسىمىن جۇزەگە اسىرامىز» دەلىنگەن.

- ال «بايىرعى قازاق جەرىندە» دەۋ ۇلتتىق مۇددەمىزدى اشپايدى. ءبىز بىردەن پايدا بولعان ۇلت ەمەسپىز. ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحىمىز بار. باۋىرلاس وزبەك حالقى ءۇش مىڭ جىلدىق تاريحىمىز بار دەپ وتىرعاندا پرەامبۋلامىزداعى «بايىرعى قازاق جەرىندە» دەگەن تىركەس اتا زاڭىمىزدىڭ ءمانىن دە، مازمۇنىن دا اشپايدى دەپ ەسەپتەيمىز. سوندىقتان كونستيتۋتسيامىزداعى «بايىرعى قازاق جەرىندە» دەگەن تىركەستى «قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ مىڭ جىلدىق داستۇرلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ» نەمەسە قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ سان مىڭ جىلدىق داستۇرلەرىن جالعاستىرا وتىرىپ» دەپ وزگەرتۋدى ۇسىنامىز، - دەدى اقىلبەك يسابەكوۆ.

قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭ ەلدىڭ ساياسي عانا ەمەس، رۋحاني ءومىرىن دە وزگەرتتى. سول جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن سابيلەرگە اتا-انالارى ەل تاعدىرىمەن ساباقتاس، ءمانى تەرەڭ ەسىمدەر بەردى. ماسەلەن، ەلىمىزدە قازاقستان ەسىمدى 28 ازامات بار. ال ەگەمەن ەسىمدى ازامات ءوزىنىڭ اتىن ەلگە دەگەن قۇرمەتىنىڭ كورىنىسى سانايدى.