ءومىر دەگەن - كۇندى اينالۋ

احاڭ - ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن، سۇلتانماحمۇت، ماعجان، ءالىمحان ەرمەكوۆتەردىڭ بىزگە قالعان سارقىتىنداي ءبىر تۇلعا ەدى.

 احاڭ قايتقاندا

احاڭ كەتتى-اۋ، كورسەتپەي قاراسىن دا،
قالعان قارا قازاقتىڭ ءبارى -

وسىندا.
اللا عانا تۇر قازىر، بىزدەر جوقپىز - 
اقسەلەۋ مەن الاشتىڭ اراسىندا.

كوزگە الاشتان باسقانى قارا كورمەي،
قاراكوگىم -
قايتسە دە قالار ولمەي؛
قۇلاعىنا عالامنىڭ ءبىر جەتەرسىڭ،
قازاقتاعى عاجايىپ قارا ولەڭدەي!

قايران، احاڭ،
حوش، اردا الاش ۇلى،
ءاليحاننىڭ اقتىق ءبىر جان اشۋى!
جيدەباي مەن قاراويدىڭ شىراقشىسى ەڭ،
اللا مەنەن ابايدىڭ جاراسىمى!

قازاق بولۋ قاشان دا عاجاپ قوي دەپ،
اۋا جۇتۋ الاشسىز ازاپتاي بوپ، -
پاڭ كەيىپتە ءجۇرۋشى ەڭ، دۇنيەدە
پايدا بولعان العاشقى قازاقتاي بوپ!

سارى ارقاعا اسپاننان ءدۇبىر ەنىپ،
ساف التىنداي ورنىڭ ۇڭىرەيىپ، -
ەندى، مىنە، ەڭ سوڭعى قازاقتايىن،
قايدا كوشىپ باراسىڭ كۇڭىرەنىپ؟!

كىمدەر سەنىڭ توبەڭنەن وكىم ەتتى،
كىمدەر سەنىڭ سىرتىڭنان كوكىپ ءوتتى؟
ادامزاتقا جىبەرگەن الاشىمنىڭ،
ەلشىسى بوپ سەن قالدىڭ -
وكىلەتتى!

قازاعىڭنىڭ تارتىپ بار كۇيىگىن دە،
كوڭىلىڭنىڭ بولمادى- اۋ، كۇيى، مۇلدە.
... فانيدە دە بيىكتە ءجۇرىپ ەدىڭ،
باقيدا دا قالدىڭ سول بيىگىڭدە!

 «20-عاسىردىڭ 20 ءساتى»

مەن بالا جاسىمنان ارمان، اڭسارىم بولعان «ⅩⅩ عاسىردىڭ 20 ءساتى»- دەگەن پوەمانى قارقارالىنىڭ جيرەنساقال تاۋىنىڭ ەتەگىندە جاتىپ، 1977 -جىلى ءتامامداپ ەدىم، (مەندە سونىڭ ءار ءتۇرلى ەلۋ نۇسقاسى ساقتاۋلى ەدى)، اق قاعاز بەن قالامدى تاستاپ، كومپيۋتەرگە كوشكەن سوڭ، ورتەپ جىبەردىم... سول كەزدە اقاڭ (اقسەلەۋ سەيدىمبەك) رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ادەبيەت پەن ونەر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەدى. سالىپ ۇرىپ الماتىعا بارايىن. قاسىمدا- - ءداۋىتالى (ستامبەكوۆ). (اسكەردەن كەلگەن بەتىم. 
«- مەن سىزگە پوەما اكەلدىم!» - دەيمىن عوي وزىمشە بولىپ! اقاڭ: «ءبىز پوەما باسا المايمىز عوي؟ بىزدە «بەس ولەڭ» دەگەن رۋبريكا بار، سوعان ىڭعايلاپ كورەيىن؟» - دەدى. تاستاپ كەتتىم...

ءبىر اپتادان كەيىن قايتا اينالىپ كەلسەم، اقاڭ مەنى باس سالىپ قۇشاقتاي الدى. ول كەزدە قىزارا ءبورتىپ جۇرەتىن كەزىم:
« - اينالايىن، سەرىك! - دەدى اقاڭ، - مەن سەنەن بىردەڭە سۇراسام، سونى ماعان قياسىڭ با؟
«- ول نە؟» - دەپپىن ساسقانىمنان. 
«- اراعىڭدى بەرشى ماعان؟!.» 
مەنى ءبىر «القاش» دەپ ەستىگەن عوي؟!. بىرەۋلەر وڭدىرماي سىرتىمنان جامانداپ قويعان!
« - وزىمدە بارى-  وسى عانا؟ ونى سىزگە بەرسەم، ماعان نە قالادى؟!» - دەدىم!
اقاڭ سول جولى جىردىڭ كوڭىلىنەن شىققانىن ايتىپ، وزىنە الىپ قالدى. «س ق» - نىڭ رەداكتورى ساپار بايجانوۆ مۇنى قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءابدىلدا تاجىبايەۆقا ۇسىنىپ، پىكىرىن بىلەيىك دەيدى. ءداۋتالى ستامبەكوۆتەن قولجازبانى ابەكەڭە بەرىپ جىبەرەدى. پوەما سول جاتقاننان «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» قورجىنىندا باقانداي 5-6 جىلداي جاتتى. سونان كەيىن دە ونى جارىققا شىعارۋ وڭاي بولمادى. ابەكەڭ اقساقال «مۇنى جارىققا شىعارۋعا بولمايدى! ماعجاننىڭ انتي سوۆەتتىك سارىنى بار»- دەپ رەسەنزيا جازادى! سول جازبانى ءوز كوزىممەن كورگەم؛ احاڭ ونى «سەن جوعالتىپ الاسىڭ»- دەپ، ماعان بەرمەدى: سول حات احاڭنىڭ ارحيۆىندە جاتۋى مۇمكىن؟

«س ق»- دان كۇدەرىمدى ۇزە ءۇزىپ، ونى ۇمىتىپ تا كەتىپ ەدىم.. . ءالى ەسىمدە، 1984 -جىل، كۇن سەنبى بولاتىن. سوۆەت وداعىنىڭ كەزىندە قارقارالىعا «پراۆدا» مەن «سوتسياليستىك قازاقستان» شىققان كۇنى كەلۋشى ەدى. «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» ءتورتىنشى بەتىن اشىپ قالسام، «قۇرلىقتار» - دەگەن اتپەن ءبىر بەتتى الىپ، مەنىڭ پوەمام تۇر! سول پوەما سوۆەتتىك سەنزۋرا مەن رەداكتوردىڭ سۇزگىسىنەن ازەر ءوتىپ، قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقاراتىن ءابىش (كەكىلبايەۆ) اعامنىڭ القاۋىمەن 1984 -جىلى، «جالىن» باسپاسىنان جۇلىم-جۇلىم بوپ جارىق كوردى.

التى جىل ارپالىسىپ ءجۇرىپ، وتىز ءتورت جاسىمدا، جالعاننىڭ جارىعىنا ازەر شىعاردىم. كولەمى ءبىر باسپا تاباقتاي. سەنزۋرانىڭ قاتال تەزىنەن وتكەن. رەداكتور شيمايلاعان... ولەڭدەرىمنىڭ نوبايى بار دا، ءوزى -جوق! ونىڭ جارىققا شىعۋىنىڭ ءوزى ءبىر جىر؛ باسى داۋدا قالعان قولجازبا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ پوەزيا سەكسياسىندا قىزۋ پىكىر تۋعىزىپ، سول كەزدەگى سەنزۋرا مەن رەداكتورلاردىڭ سۇزگىسىنەن ارەڭ ءوتىپ، 1984- جىلى «جالىن» باسپاسىنان ازەر دەگەندە جارىق كورىپ ەدى. كىتاپتى ادەبي ورتا، جىر سۇيەر قاۋىم قۋانا قابىلداپ، عافۋ قايىربەكوۆ باستاعان، كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ، جۇماتاي جاقىپبايەۆ، ۇلىقبەك ەسداۋلەت، ەسەنعالي راۋشان، سۆەتقالي نۇرجان حوشتاعان جىلى لەبىزدەر ايتىلدى.
«ءالى ەسىمدە دوسىم تابىلدى (دوسىموۆ) بىردە كەرەمەت ءبىر ءان شىعاردى. ءسوزى - سۇمدىق! 
«دىرىلدەرىن، گۇرىلدەرىن،
قۇلاق ءتۇرىپ، تىڭداي قالىپ،
بۇگىن مەنىڭ جۇمىر جەرىم،
بارا جاتىر كۇندى اينالىپ...».

«- كىم جازعان؟!» - دەپ شۋ ەتە قالدىق. مۇنداي ءسوزدى الىپ اقىننىڭ جازعانىنا كۇمانىمىز جوق ەدى.

«كۇندى اينالۋ - مۇڭدى ويلانۋ،
كوز جاستاعى كولىڭمەنەن.
ءومىر دەگەن - كۇندى اينالۋ،
كۇلگە اينالۋ - ءومىر دەگەن!».

ولەڭ سىزدىكى ەكەن، اعا! سول كۇننەن باستاپ اقسۇڭقار ۇلىمەن اۋىردىق . بۇتىندەي ءبىر بۋىن ءسىزدى ءپىر تۇتتى! اقىن اقسۇڭقار ۇلى، ءسىز باقىتتىسىز! ەندىگى اقىندار ءسىز سەكىلدى وقىرمانىمەن، ولەڭسۇيەر ورەندەرىمەن باقىتتى بولا الا ما؟ بىلمەيمىن، اعا؟!» - دەپ جازدى ايتۋلى جۋرناليست ارمان سقابىل ۇلى فەيسبكۋكتىڭ بەتىندە "20-عاسىردىڭ 20 ءساتى» قاحىندا.
مەنىڭ بۋىنىمداعى ارقالى اقىندارعا مۇنان اسقان ماراپاتتىڭ كەرەگى شامالى!
سودان بەرى اتتاي 35 جىل ءوتىپتى. قوعامدىق- ەكونوميكالىق- ساياسي فورمتسيالار اۋىستى. بودان جۇرت ازات ەلگە اينالدى. اللانىڭ القاپ، ءارۋاقتىڭ جەبەۋىمەن مەنىڭ ماڭدايىما 20- عاسىرعا 20- عاسىردىڭ كوزىمەن قاراۋدىڭ قاراكەتى جازىلعان ەكەن - تاڭىرىگە ءتاۋبا دەپ ءجۇرمىن. احاڭ كوزى تىرىسىندە: «پوەماڭ قيىن كەزەڭگە تاپ كەلدى عوي. قايتا جاز! ەلىڭ - ازات. سەنزۋرا جوق؟» - دەپ ەدى. سول جىردىڭ وزىمشە كەمەلىنە كەلدى-اۋ دەگەن سونى ءھام سوڭعى نۇسقاسىن ۇلىقبەك رەداكتور بوپ تۇرعاندا «جۇلدىز» جۋرنالىنا جاريالاپ ەدىم. سول احاڭنىڭ كوزىنە تۇسپەدى. وتىز جىل بويى وسى جىردىڭ ازابىن مەن قالاي تارتسام، اقسەلەۋ اعام دا مەنەن كەم تارتقان جوق- اۋ دەپ ويلايمىن.

اقسەلەۋدىڭ قۇلپىتاسى
«كوكتەگى كۇنگە، جەردەگى ەلىمە مەيىرىم قانبادى. اقسەلەۋ». 
احاڭ - ءاليحان بوكەيحان، احمەت بايتۇرسىن، سۇلتانماحمۇت، ماعجان، ءالىمحان ەرمەكوۆتەردىڭ بىزگە قالعان سارقىتىنداي ءبىر تۇلعا ەدى. بۇلاردىڭ كوبىسى مەن تۋعان توپىراقتىڭ تولدەرى. جەندەت الاشتىڭ سورپا بەتىنە شىعارىن قولىمەن قالقىپ العاندا، اللا سولاردىڭ كوزىندەي عىپ احاڭداردى قالدىرىپ ەدى بىزگە. ورىنىندا باردىڭ وڭالىپ جاتقانى- سودان. سوڭىندا كوشپەلىلەر سيۆيليزاتسياسىنىڭ ءۇش تاعانىنداي «قازاق الەمى»، «قازاقتىڭ كۇي ونەرى»، «قازاقتىڭ اۋىزشا تاريحى» - سىندى ءۇش سوم دۇنيەسى قالدى. احاڭدارى بار الاش وتكەن- كەتكەنىڭ جادىنان شىعارا المايدى. وتكەنىن ۇمىتپاعان ۇلتتىڭ كەلەشەگى دە كەمەل بولادى.

قىرىق قابىرعام سوگىلەدى نەگە وسى،
ەت جۇرەگىم ەگىلەدى نەگە وسى؟
قالاي مەنىڭ قالماي ىلعي سوڭىمنان،
جۇرەدى ەرىپ ابىل-قابىل ەلەسى؟!

ەڭسەم - تومەن، ەل - امان.
قايدا، قايران، كەڭشىلىگىم - كەڭ- اعام؟!
تۇلا بويى -
تۇراننان قالعان وت، قۋات.
رۋ ىزدەپ كورمەگەن، نە توپ قۇراپ.
قازاعىمنىڭ اۋزىمەنەن قۇس تىستەگەن شايىرى،
الاشتا - بار،
ادامزاتتا - جوق، ءبىراق!

قايدا، قايران، شىركىن، مارات قابانباي، -
قازاعىما كوكتەن جەتكەن حابارداي؛
كۇندەي بولىپ وتە شىققان كۇركىرەپ، - -
التىنبەگىم -
ءبىر ءوزى - ءبىر زامانداي؟!
الاشىنا اقىرىپ تەڭدىك الا الماي؛
اقسەلەۋىم -
كەتە بارعان كوكتە جالعىز تاڭىرىمەن،
جەردە - جالپاق ەلگە مەيىرى قانا الماي؟!.
سوڭىندا قالدىم سولاردىڭ،
(مەن دە ءبىر تەكسىز جامانداي!).

كوكتى باقپاي - جان باعىپ،
اقيىعىم، ساعان ىلەسە المادىق.
قانشا بولدى قولدان كىسەن تۇسكەلى؟
سونى سيپاپ...
ءالى وتىرمىز ساندالىپ...

ابىل ەمەس، -
قابىل قۇرعان قوعامدا،
شەرلى باستى تاۋعا، تاسقا سوعام با؟
بۇ قازاقتىڭ كەلە جاتقان تىزەرلەپ،
تۇرەگەلەر كۇنى جوق پا، و، اللا؟!

قىرىق قابىرعام سوگىلەدى نەگە وسى،
ەت جۇرەگىم ەگىلەدى نەگە وسى؟
.. . پوەزيا - قابىل دەگەن جەندەتتىڭ،
ابىل دەيتىن باۋىرىنىڭ ەلەسى!

جۇرەگىمدە نالا كوپ،
ءون- بويىمدى لاپىلداتىپ بارادى ءورت؛
سەنىڭ قىرشىن عۇمىرىڭا، و، توبا،
قالاي بالتا شاپتى قابىل- قارابەت؟ !

ۇلتتىڭ قانى قايدا، سانا، اقىلى؟
اڭدىپ ءجۇرىپ، اتتى- اۋ، كوزدەپ اقىرى؟
شىرىلداعان شىبىن جاندى قيۋعا،
قابىل ەمەس، -
قۇداي ەدى- اۋ، - حاقىلى؟!.

16. 19.09. 2009 -جىل، استانا.

 سەرىك اقسۇڭقار ۇلى facebook پاراقشاسىنان