ءسوز بەن ءىستىڭ الىبى: ەۋروپانى ەكى مارتە قۇتقارۋشى

استانا. قازاقپارات  -1948 -جىلى سوپاق كابينەتتە دجوردج  ك. مارشالل پرەزيدەنت ترۋمەننىڭ جاڭا يزرايل مەملەكەتىن تانۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولداۋدان باس تارتتى.

مارشالل ەگەر ساياسي مۇددە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتەن جوعارى تۇراتىن بولسا، ترۋمەنگە ەشقاشان داۋىس بەرمەيتىنىن اشىق ايتتى. ءتىپتى امەريكانىڭ وزىندە وعان دەيىن پرەزيدەنتپەن ەشكىم بۇلاي سويلەسكەن ەمەس. 

دجوردج كەتلەتت مارشالل (1880 - 1959) - ا ق ش- تىڭ ايگىلى اسكەري قولباسشىسى، مەملەكەت قايراتكەرى جانە ديپلومات. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ا ق ش ارمياسىنىڭ باس شتابىنىڭ باستىعى بولدى جانە كەيىن ا ق ش- تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى مەن قورعانىس ءمينيسترى قىزمەتىن اتقاردى.

مارشالل ⅩⅩ عاسىرداعى ەڭ ىقپالدى ساياساتكەرلەردىڭ ءبىرى سانالادى. ونىڭ اتىمەن بايلانىستى Marshall Plan ەۋروپانىڭ سوعىستان كەيىنگى ەكونوميكالىق قالپىنا كەلۋىنە ۇلكەن ۇلەس قوستى.

ءدال وسى ادام ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جەڭىسكە جەتۋگە مۇمكىندىك بەرگەن لوگيستيكانى جوسپارلادى، وداقتاستاردىڭ بۇكىل كوماندالىق قۇرىلىمىن قايتا قۇردى. ول وپەراتسيالاردى سارى قويىن داپتەرىنە ءتۇرتىپ، كۇنىنە نەبارى ءتورت ساعات ۇيىقتايتىن، ءبىراق جۋرناليستەرگە ءوزى تۋرالى ەشقاشان ءتىس جارمايتىن. سوپاق كابينەتكە كەلگەندە، ول جاي عانا سارباز ەمەس، مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قاسيەتتىلىگى مەن تازالىعىن قورعايتىن تۇلعا رەتىندە كىردى.

ترۋمەن ونىڭ قولداۋىنا ءزارۋ ەدى، ءبىراق مارشالل باس تارتتى. ول بۇل شەشىمگە ەموتسيا نەمەسە ساياسي ەسەپ ەمەس، اسكەري تالداۋ قاجەت ەكەنىن العا تارتتى. كەڭەسشىلەر بولمەدەگى اۋا رايىنىڭ قالاي وزگەرگەنىن بىردەن سەزدى. ترۋمەن ۆاشينگتوندا مارشاللعا سەنگەندەي ەشكىمگە سەنبەيتىن، الايدا مارشالل اسكەري بريفينگتەردەگىدەي تىك مىنەز تانىتتى. ول ەگەر بۇل شەشىم شەتەلدەگى امەريكالىق ساربازدارعا قاۋىپ توندىرەتىن بولسا، ونىمەن كەلىسپەيتىنىن كەسىپ ايتتى. ترۋمەن الدەبىر ۇمىتپەن ونىڭ بەتىنە جاۋتاڭداپ قاراپ تۇردى، ال مارشالل ءوز شەشىمىنەن تايمادى.

مارشاللدى تانىمالدىلىق قىزىقتىرمايتىن، ونى تەك سالدار عانا تولعاندىراتىن. سوعىس كەزىندە ول مايدان دالاسىنداعى قولباسشىلىقتان باس تارتتى، ويتكەنى اق ۇيدەگى گەنەرالدىڭ ەلگە پايداسى ەۋروپاداعى گەنەرالدان كوبىرەك بولاتىنىنا سەندى.

كەيىننەن رۋزۆەلت «ەگەر مارشالل ءوز ورنىندا بولماسا، مەن جايباراقات ۇيىقتاي الماس ەدىم»، - دەدى. مارشالل بۇل ماقتاۋدى ەشقاشان ماقتانىش ەتكەن ەمەس.

ەۋروپانى ەكى مارتە قۇتقارۋشى
سوپاق كابينەتتەگى وسى وقيعامەن ءبىر جىلدا ول كونگرەستى قازىرگى تاڭدا ءوز ەسىمىمەن اتالاتىن جوسپاردى قابىلداۋعا كوندىردى.
«مارشالل جوسپارى» ەۋروپاعا ميللياردتاعان دوللارلىق ازىق-تۇلىك، وتىن جانە تەحنيكا جىبەردى. زاۋىتتار جۇمىسىن باستاپ، وتباسىلار باسپانالارىن قالپىنا كەلتىردى. كەيبىر سەناتورلار شىعىننىڭ كوپتىگىنە قارسى شىققاندا، مارشالل «الەمدىك ماسەلەلەر سىرتتا قالىپ قويمايدى» - دەگەن ءبىر اۋىز سوزبەن جاۋاپ بەردى.

1953 -جىلى نوبەل بەيبىتشىلىك سىيلىعىن العانعا دەيىن ول ەۋروپانى ەكى رەت قۇتقاردى:
🔸️ ءبىرىنشى رەت - سوعىس ستراتەگياسى ارقىلى.
🔸️ ەكىنشى رەت - جاناشىرلىق پەن كومەك ارقىلى.

دجوردج ك. مارشالل ناعىز كۇش - ۇستامدىلىقتا، مەملەكەتكە قىزمەت ەتۋدە جانە ەل باسىنا كۇن تۋعان ەڭ قيىن ساتتە شىندىقتى ايتا بىلۋدە ەكەنىن دالەلدەپ كەتتى.

ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە مارشالل ا ق ش ارمياسىنىڭ شتابىندا قىزمەت اتقارىپ، اسكەري وپەراتسيالاردى جوسپارلاۋمەن اينالىستى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس

1939- 1945 -جىلدارى ول اقش ارمياسىنىڭ باس شتابىنىڭ باستىعى بولدى.
وسى كەزەڭدە ول:

ا ق ش ارمياسىن كەڭەيتىپ، جاڭا ديۆيزيالار قۇردى

وداقتاستاردىڭ اسكەري ستراتەگياسىن جوسپارلاۋعا قاتىستى

سوعىستاعى نەگىزگى وپەراتسيالاردى ۇيىمداستىرۋعا ۇلەس قوستى.

سول سەبەپتى ۇلى بريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى Winston Churchill مارشالدى «جەڭىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى» دەپ اتاعان.

 مارشالل جوسپارى

1947 -جىلى ا ق ش مەملەكەتتىك حاتشىسى بولعان كەزدە مارشالل ەۋروپانى ەكونوميكالىق تۇرعىدان قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسىن ۇسىندى. بۇل باعدارلاما مارشالل جوسپارى دەپ اتالدى.

باعدارلامانىڭ ماقساتى:

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن قيراعان ەۋروپا ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ

ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ورناتۋ

ساياسي تۇراقسىزدىق پەن كوممۋنيزمنىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ

1948- 1951 -جىلدارى ا ق ش ەۋروپانىڭ 17 ەلىنە شامامەن 13 ميلليارد دوللار ەكونوميكالىق كومەك كورسەتتى.

ناتيجەسىندە باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسى %15- 25 ارالىعىندا ءوستى.

ءومىر شىنىبەك ۇلى