ءبىر عيمارات تاريحى: پاۆلودارداعى تۇرمە بولعان نىساندار
استانا. قازاقپارات - ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا پاۆلوداردا ەرەكشە ءتارتىپ بۇزعان ادامداردى ستانيتسالىق ۋەزدىك باسقارما عيماراتىنا قاماعان. بۇل عيماراتتىڭ جەرتولەسىندە بىرنەشە جىل بويى كارتسەر جۇمىس ىستەگەن.
ستانيتسانىڭ ۋەزدىك باسقارما عيماراتى بۇگىندە ساۋلەت ەسكەرتكىشى سانالادى. ول پاۆلوداردىڭ تاريحي ورتالىعىندا ورنالاسقان جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار مادەني ەسكەرتكىشتەر تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.
عيمارات 1901-جىلعى ءىرى ورتتەن كەيىن سالىنعان. سول ءورت كەزىندە پاۆلوداردىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىنە جۋىعى جانىپ كەتكەن. ورتكە دەيىن عيماراتتاردىڭ باسىم بولىگى اعاشتان سالىنسا، ودان كەيىن كىرپىش عيماراتتار كوبەيگەن. ستانيتسالىق ۋەزدىك باسقارما بۇل ۇيدە 1920 -جىلعا دەيىن ورنالاسقان، سول كەزەڭگە دەيىن جەرتولەدە كارتسەر بولعان.
- ريەۆوليۋتسياعا دەيىن پاۆلودارداعى اتقارۋشى بيلىك ستانيتسالىق ۋەزدىك باسقارمانىڭ قولىندا بولدى. ول ستانيتسا جيىنىندا سايلاناتىن، قۇرامىنا ستانيتسالىق اتامان، ونىڭ كومەكشىسى، ءۇش سۋديا جانە قازىناشى كىرگەن. ولار ستانيتسانىڭ بۇكىل ازاماتتىق جانە شارۋاشىلىق ىستەرىن باسقاردى: ءتارتىپتى قاداعالاپ، تۇرعىنداردىڭ مۇلكىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتتى، جولدار مەن عيماراتتاردى جوندەۋمەن اينالىستى. ستانيتسالىق سوت قۇقىقبۇزۋشىلىقتار ءۇشىن جازا قولداندى. كىنانىڭ اۋىرلىعىنا قاراي ءارتۇرلى جازا بەلگىلەندى: ايىپپۇل، جەتى تاۋلىككە قاماۋ نەمەسە 20 رەت دۇرە سوعۋ، - دەيدى پاۆلودارلىق ولكەتانۋشى ليۋدميلا بايۋشيەۆا.
كارتسەردە ەرەكشە كىنالى دەپ تانىلعان تۇرعىندار مەن كازاكتار قاماۋدا وتىرعان. 1918-جىلى ريەۆوليۋتسيا باستالعاندا اق گۆاردياشىلار جەرتولەگە بولشيەۆيكتەردى، ريەۆوليۋتسيونەرلەردى، سوۆدەپ مۇشەلەرىن قاماعان. ستانيتسالىق باسقارما عيماراتىنىڭ قابىرعاسىندا ناقتى نە بولعانىن تەك بولجاۋعا عانا بولادى.
ريەۆوليۋتسيادان كەيىن، 1919-جىلى بۇل عيماراتتا راديوبايلانىس پۋنكتى مەن تەلەفون ستانتسياسى اشىلدى. وسى ماقساتتا عيمارات ون جىل بويى پايدالانىلعان. كەيىن مۇندا ءتۇرلى مەكەمەلەر ورنالاستى، ال قازىر عيمارات مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قاراۋىنا الىنعان.
سونىمەن بىرگە، دەروۆ ەسىمدى كوپەستىڭ ءۇيىنىڭ جەرتولەسىنە تۇسكەندەرگە دە وڭاي بولماعانى جونىندە اڭىز بار. 1920-جىلى بۇل عيماراتتا مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ورنالاسقان. اڭىزدارعا قاراعاندا، «قىزىل» وفيتسەرلەر وندا ەلۋ جىل بويى ازاپتاۋمەن اينالىسقان، ال ۇيدەن ەرتىس وزەنىنە دەيىن اتىلعان ادامداردىڭ مايىتتەرىن الىپ شىعۋ ءۇشىن جەراستى وتكەلى بولعان دەسەدى.
قالاداعى استانا مەن لەرمونتوۆ كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا 1981-جىلى سالىنعان كوپقاباتتى ءۇي تۇر. الايدا كوپتەگەن كونەكوز تۇرعىندار بۇل جەردە بۇرىن «اق» تۇرمە بولعانىن ءالى دە ەسكە الادى. ول شامامەن 1880-جىلى كوپەس دەروۆتىڭ قاراجاتىنا سالىنعان، مۇندا قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوتتالعاندار، كەيىننەن ساياسي تۇتقىندار جازاسىن وتەگەن.
بەلگىلى تۇلعالاردىڭ ىشىندە «اق» تۇرمەدە «الاش» قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ءاليحان بوكەيحان، سونداي-اق جازۋشى الەكساندر سولجەنيتسىن بولعان. ستالين رەجيمىنە قارسى شىققاندار دا وسىندا جىبەرىلگەن، قاۋەسەتتەرگە سايكەس، بيىك قورشاۋدىڭ ار جاعىندا ادام ءولتىرۋ جاعدايلارى دا بولعان.
بۇعان دەيىن اتباسار قالاسىنداعى ەكى بىرەگەي عيمارات تۋرالى جازعان ەدىك.
ايجان سەرىكجان قىزى
