ءبىر ءاننىڭ تاريحى: «ءبىر بالا» ءانى

استانا. قازاقپارات - قازاقتىڭ حالىق اندەرى - ۇلتتىڭ ىشكى الەمىن، ومىرگە كوزقاراسىن، ادام مەن قوعام اراسىنداعى نازىك بايلانىستى ساقتاپ كەلگەن رۋحاني مۇرا. سول اندەردىڭ ىشىندە «ءبىر بالا» ەرەكشە ورىن الادى. بۇل تۋىندى عاسىرلار قويناۋىنان جەتىپ، بۇگىن دە تىڭداۋشىنىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى. ءاننىڭ سازى مەن ءسوزى قازاقتىڭ دۇنيەتانىمىن، بالاعا، ادامعا، تۋىستىققا دەگەن كوزقاراسىن ايقىن كورسەتەدى.

زەرتتەۋشىلەر «ءبىر بالا» ءانىنىڭ ⅩⅨ عاسىردا قالىپتاسقانىن ايتادى. ونىڭ ناقتى اۆتورى بەلگىسىز، ءبىراق حالىق جادىندا ساقتالىپ، اۋىزدان اۋىزعا تارالۋى ارقىلى كلاسسيكالىق حالىق اندەرىنىڭ قاتارىنا ەنگەن. ءاننىڭ شىعۋ تاريحى بەلگىلى ءبىر ناقتى وقيعامەن بايلانىستىرىلمايدى، الايدا مازمۇنىنا ۇڭىلسەك، ءومىردىڭ اۋىرتپالىعىن ەرتە سەزىنگەن، جالعىزدىق پەن تاعدىر سالماعىن كوتەرگەن بالانىڭ ىشكى كۇيىن اڭعارۋعا بولادى.

وسى سەبەپتى «ءبىر بالا» جەتىمدىك پەن تاعدىر تاۋقىمەتىن استارلاپ جەتكىزەتىن ءان رەتىندە قابىلدانادى. ءاننىڭ پوەتيكالىق قۇرىلىمى قازاقتىڭ قارا ولەڭ داستۇرىنە ءتان. العاشقى جولدارىندا ءبىر قاراعاندا قاراپايىم، ءتىپتى قاراما-قايشى كورىنەتىن بەينەلەر بەرىلەدى. الايدا سول قاتارلاردىڭ استارىندا تەرەڭ فيلوسوفيالىق وي جاتىر. قازاق ۇعىمىندا بالا قايعىدان، اۋىر سالماقتان الىس تۇرۋى ءتيىس، ونىڭ جانى تازا، كوڭىلى جەڭىل بولۋى كەرەك.

«تالدان تاياق جاس بالا تايانبايدى» دەگەن جولدار بالانىڭ قايعىعا سۇيەنبەۋى، وعان اۋىر مۇڭ جۇكتەلمەۋى كەرەكتىگىن مەڭزەيدى. بۇل ۇرپاقتى پسيحولوگيالىق تۇرعىدان قورعاۋدىڭ، بالا جۇرەگىن تازا ۇستاۋدىڭ حالىقتىق فورمۋلاسى ىسپەتتى.

«ءبىر بالا» انىندە تەك جەكە تاعدىر عانا ەمەس، تۇتاس ۇلتتىڭ تاربيەلىك ۇستانىمى كورىنەدى. ءان جولدارى باۋىرمالدىق، تۋىستىق قاتىناس، ءبىر-بىرىنە جات بولماۋ سەكىلدى قازاق قوعامىنىڭ ىرگەلى قۇندىلىقتارىن العا تارتادى. قازاق ءۇشىن ادامدى تانۋدىڭ، جاقىنداسۋدىڭ باستى جولى - ءجون سۇراسۋ، تەگىن تاراتۋ، تۋىستىقتى تابۋ.

بۇل - قوعامدى بىرىكتىرىپ تۇرعان مورالدىق تەتىك. ءان سول دۇنيەلەردى قاراپايىم تىلمەن، ءبىراق اسەرلى وبرازدار ارقىلى جەتكىزەدى.

ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا قازاق مۋزىكاسىن عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ، نوتاعا تۇسىرگەن بەلگىلى ەتنوگراف ءارى مۋزىكانت الەكساندر زءبىر بالا» ءانىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جازىپ العان. ءان ونىڭ 1925 -جىلى جارىق كورگەن «قازاقتىڭ 1000 ءانى» جيناعىنا ەنگىزىلگەن.

زاتايەۆيچ بۇل تۋىندىنى اۋەزدىلىگى مەن مازمۇندىق تەرەڭدىگى جاعىنان ەرەكشە باعالاعان. ونىڭ ەڭبەگى ارقىلى «ءبىر بالا» كاسىبي مۋزىكا كەڭىستىگىنە ەنىپ، كەيىنگى ۇرپاققا وزگەرمەي جەتتى. بۇگىندە «ءبىر بالا» - تەك ءان ەمەس، قازاقتىڭ رۋحاني مىنەزىن تانىتاتىن كوركەم قۇبىلىس. وندا بالاعا دەگەن جاناشىرلىق، ادامعا دەگەن قۇرمەت، تۋىسقا دەگەن جاقىندىق، قوعامدى ۇستاپ تۇرعان مورالدىق قاعيدالار بار. ءبىر عانا ءاننىڭ بويىنان وسىنشا ماعىنا تابىلۋى حالىق ونەرىنىڭ تەرەڭدىگىن كورسەتەدى.

 

e-history.kz