عالىمدار جىلقىنىڭ قۇپياسىن اشتى

استانا. KAZINFORM - قازاقتىڭ جىلقىلارى قازاقشا كىسىنەيتىن شىعار. ويتكەنى «جىلقى مىنەزدى قازاق» پەن قازاق جىلقىسىنىڭ ەموتسياسى ۇقسايتىن سياقتى.

The Associated Press اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋىنە سۇيەنگەن Aikyn.kz جىلقى كىسىنەۋىنىڭ جۇمباقتارىن تالدايدى.

جىلقىنىڭ كىسىنەگەن ءۇنى جانۋارلار الەمىندە بىرەگەي قۇبىلىس. عالىمدار ونىڭ قالاي پايدا بولاتىنىن ەندى تاپتى. جىلقىلار جاڭا دوستار تاپقاندا، بۇرىننان تانىس جىلقىلاردى كورگەندە جانە جەمشوپ بەرىلەتىن قۋانىشتى ساتتەردە كىسىنەيدى. ءبىراق وسى وزىنە ءتان دىبىستى، كىسىنەۋدى ولار قالاي شىعاراتىنى ۇزاق ۋاقىت بويى عالىمدار ءۇشىن جۇمباق بولىپ كەلدى. بۇل جۇمباق ەندى شەشىلدى.

كىسىنەۋ - ىسقىرۋ، پىسقىرۋ مەن «ءان سالۋدىڭ» قوسىندىسى ەكەن. ارنايى زەرتتەۋ جۇرگىزگەن كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ پىكىرىنشە، ەكىتوندى كىسىنەۋ جىلقىلارعا ءبىر مەزەتتە بىرنەشە حاباردى جەتكىزۋگە كومەكتەسۋى مۇمكىن.

كىسىنەۋ - ءبىر مەزەتتە قاتار شىعاتىن جوعارى جانە تومەن دىبىستاردىڭ توسىن ۇيلەسىمى ەكەن. ول ءبىر جاعىنان قورسىلداعانعا، ءبىر جاعىنان شيقىلداعانعا ۇقسايدى.

تومەن تەمبر اسا قۇپيا ەمەس ەدى. ول كومەيدەگى ءتىن جولاقتارىنىڭ ۇستىمەن اۋا وتكەن كەزدە پايدا بولادى. بۇل تىندەر دىرىلدەپ، دىبىس شىعارادى. بۇل ءتاسىل ادامداردىڭ سويلەگەنى مەن ءان سالعانىنا ۇقسايدى.

ال جوعارى جيىلىكتەگى دىبىستى شىعارۋ سەبەبىن عالىمدار كوپ ۋاقىت تۇسىندىرە المادى. كەيبىر ەرەكشەلىكتەردى ەسەپتەمەگەندە، ءىرى جانۋارلاردىڭ داۋىس اپپاراتى جاقسىراق دامىعانىمەن، ولار ادەتتە تومەن دىبىستار شىعارادى. وندا جىلقىلار مۇنى قالاي ىستەيدى؟

جاڭا زەرتتەۋگە سايكەس، ولار ىسقىرادى ەكەن. زەرتتەۋشىلەر جىلقىلار كىسىنەگەندە جانە جىلقىعا ءتان كەڭ تاراعان دىبىستى، ياعني الدەقايدا جۇمساق، ارەڭ ەستىلەتىن كىسىنەۋدى شىعارعاندا، ىشكى جاعىندا نە بولاتىنىن ءتۇسىرۋ ءۇشىن، ولاردىڭ مۇرىن جولدارى ارقىلى شاعىن كامەرا ەنگىزدى. ولار ولگەن جىلقىلاردىڭ وقشاۋلانعان داۋىس سىڭىرلەرىن مۇقيات سكانەرلەپ، ىشىنەن اۋا ۇرلەپ تەكسەرگەن.

ناتيجەسىندە، كىسىنەۋدىڭ جۇمباق بولىپ كەلگەن جوعارى دىبىستارى - جىلقىنىڭ داۋىس اپپاراتىنان باستالاتىن ىسقىرىقتىڭ ءبىر ءتۇرى ەكەنى انىقتالدى. اۋا داۋىس اپپاراتىنداعى تىندەردى دىرىلدەتەدى، ال ودان ءسال جوعارىراق ايماق جيىرىلىپ، ىسقىرىق شىعاتىن وتە شاعىن تەسىكتى قالىپتاستىرادى. بۇل ءبىزدىڭ اۋىزبەن شىعاراتىن ىسقىرىعىمىزدان وزگەشە.

«مۇندا ىسقىرىق ەلەمەنتى بار دەپ ەشقاشان ويلاماپپىن. بۇل شىنىمەن قىزىق، ەندى مەن ونى ەستي الامىن»، - دەيدى كوننەكتيكۋت ۋنيۆەرسيتەتىندە جىلقىلاردى زەرتتەيتىن دجەننيفەر نادو.

كەيبىر ۇساق كەمىرگىشتەر، مىسالى، ەگەۋقۇيرىقتار مەن تىشقاندار، وسىنداي جولمەن ىسقىرا الادى. ءبىراق جىلقىلار - بۇنداي قابىلەتى بار العاش بەلگىلى ءىرى سۇتقورەكتىلەر. ولار سونداي-اق «ءان سالۋ» كەزىندە داۋىس سىڭىرلەرى ارقىلى ىسقىرۋعا قابىلەتتى جالعىز جانۋارلار بولىپ وتىر.

«كىسىنەۋ جاي عانا كىسىنەۋ ەمەس، ەكى ءتۇرلى مەحانيزم تۋدىراتىن ەكى بولەك نەگىزگى جيىلىكتىڭ ءوزارا ارەكەتتەسۋىنەن پايدا بولاتىنىن بىلگەندە، ءبىز قاتتى قۋانىپ كەتتىك»، - دەپ جازدى زەرتتەۋگە پىكىر بىلدىرگەن راتگەرس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جىلقى شارۋاشىلىعى ورتالىعىنان اليسا حەربست ەلەكتروندى حاتىندا.

ءالى شەشىلمەگەن باستى سۇراقتاردىڭ ءبىرى - جىلقىلارداعى وسى ەكىتوندى دىبىس قالاي پايدا بولدى؟ پرجيەۆالسكي جىلقىلارى ۇقساس دىبىستار شىعارا الادى، بۇلاندا دا وسىندايعا جاقىن ءۇن بار. ءبىراق جىلقىلاردىڭ الىس تۋىستارى سانالاتىن ەسەكتەر مەن زەبرالار بۇنداي جوعارى دىبىستاردى شىعارا المايدى.

«ەكىتوندى كىسىنەۋ جىلقىلارعا ءبىر ۋاقىتتا بىرنەشە حابار جەتكىزۋگە كومەكتەسۋى مۇمكىن. كىسىنەۋدىڭ ءارتۇرلى بيىكتىگى ولاردىڭ قارىم- قاتىناس كەزىندە سەزىمنىڭ اناعۇرلىم كۇردەلى اۋقىمىن بىلدىرۋىنە جاعداي جاسايدى. ولار ەموتسيانى وسى ەكى ولشەم ارقىلى كورسەتە الادى»، - دەيدى زەرتتەۋ اۆتورى، كوپەنگاگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمى ەلودي ماندەل-بريفەر.

جىلقى العاش رەت قازاق دالاسىندا 5000-6000 جىل بۇرىن (بوتاي مادەنيەتى) قولعا ۇيرەتىلگەنىن ءبىزدىڭ عالىمدار اعىلشىن، امەريكالىق جانە فرانسۋز ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ دالەلدەگەنىن بىلەمىز.

«قازاق پەن جىلقى - ەگىز ۇعىم» دەپ ءجيى ەستيمىز، ءبىراق وسى قاسيەتتى جانۋاردىڭ كىسىنەۋ سەبەپتەرىن ءبىزدىڭ عالىمدار زەرتتەمەپتى. ال قازاق اقىندارى بىلگىسى كەلىپتى. جىلقىنىڭ ەموتسياسىن كىسىنەۋ ارقىلى بەرۋىن اقىن مارالتاي رايىمبەك ۇلى دا جازعان ەكەن:

«تۇلپارعا مىنگەن ۇلى دالانىڭ،

تارپاڭ مىنەزدى ۇلى بولامىن...

تارپاڭ تۇلعالى، كىسى بەينەلى

بابالار بۇگىن تۇسىمە ەنبەيدى.

سولاردان قالعان جۇرەك قوي مىناۋ

جۇرەگىم، نەگە، كىسىنەمەيدى؟».

اقىننىڭ مىنا ولەڭىن وقىپ وتىرىپ، «قازاقتىڭ جىلقىلارى دا قازاقشا كىسىنەيتىن شىعار» دەگەن وي كەلدى. دۇرىس ەمەس پە، ءسىز قالاي ويلايسىز؟!