ءال-فارابي اقىنداردى ءۇش ساناتقا ءبولىپ قاراستىردى
استانا. KAZINFORM - قازاق توپىراعىندا دۇنيەگە كەلىپ، تالابى مەن تالانتىنىڭ ارقاسىندا كۇللى الەمگە ايگىلى بولىپ تاريحتا قالعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى - ءابۋ ناسىر ءال-فارابي.
«الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» اتانعان ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ جان-جاقتى ءبىلىمپاز عالىم بولعاندىعى - كوپتەگەن عىلىم سالالارىندا سوقتالى ەڭبەكتەر قالدىرۋىنان ايقىن اڭعارىلادى. ءال-فارابيدىڭ شىعارماشىلىق عۇمىرى تۇسىندا اراب الەمىندە ادەبيەت پەن مۋزىكا ونەرى گۇلدەنىپ دامىعان بولاتىن. سوندىقتان دا ءابۋ ناسىر ءال-فارابي وسى باعىتتا زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىن جازدى.
«ءال-فارابيدى رەتتىك نومەرمەن «الەمنىڭ ءبىرىنشى ۇستازى» ەمەس، «الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى» دەپ اتاۋىنىڭ ءمانىسى - ەجەلگى گرەك ويشىلى اريستوتەلدىڭ كوپتەگەن عىلىمداعى ەڭبەكتەرىن ءوز تۇسىندا قايتادان جاڭعىرتىپ تاپسىرلەپ، كەيبىر تۇستارىنا تىڭ وي، جاڭا يدەيالاردى ۇستەپ قوسىپ جەتىلدىرەدى. ءال-فارابي - ادەبيەتتانۋشى عالىم. اريستوتەلدىڭ ەڭبەكتەرىن تالداپ، ونى ءوز وي-تۇجىرىمدارىمەن دامىتقان عالىم بۇل تۇرعىدا: «شىعارماشىلىق ادامى قانداي بولۋى كەرەك؟ تالانت، ماشىقتانۋ، ۇيرەنۋ - بۇلاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى نەدە؟» - ت. ب. سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى.
«پوەزيالىق تۋىندى جاساۋداعى باستى ماتەريال - ءتىل مەن ونىڭ الۋان ءتۇرلى قۇرىلىمى» دەي وتىرىپ، تۋىندى جاراتۋدا ءسوز بەن ونىڭ قۇرامىنا نازار اۋدارۋ ءجون ەكەندىگىنە باسا نازار اۋدارادى. بۇل جەردە ەسكەرە كەتەتىن جاعداي: ءال-فارابيدىڭ پوەزيا جايلى زەرتتەۋلەرى مەن وي قورىتۋلارى ەجەلگى گرەك، اراب پەن پارسى ادەبيەتىنە قاتىستىلىعى.
وسىعان وراي، كەيبىر جانر تۇرلەرى كەشەلى-بۇگىنگى ادەبيەتىمىزدە بولماۋى دا مۇمكىن. فارابيدىڭ جالپى پوەزيا، ونداعى پوەتيكا تۋرالى وي-پىكىرلەرىنىڭ ىشىندە ولەڭ، شىعارما جازۋمەن شۇعىلدانۋشىلار تۋرالى تۇجىرىمدار بار.
«پوەزيا ونەرى جونىندەگى تراكتاتىندا» ءابۋ ناسىر ءال-فارابي ولەڭ جازۋمەن شۇعىلدانۋشىلاردى، ياعني اقىنداردى ءۇش ساناتقا بولۋگە بولادى دەپ قاراستىرادى.
عالىمنىڭ پايىمى بويىنشا، ءبىرىنشى ساناتقا جاتاتىندار تابيعي دارىنعا جانە شىعارماشىلىق قابىلەتكە يە جاندار. ولار ءارى ولەڭ وقۋ قابىلەتىنە، كوپشىلىك جاعدايدا پوەزيا جانرىندا نەمەسە وزگە ناقتى جانرلاردا كەرەمەت سالىستىرۋلارى بار مەتافورالاردى ويلاپ تابۋ بەيىمدىلىگىنە يە.
عالىمنىڭ پىكىرىنشە مۇنداي دارىن-قابىلەتكە يە اقىندار پوەزيا ونەرىنىڭ تەورياسىمەن جەتكىلىكتى دارەجەدە تانىس بولماسا دا، بويىنداعى تۋما تالانتى، دارىنى جانە وزىندىك ءسوز سويلەي ءبىلۋ قابىلەتىنە سۇيەنە وتىرىپ، زور تانىمالدىلىققا يە بولا الادى. ءال-فارابي بۇل توپقا جاتاتىن اقىنداردىڭ ءسوز ساپتاۋى تەرەڭ ەمەس، تايازداۋ، سوندىقتان ويشىل ەمەس، بايانداۋ تۇرعىسىندا جەتىلۋ بولماعاندىقتان، مىقتى نەگىز قالانباعان دەپ تۇجىرىمدايدى.
بۇل توپقا بۇرىندى-سوڭعى داۋىرلەردە ءومىر سۇرگەن قانداي اقىنداردى جاتقىزۋعا بولادى؟ بىزدىڭشە، «ەت پەن تەرىنىڭ اراسىنداعى» دەرلىك ولەڭ-سوزگە بەيىمى بار، ۇيقاس قۇراستىرىپ، جىر جازۋعا تالاپتانىپ جۇرەتىن تالاپكەر اقىندار بولار.
ەكىنشى توپقا جاتاتىن اقىندار تۋرالى ءال-فارابي مىناداي سيپاتتاما جاسايدى:
«بۇل توپتاعىلار - پوەزيا ونەرىنىڭ زاڭدارىمەن شىن مانىسىندە تانىس ادامدار. ولار قانداي سالاعا بارماسىن، ولارعا پوەزيانى جارقىراتىپ كورسەتۋ قۇرالدارىنىڭ نەمەسە پوەزيا كانوندارىنىڭ ەشقايسىسى جات بولمايدى. بۇل اقىندار سالىستىرۋ مەن مەتافورانى شەبەر ويلاپ تابۋ سياقتى كەرەمەت قابىلەتكە يە. مۇنداي اقىندار زاڭ بويىنشا ويشىل اقىن مارتەبەسىن الۋعا لايىقتى.» بۇل تۇجىرىمعا ساياتىن بولساق، ولەڭ ءسوزدىڭ تەورياسىنان جەتكىلىكتى حابارى، تەوريا مەن پراكتيكانى ۇشتاستىرا وتىرىپ شىعارماشىلىقپەن شۇعىلداناتىن قالامگەر وسى توپقا جاتاتىنى ءسوزسىز.
ءال-فارابيدىڭ پايىمداۋى بويىنشا اقىنداردىڭ ءۇشىنشى توبىنىڭ سيپاتتاماسى بىلاي: «الدىڭعى ەكى توپ اقىندارىنا جانە ولاردىڭ شىعارعاندارىن ساقتاي وتىرىپ، سالىستىرىپ، ءارى مەتافورادا ولاردان ۇيرەنە وتىرىپ، ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ەلىكتەيتىندەر جاتادى.»
عالىمنىڭ ايقىنداۋىنشا: «مۇنداي اقىندار - پوەتيكالىق تۋما دارىنعا يە ەمەس جانە سوندىقتان دا ولار اقىندىق ونەردىڭ كانوندارىن ءتۇسىنۋ قابىلەتىنە دە يە بولماق ەمەس.» ءال-فارابي ءوزىنىڭ عىلىمي ەڭبەگىندە دارىن-قابىلەتى تۇرعىسىندا وسى ساناتقا ەنەتىن اقىنداردىڭ تۋىندىلارىندا كەمشىلىكتەر مەن قاتەلىكتەر وتە ءجيى بولاتىندىعىنا توقتالادى:
«ونەر تۋىندىسىن جاراتۋشىلار توبىنىڭ ءارقايسىسى تۋدىرعان شىعارمالار «تابيعي جولمەن» جانە «ماجبۇرلىكتەن جاسالعان» بولىپ ەكىگە بولىنەدى.» ونەر تەورەتيگىنىڭ وسى پىكىرىن وقىعاندا قازاق پوەزياسىنىڭ الىبى مۇقاعالي ماقاتايەۆتىڭ: ولەڭ دەگەن تۋمايدى جايشىلىقتا، ولەڭ دەگەن تۋلايدى قايشىلىقتا. اقىن بولساڭ جارقىنىم، الىسقا اتتان، كۇندەلىكتى تىرلىككە بوي سۋىتپا، - دەگەن شۋماعى ويعا ورالادى.
تاعدىر تاس جارعان تالانت بەرمەسە دە، ينەنىڭ جاسۋىنداي ۇيقاس قۇراۋشىلىق اۋەستىكتى مالدانىپ، اقىندىقتىڭ جولىن قۋۋشىلىقتى: «وزگە تۇگىل وزىڭە پايداسى جوق، ەسىل ونەر قور بولىپ كەتەر تۇزگە»، - ءوز تۇسىندا اباي دا ايتۋداي-اق ايتىپ كەتتى عوي. ءال-فارابي ولەڭنىڭ شىمىر جازىلۋى - اقىننىڭ شابىت شاقىرۋ كەزىندەگى رۋحاني احۋال-كۇيىنە، يدەيانىڭ ناقتىلىعىنا بايلانىستى ەكەندىگىن ايتا وتىرىپ: «ەڭ كەرەمەت پوەزيا - ول تابيعي جولمەن جاسالىناتىن پوەزيا»، - دەپ تۇجىرىمدايدى.
«جازۋشى بولۋ ءبىر پايىز تالانت، توقسان توعىز پايىز ەڭبەك قاجەت» دەيتىن ءسوز دە بەكەر ەمەس بولار. ماقساتقا جەتۋ جولىنداعى تەمىردەي ءتوزىم، قاجىماس جىگەر-قايرات، بىلايشا ايتقاندا ولەرمەندىكتىڭ دە ناتيجەسى بار. الەمنىڭ ەكىنشى ۇستازى بۇل جونىندە: «ولەڭ جازۋ تۇرعىسىندا، كەيدە تابيعي دارىندار سەكىلدى كەزدەيسوق اقىندار دا تاماشا ولەڭ جازۋى مۇمكىن»، - دەيدى. ەكەندىگىن مۇلدە جوققا شىعارمايدى.
دەگەنمەن ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مۇنداي جاعدايلاردى سيرەك ساتتىلىك تۇرعىسىندا قاراستىرادى: «كەيدە ونەرمەن كەزدەيسوق اينالىساتىن ادام شىن ماماننىڭ باسەكەگە تۇسۋىنە قيىن بولاتىن وتە تاماشا ولەڭدەر جازۋى مۇمكىن، الايدا بۇل تازا كەزدەيسوقتىق جانە سايكەس كەلۋ جاعدايىنىڭ ارقاسىندا بولادى، ءارى مۇنداي اقىن ويشىل دەپ اتالۋى مۇمكىن ەمەس.»
بۇل تۇجىرىمدارمەن كەلىسۋ، كەلىسپەۋ - اركىمنىڭ ءوز تانىم كوكجيەگىنە، قابىلداۋ رايىنا بايلانىستى. ءال-فارابي جالپى ونەردى تۇتاستىقتى الىپ قاراستىرادى: «ونەر تۋىندىلارىن جاراتاتىن ادامداردىڭ جان دۇنيەسىندە ءوزارا ۇقساستىق بار. ايىرماسى: ولاردىڭ ءومىر سۋرەتتەرى مەن قۇبىلىستارىن قانداي تاسىلدەر فورمالار ارقىلى بەرۋىندە.»
قورىتا ايتقاندا ۇلى عالىم ءابۋ ناسىر ءال-فارابيدىڭ پوەزيا ونەر جايىنداعى ايتىلعان ويلار الدا دا قانشاما عاسىرلار وتسە دە ءوز ءمانىن ەشقاشان جويماق ەمەس.
اسىلبەك بايتان ۇلى
adebiportal.kz
