بەيسەن سۇلتان ۇلى. جوقشىنى جوقتاۋ
استانا. قازاقپارات - قوسشى قالاسىنىڭ تۇرعىنى، اقىن، ەتنوگراف، مادەنيەتتانۋشى، فولكلور زەرتتەۋشى، «قارىمجى»، «قايران داۋرەن»، «مىڭبۇلاق»، «اتام ايتقان اڭگىمەلەر» اتتى پوەزيا، پروزالىق كىتاپتارىنىڭ اۆتورى كادىرحان قيزات ۇلى ناۋرىز ايىنىڭ 21-ىندە كولىك اپاتىنان قاپيادا مەرت بولىپ ەدى.
كادىرحان قيزات ۇلى 1963 -جىلى ش ۇ ا ر تارباعاتاي ايماعى، ءدوربىلجىن اۋدانىندا دۇنيەگە كەلىپ، ءوزىنىڭ ونەرىمەن ورتاسىنا تەز تانىلىپ، اينالاسىنا ابىرويلى بولدى. ەل اراسىندا كەڭ تاراعان تولعاۋلار مەن ءان سوزدەرىنىڭ دە اۆتورى اتاندى. شىڭجاڭداعى قازاق قالامگەرلەرىنىڭ قايناعان ورتاسىندا ءجۇرىپ، كەۋدەسىن قازىناعا تولتىرعان ازامات.
ەرەكشە ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا قاعازعا تۇسپەگەن قانشاما ءازىل، اڭگىمە، ەستەلىكتەردى، ولەڭدەردى جاتقا ايتادى. ول 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت تارباعاتايدىڭ ءدوربىلجىن اۋداندىق مادەنيەت مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقاردى. ق ح ر مەملەكەتتىك اۋىز ادەبيەتى قوعامىنىڭ، ش ۇ ا ر ادەبيەت جانە كوركەمونەر قوعامىنىڭ، ىلە وبلىستىق ايتىس زەرتتەۋ قوعامىنىڭ، ق ر اۆتورلار قوعامىنىڭ مۇشەسى. سونىمەن بىرگە دۇنيەدەن وزاردان از عانا كۇن بۇرىن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە قابىلدانعان ەدى.
ءوزىنىڭ تالانتىمەن، مول تاجىريبەسىمەن قالامىزدىڭ رۋحانياتىنا دا ەسەلى ۇلەسىن قوسىپ ۇلگەرگەن ەل اعاسى، ارداقتى ازاماتتى ساعىنا ەسكە الامىز. وسى ورايدا «Jana Bastau» گازەتىنىڭ رەداكسياسى اقىننىڭ رۋحاني ءىنىسى، جۋرناليست بەيسەن سۇلتان ۇلىنىڭ ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىر.
جوقشىنى جوقتاۋ
(اقىن كادىرحان قيزات ۇلىن ەسكە الۋ)
قايران، كادىرحان اعا!
ءسىزدى ەسكە الىپ، ساعىنىپ، قولىمىزعا قالام الامىز دەپ ويلاماعان ەدىك قوي. اجال - قاپى، ءولىم - حاق. سوندا دا حالىقتىڭ قازىناسىن ارقالاعان ساندال اتان شوككەندەي، ەلدىڭ قيقۋىن كوتەرگەن حاس تۇلپار قاپيادا سۇرىنگەندەي، ءالى كۇنگە الامان-تاسىر كۇيدە ءجۇرمىز. ەل ەگىلىپ جوقتادى، ارعى بەتىڭ ازىناپ قالدى، بەرگى بەتىڭ بەلىنەن شويىرىلدى. قادىرىڭ مەن قازىناڭدى باعامداپ ۇلگەرمەگەن قالامداس باۋىرلارىڭىز ءماتقاپى قالدى.
ەندى بۇلاي سويلەگەنىممەن ءسىز ەستىمەيسىز، سوندىقتان ەندىگى ءسوزدى قالىڭ ورمان - قالىڭ جۇرتقا قاراتا سويلەۋگە تۋرا كەلدى.
ول قىتايداعى قازاق ايتىسىنىڭ ءىرى وكىلى عانا ەمەس، زەرتتەۋشىسى، جوقتاۋشىسى بولدى. كۇيشى، شەجىرەشى، شەشەن ەدى. كۇللى اڭگىمەسى اينالاسىنداعى تالانتتاردىڭ عاجاپ بولمىسىنا ءسۇيىنۋ، سولار تۋرالى ەرشىمدى ەستەلىكتەر ايتۋ ەدى.
اتاپ ايتار بولساق، قىتايداعى جامالحان قاراباتىر قىزى، بەردىحان اباي ۇلى، جۇماعالي قۇيقاباي ۇلى، قۇرمانبەك زەيتىنعازى ۇلى جانە زاداحان مىڭبايەۆ سىندى قازاقتار اراسىندا بەلگىلى ءبىرتۋار ونەر يەلەرىنىڭ ارتىندا قالعان مول مۇراسىن ەلگە جەتكىزۋدى ماقسات تۇتقان تۇلعا ەدى. ءومىر جولىنىڭ وزەكتى ۇزىكتەرىنە قارار بولساق، قازاق رۋحانياتىنا ەسەلى ۇلەس قوسقان ەسىل ازامات ەكەنىنە كوز جەتكىزەرىمىز داۋسىز.
كادىرحان قيزات ۇلى ەڭبەك جولىن 1980 -جىلى مەكتەپتە مۇعالىم بولۋدان باستاپ، 1995-2014 -جىلدارى ءدوربىلجىن اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىن اتقارىپ، 2014 -جىلى دەمالىسقا شىققان.
1980 -جىلدان باستاپ قازىرگە دەيىن 300-دەن اسا ولەڭ، تولعاۋلار مەن 10-نان اسا پوەما جازعان ەكەن. 1986-2006 -جىلدارى «تانىمال ايتىسكەر»، «ولكە دارەجەلى ايتىسكەر»، «تارباعاتاي ايماعىنا ەڭبەگى سىڭگەن ايتىسكەر» اتاقتارىن العان. سونىمەن بىرگە ول - داۋلەسكەر كۇيشى. رەپەرتۋارىندا ءوز اۆتورلىعىنداعى جانە كوپتەگەن حالىق كۇيلەرى بار.
2016 -جىلى تاريحي وتانىنا قونىس اۋدارىپ كەلگەننەن بەرى «مىڭ بۇلاق» جىر جيناعى مەن «قىتاي قازاق اقىندار ايتىسى»، «اتام ايتقان اڭگىمەلەر» اتتى كىتاپتار قۇراستىرىپ، وقىرمانعا ۇسىنعان.
جالپى، كادىرحان قيزات ۇلى و دۇنيەلىك بولعاندا اعايىن-تۋىستى ايتپاعاندا، دوس-جاران، ارىپتەس، تانىس-بىلىستەردەن كۇڭىرەنبەگەن ادام جوق دەپ ايتۋعا بولادى. بۇل جالعاننان كارى دە، جاستا كەتىپ جاتىر. ءولىم دەگەننىڭ جەڭىلى بولعان با!؟. دەگەنمەن كوپتىڭ كوڭىلىندە جۇرگەن، ەلگە سىيىمدى، بىرەۋدى ۇلكەن، بىرەۋدى كىشى دەپ قارامايتىن، اقكوڭىل، اشىق-جارقىن، اياۋلى ادامنان ايىرىلعاندا، قولىنا قالام ۇستايتىنى دا، ۇستامايتىنى دا قاعاز بەتىنە ءوز جوقتاۋلارىن جازادى ەكەن. ونى وسى جولى قادىرلى كاداعاڭ (جۇرت سولاي اتاپ كەتكەن، - اۆت.) قايتقاندا بىلدىك. شىنىن ايتقاندا، جوقتاۋدى وقىعان، تىڭداعان ادامنىڭ كوڭىلى ودان سايىن بوساماسا، سابىرعا كەلىپ، كوز جاسىن تىيمايتىنى انىق. ءبىراق، سوعان قاراماستان، كادىرحان قيزات ۇلى قايتىس بولعاندا الىس-جاقىننان كوپتەگەن جوقتاۋ الەۋمەتتىك جەلىدە جەلدەي ەسىپ، اقپارات كەڭىستىگىن الىپ كەتتى. دەمەك بارلىعىنا ءوز باۋىرىنداي، جاقىنىنداي قاراپ، جارقىلداپ جۇرگەن، اشىق-جارقىن ازاماتتى قارا جەرگە قيۋ قيىنعا تۇسكەن سەكىلدى.
ءوز باسىم كادىرحان اعانى بالا كۇنىمنەن بىلەتىنمىن. ەكەۋمىزدىڭ تۇراتىن جەرىمىز سونشاما شالعاي بولسا دا ول كىسىنى بىزگە تانىتقان 1986 -جىلى 23 جاسىندا جازعان «تەڭسىز ءبولىس» اتتى ولەڭى بولاتىن. اراعا 30 جىلدان اسا ۋاقىت سالىپ بارىپ، كاداعاڭمەن تىكەلەي تانىستىق، اعا-باۋىرداي بولىپ ارالاسىپ كەتتىك. شىعارماشىلىق بايلانىستا بولدىق، سۇحبات الدىق، كوپتەگەن قۇنارلى، ءماندى اڭگىمەلەرىن تىڭداپ، رۋحاني سۋسىندادىم. ول كىسىنىڭ دەنە پوشىمى قانداي كەسەك بولسا، جاندۇنيەسى دە سولاي كەڭ-مول، دارقان مىنەزدى كىسى بولاتىن. ءبىر نارسەگە ارتىق كۇيىپ- پىسكەنىن كورمەدىم.
مەنىڭ بايقاۋىمشا، كاداعاڭ - ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى دە زور ادام. ادەتتە ەلپەك، ۇلكەندى-كىشىلى قانداي شارۋا بولسا دا وتە شيراق قيمىلدايتىن. جالپى، كاداعاڭنىڭ ەلگە جاعىمدى بۇل سەكىلدى جاقسى قاسيەتتەرىن ءتىزىپ ايتا بەرسەك، ءبىراز جەرگە باراتىنىمىز بەلگىلى.
بۇگىنگى ايتايىق دەپ وتىرعانمىز - جاقسى ازاماتىنان قاپيادا كوز جازىپ قالعاندا اعايىن، دوس-جاراندارى عانا ەمەس، كەرەك دەسەڭىز، ومىرىندە ءبىر-ەكى رەت قانا كورگەندەر دە جوقتاۋ حاتتارىن جولداپتى. ءبىز بۇگىن سولارعا قىسقاشا شولۋ جاساپ وتكەندى ءجون كورىپ وتىرمىز.
كادىرحان اعا مەن قىتاي قازاقتارىنان شىققان تالانتتى ايتىس اقىنى جامالحان قاراباتىر قىزى ەكەۋى جەرلەس، قىزمەتتەس بولعان. ول وسىلاي جامالحان اقىننىڭ قاسىندا ءجۇرىپ ەشكىم اڭعارماعان جوقتاۋ جىرلارىن زەرتتەگەن. كەيىن «جامالحان قاراباتىر قىزىنىڭ جوقتاۋ جىرلارى» دەگەن تاقىرىپتاعى زەرتتەۋ ماقالاسىن جازعان ەدى. تۋرا وسى تاقىرىپقا وراي ءبىر جىل بۇرىن «Kazinform» ح ا ا اگەنتتىگى جانە «ادەبيەت پورتالى» سىندى باسىلىمداردا جامالحان قاراباتىر قىزىنىڭ ايتىستا قارسىلاس اتانعان ارىپتەستەرىن جانە جاقىندارىن جوقتاۋىن كولەمدى ەكى ماقالاعا سىيدىرىپ جاريالاعان ەدى.
ءسوزىمىزدى باستاماس بۇرىن ۇنەمى ءوزى ايتىپ، دارىپتەپ جۇرەتىن قىتاي قازاقتارىنا بەلگىلى تالانتتى اقىن زاداحان مىڭبايەۆتىڭ كادىرحان تۋرالى جازعان ولەڭىنەن ءۇزىندى بەرە كەتەيىك:
«... ونسىز دا حان كوتەرگەن جاماعاتى،
لاقاپ اتقا اينالعان ازان اتى.
ونەرى بار وزىندىك سەگىز قىرلى،
اۋىز تولار الاشتىڭ ازاماتى.
سەمىرتەتىن رۋحاني ازىعىمەن،
كوڭىلىنىڭ كوكوراي جازىعى كەڭ.
ايتىسپاستان باۋرايدى ارىپتەسىن،
اتتىق كۇلكى اتاندى ازىلىمەن.. .» - دەپ باعا بەرەدى كادىرحان باۋىرىنا. ال اقىن، جازۋشى، اعارتۋشى، قوعام قايراتكەرى، تارباعاتايدىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قىدىرحان مۇقاتاي ۇلى كادىرحان تۋرالى:
«شىندىق ەدى قاسيەتىڭ نەگىزگى ەڭ،
تولقىعاندى ۇيرەنگەنسىڭ تەڭىزدەن.
بىلەتىنىڭ - سىرىڭ ءبىر عوي، ال قىرىڭ -
باياعىدا-اق اسىپ كەتكەن سەگىزدەن...» - دەپ جازعان.
بۇلار - كاداعاڭنىڭ كوزى ءتىرى كەزىندە ەلگە بەلگىلى تۇلعالاردىڭ بەرگەن باعالارىنىڭ ءبىر- ەكەۋى عانا. ەندى تالانتتى ونەر يەسى، ايتىس اقىنى قايتىس بولعاننان كەيىنگى جازىلعان، ايتىلعان جوقتاۋ حاتتارعا كەزەك بەرەيىك.
كادىرحان قيزات ۇلى دۇنيەدەن ءوتتى دەگەن سۋىت حاباردى ەستىگەن زيات كوبەگەن ۇلى اتتى قارت اقساقال:
«... جازعانىم جالعان ەمەس - ءسوز راسى،
بوعدانىڭ ازا تۇتتى تاۋ مەن تاسى.
كادىرحانداي ۇلىنا ازا تۇتىپ،
توگىلدى سەكسەن بەستىڭ كوزدەن جاسى.
جوقتاۋىن قارا شالدىڭ بەكەر دەمە،
سەندەي ۇلدى جوقتاماي وتەم نەگە؟..» - دەپ كۇڭىرەنەدى.
سوناۋ بوعدانىڭ توڭىرەگىندەگى ازا تۇتىپ جاتقان جۇرتقا قاراپ، كاداعاڭنىڭ الىس-جاقىنداعى اعايىن-تۋىس، دوس-جارانعا قانشالىقتى سىيلى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى.
ك. قيزات ۇلىنىڭ جول-كولىك وقيعاسىنان توسىننان مەرت بولعانىن ەستي سالا تەرەڭ كۇيزەلىسپەن، ەرەكشە تەڭەۋلەرمەن جىر جازعان ادىلەت احمەت ۇلى ەسىمدى اقىن بولدى. ونىڭ جوقتاۋى كوپشىلىك وقىرمانعا وزگەشە اسەر ەتكەنىن بايقادىق. اقىن كوڭىلدەگى كورىكتى ويىن اينىتپاي جەتكىزگەنى كورىنىپ تۇر.
«... سەگىز قىرلى كىسىنى
سەتىنەتپەي جازام با؟!
مارقاسقا نارىم جول تارتتى،
ماڭ-ماڭ باسىپ مازارعا.
مايدانگەر جۇيرىك قوش ايتتى،
مىڭ كۇندىك ميمىرت بازارعا.
جولبارىس جوندى كىسىگە،
جوقتاۋ جىر جازسام بولار ما؟!
وپاسىز ويران دۇنيە،
توقتاۋ ءبىر ساعان بولار ما؟!
ەگىلگەن جانمەن جىر جازسام،
توقتاتىپ جۇرتىم الار ما؟!.. » - دەپ، «بۇل كادىرحان كىم ەدى» دەگەن ولەڭىن ۇزاعىنان تولعاعان.
سول سەكىلدى تەرەڭنەن تولعاپ، ارتىندا قالعان جاقىندارىنا كوڭىل ايتىپ، سابىر تىلەپ، سالماقتى ويىن بىلدىرگەننىڭ ءبىرى فولكلوريست، عالىم اسقار يگەن ۇلى بولدى.
«... ءوتىپتى قايران كاكەڭ بۇل جالعاننان،
كەلسە اجال، اساتىدان كىمدەر قالعان؟
ەندىگى قولدان كەلەر - سابىر عانا،
تاعدىرعا كونۋ ەندى بىزگە قالعان.
اۋەلى كوڭىل ايتام ەل- جۇرتىنا،
سارى ەمىل ساڭلاق ولكە ارتتا قالعان...
ءۇش ۇلىم - مەرەي، مەدەت، مەيىرلەرىم،
تاعدىرعا كونۋ كەرەك باسقا سالعان.
بۇل كۇندە وتباسىڭ بار ازاماتسىڭ،
دەگەنمەن وكىنىشتى، دۇنيە-جالعان.
بارىنەن ساعان اۋىر، زىقان، بىلەم،
بىربەتكەي قۋانىش جوق وڭشەڭ كىلەڭ.
ارتىندا جۇبانىشتىڭ قۋانىش بار،
جاقسى كۇن جالعاسادى سانسىز تۇمەن...» - دەپ ارى قاراي ءومىر تەك قايعى-مۇڭنان تۇرمايتىنىن، ابايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا، «قارى قالىڭ، قاتتى قىستىڭ ارتىنان كوگى مول جاقسى جاز كەلمەۋشى مە ەدى؟» دەگەن ويعا جەتەلەيدى.
وتكەندە اقىن قايتىس بولعان كەزدە جازعان اقپاراتىمدا «كادىرحان قيزات ۇلى قازاقتىڭ جوقتاۋ جىرلارىن دا زەرتتەپ، سول ارقىلى حالىقتىڭ مۇڭىن، جۇرەكتىڭ زارىن تۇسىنە بىلگەن ەدى. تالاي تۇلعانى جوقتاپ ەدى. ەندى كادىرحاندى كىم جوقتار ەكەن؟» دەپ جازعان ەدىم. ايتىپ-ايتپاي نە كەرەك، ونەر يەسىنە جازىلعان جوقتاۋلار سانى وتە كوپ بولدى. بۇرىن بۇنداي كوپ جوقتاۋ جازىلعانىن كورمەگەن ەكەنمىن. مۇمكىن، ءوزى زەرتتەگەن، ءوزى ەڭبەك سىڭىرگەن بۇل جانردىڭ ءوزىنىڭ دە وسىلاي اعىل-تەگىل جازىلۋى زاڭدىلىق شىعار...
سولاردىڭ تاعى ءبىرى - ق ح ر شينجياڭ ۇيعىر اۆتونوميالى ولكەسى حالىق ۇكىمەتىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسار ءتوراعاسى تىلەپالدى ابدىرەشيت ۇلى دا كادىرحان قيزات ۇلىنىڭ قازاسىنا:
«كادىرحان اقىنداردىڭ سەركەسى ەدى،
حالقىنىڭ قالاۋلى ۇلى، ەركەسى ەدى.
اق جۇرەك، اتان كەسكىن، ءور ءتوس ەدى،
ايىرىلدى ارىسىنان ولكەسى ەندى.
ەڭبەگى الەمگە ايگى، ەلگە ەسەلى،
ەرتەڭدە ەل: «ءوتىپتى- اۋ ءبىر ەر» دەسەدى»، - دەپ، «ارىس اقىن» دەگەن تاقىرىپ قويىپ، ولەڭمەن كادىرحان تۋرالى ءوز جوقتاۋ حاتىن جازعان ەكەن.
كادىرحان قيزات ۇلىنىڭ ايتىس ونەرىندەگى ارىپتەس دوسى، ايتىسكەر اقىن گۇلدەن مۇلىك قىزى دا ءوزىنىڭ قيماستىق سەزىمدەگى جوقتاۋىن ولەڭمەن جەتكىزگەن ەكەن. سونىڭ بىرەر شۋماعىن ۇسىنا كەتەيىك.
«... از بولسا دا مىناۋ ءومىر ساپارىڭ،
باعالاعان تۋعان ەلىڭ، وتانىڭ.
بولەك ەدى قادىرىڭ مەن قىمباتىڭ،
بيىك ەدى ابىرويىڭ، اتاعىڭ.
مەن ايتپاسام، بولار قارىز موينىما،
ەشكىمدى دە قويا الماسپىز ورنىڭا.
قالاي قيىپ تاپسىرامىز اعايىن،
اقىنىڭدى قارا جەردىڭ قوينىنا؟!.» - دەپ جازعان ەكەن.
جالپى، كادىرحان قيزات ۇلىنا وسى سەكىلدى قيماس سەزىممەن جازىلعان جوقتاۋ حاتتاردىڭ قولعا كەلىپ تۇسكەن قاتارى وتە كوپ بولدى. ولاردىڭ بارلىعىن تىزبەلەپ جازىپ وتىرۋدى گازەت بەتى كوتەرمەيتىنى انىق. ال تانىمال ايتىسكەر اقىن، كاداعاڭنىڭ زامانداسى قايرات قۇلمۇحامەد ۇلىنىڭ «كادەش-اۋ، سەندە كەتتىڭ بە؟» دەگەن شاعىن ەستەلىگى دە ەرەكشە جازىلعان ەكەن. سونىمەن قاتار بەلگىلى كۇيشى ارشىن كاسىمباي ۇلىنىڭ «كادىرحان اعامىز جاستاردىڭ شابىتىنا شابىت قوسىپ وتىراتىن» دەگەن تاقىرىپتاعى ەسكە الۋ جازباسى جۇرت جۇرەگىن تولقىتتى. ال اقىن، جۋرناليست قۋانىش ءىلياس ۇلى كادىرحان اعاسى تۋرالى «ونەردىڭ كۇمىس كوزدى كەرەگەسى» اتتى شاعىن ەسسەسىن ۇسىنىپتى. ول جازبالاردىڭ بارشاسى باسپا ءسوز بەتىندە جاريالاندى.
كادىرحان قيزات ۇلى ءبىر عانا ايتىس اقىنى نەمەسە كۇيشى ەمەس، ءوز ءداۋىرىنىڭ ءۇنىن جەتكىزگەن، حالىقتىڭ رۋحاني جۇگىن ارقالاعان تۇلعا ەدى. ونىڭ بويىنداعى دارىن، پاراسات، ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر - كەيىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولارلىق اسىل مۇرا. ول تىرىسىندە ونەردى دارىپتەپ، وزگەلەردىڭ ەڭبەگىن ۇلىقتاپ وتسە، ەندى ءوزى سونداي ۇلىقتاۋعا لايىق تۇلعاعا اينالدى.
ارتىندا قالعان مۇراسى، جازعان جىرلارى مەن زەرتتەۋلەرى - قازاق رۋحانياتىنىڭ التىن قورىنان ورىن الادى دەپ سەنەمىز. ال ءوزى جايلى جازىلعان سانسىز جوقتاۋلار مەن ەستەلىكتەر - ونىڭ ەل جۇرەگىنەن قانداي ورىن العانىنىڭ ايقىن دالەلى.
ومىردەن وتكەنمەن، كادىرحان قيزات ۇلىنىڭ ەسىمى مەن ەڭبەگى حالىق جادىندا ماڭگى ساقتالادى. ونىڭ جارقىن بەينەسى، كەڭ پەيىلى مەن شىنايى بولمىسى ونى تانىعان ءار ادامنىڭ جۇرەگىندە ءومىر سۇرە بەرەدى. بۇل - ناعىز ونەر يەسىنە بەرىلگەن ەڭ ۇلكەن باعا. جانى ءجانناتتا، ورنى جۇماقتا بولسىن!
ءبىر كەزدەرى اينالاسىنداعى اسىلداردىڭ ءبارىن جوقتاعان جوقشىنى ەندى قاراورمان حالقى، قالىڭ جۇرتى جوقتايدى.
اۆتورى: بەيسەن سۇلتان ۇلى
دەرەككوز: «Jana Bastau» گازەتى
