بىشكەكتەن گابالاعا: تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ جەتىستىكتەرى مەن كەلەشەگى

استانا. قازاقپارات - 3-قازان - تۇركى مەملەكەتتەرى ىنتىماقتاستىق كۇنى جانە ناحچىۆان كەلىسىمىنىڭ 16 جىلدىعى. وسى داتاعا وراي تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ ارنايى ماقالا جاريالاپ، ۇيىمنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق دامۋى مەن وڭىرلىك ىقپالداستىقتاعى جەتىستىكتەرىن اتاپ ءوتتى.

ت م ۇ– 40 قا جۋىق سالادا ىنتىماقتاستىق الاڭى

سوڭعى 16 جىل ىشىندە تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى ساياساتتان باستاپ اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەيىن، ەنەرگەتيكادان سيفرلاندىرۋ مەن عارىشقا دەيىنگى 40 قا جۋىق سالادا ناقتى ىنتىماقتاستىق مەحانيزمدەرىن قالىپتاستىردى.

- بۇل جەتىستىك مەملەكەت باسشىلارىمىزدىڭ بەرىك ۇستانىمى جانە كورەگەندىگىنە، سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىمىزدىڭ باسشىلىعىنا، ت م ۇ- عا مۇشە جانە باقىلاۋشى ەلدەردىڭ مينيسترلىكتەرى مەن مەكەمەلەرىنىڭ بەلسەندى ەڭبەگىنە سۇيەنبەسە جۇزەگە اسپاس ەدى. بۇل - تاريح پەن مادەنيەت ارقىلى توعىسقان بايلانىستارىمىزدى ىنتىماقتاستىق پەن وركەندەۋدىڭ ناقتى قۇرالىنا اينالدىرۋعا دەگەن ۇجىمدىق ەرىك-جىگەرىمىزدىڭ ايقىن كورىنىسى، - دەدى باس حاتشى.

قىرعىز ءتوراعالىعى اياسىندا قول جەتكىزىلگەن جەتىستىكتەر

2024-جىلعى قاراشا ايىندا تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ كوشباسشىلارى «تۇركى الەمىن نىعايتۋ: ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا، تۇراقتى دامۋ، سيفرلىق بولاشاق جانە بارشاعا قاۋىپسىزدىك» ۇرانىمەن بىشكەكتە وتكەن سامميتتە ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداپ، ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا بەلەسىنە قادام باستى.

- كەلەسى جىل بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن ءوتتى. 120 دان استام جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋ مەن ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ، اۋقىمى كەڭەيىپ، ىنتىماقتاستىققا جاڭا سەرپىن بەرىلدى. اتالمىش ءىس-شارالاردىڭ اراسىندا 2025-جىلعى قىركۇيەكتە بىشكەكتە وتكەن ت م ۇ پرەمەر-مينيسترلەرىنىڭ العاشقى تاريحي كەزدەسۋدىڭ ماڭىزى زور. جيىن بارىسىندا ساۋدا، ينۆەستيتسيا، ەنەرگەتيكا، اۋىل شارۋاشىلىعى جانە سيفرلاندىرۋ ماسەلەلەرى تالقىلانىپ، ورتاق مالىمدەمەمەن قورىتىندىلاندى. اتاپ ايتقاندا، سامميتتەردە پرەزيدەنتتەر قابىلداعان شەشىمدەردى شۇعىل ءارى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىلىگى ايتىلدى. بۇل - ۇيىمىمىزدىڭ ەكونوميكالىق نەگىزىن نىعايتاتىن جاڭا ءبىر تەندەنتسيانىڭ باستاۋى بولدى، - دەدى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ.

سالالىق كەزدەسۋلەر بۇل تەندەنتسيانى ودان ءارى تولىقتىرا ءتۇستى. العاش رەت ورتالىق بانكتەر، قارجى بارلاۋ بولىمشەلەرى، قورعانىس ونەركاسىبى مەكەمەلەرى جانە زياتكەرلىك مەنشىك اگەنتتىكتەرى جەكە فورماتتا كەزدەسۋلەر وتكىزدى. تۇركى الەمىنىڭ ساقتاندىرۋ وداعىنىڭ اسسامبلەياسى مەن جاسىل قارجى كەڭەسىنىڭ العاشقى وتىرىستارى ۇيىمداستىرىلدى. بۇدان تىس ورتالىق سايلاۋ ورگاندارىنىڭ كونسۋلتاتسيالىق الاڭى (APCEA) قۇرىلدى.

ءداستۇرلى وتىرىستار جاڭا يدەيالارمەن تولىقتى. 2025-جىلعى ماۋسىم ايىندا ت م ۇ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلەرى شولپون-اتادا باس قوسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىققا ارنالعان بىرلەسكەن كومميۋنيكە مەن ستراتەگيالىق جول كارتاسىن قابىلدادى. شولپون-اتا 2025-2026-جىلعى تۇركى الەمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى استاناسى بولىپ جاريالاندى. تۇركى كاسىپكەرلەرىنىڭ اگرو-فورۋمى وتكىزىلىپ، مەكەمە باسشىلارى، ىسكەر توپتارى مەن ينۆەستورلار جاڭا جوبالاردى پىسىقتادى.

تۋريزم سالاسىندا جالال-اباد تۇركى الەمىنىڭ تۋريزم ورتالىعى بولىپ جاريالانىپ، قىركۇيەك ايىندا ءوڭىردىڭ تۋريستىك الەۋەتىن تانىستىراتىن جانە سەرىكتەستىكتى نىعايتاتىن حالىقارالىق تۋريزم فورۋمى ءوتتى. قىسقى تۋريزم دە جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى. وزبەكستاندا العاشقى تۇركى شاڭعى كۋبوگى ءوتىپ، ازىربايجاننىڭ شاحداگ كۋرورتىندا تۇركى شاڭعى كۋرورتتارى سامميتى ۇيىمداستىرىلدى. «ءبىرىڭعاي شاڭعى شاڭعى سكي-پاسسى»، «ورتاق مۋزەي بيلەتى» جانە «Turk ID» سياقتى باستامالار مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ساياحاتتاۋدى بۇرىنعىدان دا جەڭىل ءارى قولجەتىمدى ەتۋدە.

مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە قاۋىپسىزدىك سالالارى دا بەلسەندى دامۋدا. ىستىقكولدە كادرلاردى دامىتۋ اگەنتتىكتەرى باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرى ءوتتى. سونداي-اق، بىشكەكتە مۇفتياتتار مەن قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرىنىڭ حاتشىلارى وتىرىستار وتكىزدى.

جاستار جانە سپورت سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تا قارقىندى دامىپ كەلەدى. شولپون-اتادا وتكەن III تۇركى ۋنيۆەرسياداسىنا 500 دەن استام قاتىسۋشى باس قوستى. الماتىدا «تۇركى الەمىنىڭ جاستار ورتالىعى» اشىلدى. تاشكەنتتە III دياسپورا جاستار فورۋمى ءوتتى.

گابالادا وتكەن سپورت ەرىكتىلەرى فورۋمى مەن ىستانبۇلدا وتكەن «Turkic Red Network» ەرىكتىلەر لاگەرى - وڭىرلىك ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى كۇشەيتتى.

ءبىلىم بەرۋ سالاسى - ينتەگراتسيالىق كۇش- جىگەرىمىزدىڭ وزەگى بولىپ قالا بەرمەك. مينيسترلىكتەر مەن ۋنيۆەرسيتەتتەر «تۇركى ۋنيۆەرسيتەتتەرى وداعى» (TURKUNIB) مەن «ورحون» وقۋ باعدارلاماسىنا ارنالعان تۇراقتى حاتشىلىق پەن باعدارلامالىق قور قۇرۋ باعىتىندا ناقتى قادامدار جاساۋدا. سونىمەن قاتار ماجارستان ت م ۇ ءۇشىن عىلىمي زەرتتەۋلەر، دامۋ جانە يننوۆاتسيا قورىنا جىل سايىن 1 ميلليون ەۋرو بولۋگە دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. بۇل باستاما تۇركى الەمىندە زەرتتەۋ، يننوۆاتسيا جانە ءبىلىم الماسۋدى قولدايتىن ماڭىزدى قادام بولماق.

عارىش، يننوۆاتسيا جانە مادەنيەت سالالارى دا باسىم باعىتتاردىڭ قاتارىندا. باكۋدە ت م ۇ- عا مۇشە مەملەكەتتەر عارىش سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى باستاماسى رەتىندە ورتاق «Cube Satellite» جوباسىن پاسىقتادى. يزميردە تۇركى عارىش زەرتتەۋشىلەرى اكادەمياسىنىڭ III لاگەرى اشىلىپ، جاس عالىمدارعا استرونوميا، استروفيزيكا جانە زىمىرانتانۋ بويىنشا وقۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلدى.

حالىقارالىق مادەني ءىس- شارالار دا جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. بىشكەكتە اتى اڭىزعا اينالعان ماناسشى ساياقباي قارالايەۆتىڭ 130 جىلدىعىنا ارنالعان VIII حالىقارالىق ەپوس ورىنداۋشىلارى فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلىپ، وندا ت م ۇ «ەڭ ۇزدىك كيىز ءۇي» بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازىن ماراپاتتادى.

بۇل باستامالار بىشكەك سامميتى مەن كەيىنگى قىرعىز ءتوراعالىعى كەزەڭىنىڭ ينتەگراتسيالىق ۇدەرىستى جانداندىرىپ، تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ بىرلەسىپ قول جەتكىزە الاتىن مۇمكىندىكتەرىنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتكەنىڭ ايقىن كورىنىسى.

جاھاندىق ءوزارا بايلانىس جانە ستراتەگيالىق يننوۆاتسيا

2025-جىلعى 21-مامىردا بۋداپەشتتە وتكەن ت م ۇ- نىڭ بەيرەسمي سامميتى العاش رەت ەۋروپادا، باقىلاۋشى مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا ۇيىمداستىرىلدى. سامميتتە قابىلدانعان بۋداپەشت دەكلاراتسياسى ەكونوميكالىق ينتەگراتسيا، تسيفرلىق دامۋ جانە قاۋىپسىزدىك سالالارىندا جاڭا جول كارتاسىن ايقىندادى.

- ت م ۇ حالىقارالىق ارەنادا بەلسەندى ارىپتەسكە اينالدى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ تاپسىرمالارىنا سۇيەنە وتىرىپ، جەنيەۆا، ۆەنا، بريۋسسەل، پاريج جانە نيۋ-يوركتەگى جەتەكشى ۇيىمدارمەن ديالوگتى كەڭەيتتىك، - دەدى ت م ۇ باس حاتشىسى.

ىستانبۇلدا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ (ب ۇ ۇ) ونەركاسىپتىك دامۋ جونىندەگى ۇيىمى (UNIDO) ونەركاسىپتىڭ جانە TـBİTAK- پەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرىلعان «Cleantech Days 2025» فورۋمى ءوتتى. ۇكىمەت وكىلدەرى، كاسىپكەرلەر مەن يننوۆاتورلار باس قوسىپ، تازا تەحنولوگيالاردى تانىستىرىپ، شاعىن جانە ورتا كاسىپورىنداردى قولداۋ جولدارىن تالقىلادى. سونداي-اق، وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ جاھاندىق جاسىل ءوتۋدى قالاي جىلدامداتا الاتىنىن زەرتتەدى. تالقىلاۋلار ءبىر ايقىن شىندىقتى كورسەتتى: ت م ۇ - تەك ايماقتىق ويىنشى عانا ەمەس، بۇكىل ادامزات ءۇشىن ماڭىزدى سىن-قاتەرلەرگە ورتاق شەشىم ۇسىناتىن قۇرىلىم.

بۇل قارقىن ۆەنادا وتەتىن «تۇركى اپتالىعىنىڭ» ەكىنشى شىعارىلىمى سياقتى جاڭا باستامالارمەن جالعاسادى. اتالعان شارا ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ ميسسياسى مەن جەتىستىكتەرىن جاھاندىق دەڭگەيدە تانىستىرۋدى ماقسات ەتەدى.

ازەربايجاننىڭ شەشۋشى ءرولى

2009-جىلعى ناحچىۆان كەلىسىمىنىڭ قول قويىلعار جەرى رەتىندە ازەربايجاننىڭ ت م ۇ قۇرىلىمىندا ايرىقشا ورنى بار. ازەربايجان ەلىنىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنىڭ قالپىنا كەلۋى ءوڭىر ءۇشىن جاڭا ءبىر ءداۋىردىڭ ەسىگىن اشىپ، بەيبىتشىلىكتى نىعايتتى.

- ازەربايجاننىڭ وڭتۇستىك گاز ءدالىزى، باكۋ- تبيليسي- كارس تەمىرجولى جانە ورتا ءدالىز سەكىلدى ءىرى كولىك جانە ەنەرگيا جوبالارىنداعى ءرولى كەڭىنەن بەلگىلى. بۇل باستامالار ساۋدا جولدارىن قىسقارتىپ، قۇرلىقتاردى بايلانىستىرىپ، جاھاندىق ءوزارا بايلانىستىلىقتى ارتتىرۋعا ۇلەس قوسىپ كەلەدى. ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىق تا نەگىزگى باعىتتاردىڭ ءبىرى. ازەربايجاننىڭ تەڭىزدەگى جەل ەلەكتر جوبالارى مەن جاسىل ءدالىز سەرىكتەستىگى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ تۇراقتى دامۋ جولىندا كوشباسشىلىققا ۇمتىلىسىن ايقىن كورسەتەدى، - دەدى تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى.

ەكونوميكالىق تۇرعىدان العاندا دا كورسەتكىشتەر جامان ەمەس. جالپى ىشكى ءونىمى 2,1 تريلليون دوللاردان اساتىن تۇركى مەملەكەتتەرى بۇگىندە جاھاندىق ەكونوميكالىق كۇشكە اينالدى. ت م ۇ ىشىندەگى ءوزارا ساۋدا %3 دان %7 عا دەيىن ءوستى. تۇركى ساۋدا-ساتتىق پالاتالارى وداعى مەن پرەزيدەنت يلحام اليەۆ ۇسىنعان تۇركى ينۆەستيتسيالىق قورى سياقتى باسامالار ميلليونداعان كاسىپكەرلەردىڭ باسىن قوسىپ، وڭىرىمىزدەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە جاڭا مۇمكىندىكتەر اشتى.

گابالاعا قاراي: وڭىرلىك بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك

2025-جىلعى 7-قازاندا مەملەكەت باسشىلارى كەڭەسىنىڭ 12-سامميتى ازەربايجاننىڭ گابالا قالاسىندا «وڭىرلىك بەيبىتشىلىك جانە قاۋىپسىزدىك» تاقىرىبىمەن وتەدى.

- بۇل سامميت - تاريح پەن قازىرگى زاماننىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا ورنالاسقان كونە ازەربايجان قالاسىندا جاڭا كەزەڭنىڭ باستالۋىن بىلدىرەتىن سيمۆولدىق ءارى تاريحي ءسات بولماق. ماقساتىمىز - جوعارى، ىرگەمىز - بەرىك. ازەربايجاننىڭ گەوستراتەگيالىق ورنى، ساياسي سالماعى جانە ەكونوميكالىق الەۋەتى ۇيىمىمىزدى حالىقارالىق ارەنادا دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا شىعارۋ ءۇشىن قولايلى جاعداي جاسايدى. وڭتۇستىك كاۆكازداعى بەيبىتشىلىك پروتسەسىن العا جىلجىتقان ۆاشينگتون كەلىسىمدەرى اياسىندا ءسامميتتىڭ تاقىرىبى بۇكىل ءوڭىر ءۇشىن تاريحي مانگە يە. پرەزيدەنت يلحام اليەۆتىڭ سوزىمەن ايتساق: «تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى - ءبىزدىڭ باستى حالىقارالىق ۇيىمىمىز. بۇل - ءبىزدىڭ وتباسىمىز. تۇركى الەمى - ءبىزدىڭ وتباسىمىز. ءبىزدىڭ باسقا وتباسىمىز جوق». ءبىزدىڭ جولىمىزدى ايقىندايتىن - ءدال وسى ورتاق تاعدىر ساناسى. بىشكەكتەن گابالاعا دەيىنگى جانە ودان كەيىنگى ساپارىمىز وسى رۋحپەن جالعاسىن تابادى. ت م ۇ وڭىرىمىزدە جانە الەمدە بىرلىكتى نىعايتىپ، ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتىپ، بەيبىتشىلىك پەن وركەندەۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالا بەرەدى، - دەدى ومۋراليەۆ.

تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا بەلسەندى ءارى ناتيجەلى ءتوراعالىعى ءۇشىن العىس ايتتى.

- قىرعىزستاننىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسقان باستامالار ورتاق ماقسات-باعدارىمىزدى ايتارلىقتاي ىلگەرىلەتتى. گابالا ءسامميتىن جانە ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعالىعىن اسىعا كۇتەمىز! ورتاق باعىت-باعدارىمىزبەن قۋاتتانىپ، ت م ۇ ساياسي ديالوگتى تەرەڭدەتۋدى، ەكونوميكالىق بايلانىستاردى كەڭەيتۋدى، مادەني جانە عىلىمي الماسۋدى دامىتۋدى جانە وڭىردە دە، جاھاندىق دەڭگەيدە دە بەيبىتشىلىك، تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ قۇرىلىمدى كۇشى بولۋدى جالعاستىرا بەرەدى، - دەپ تۇيىندەدى باس حاتشى.

ايتا كەتەيىك، 6-7-قازاندا ازەربايجاننىڭ گابالا قالاسىندا تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ XII ءسامميتى وتەدى. مۇندا مەملەكەت باسشىلارى ساياسي ۇسىنىسىن ايتىپ، تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ ورتاق ماسەلەلەرىن تالقىلاماق. تالقى الاڭىندا نە ايتىلۋى مۇمكىن، ۇيىم قۇرىلعالى نەندەي ناتيجەگە قول جەتتى؟ Kazinform-نىڭ اناليتيكالىق شولۋشىسى ساراپشىلارمەن بىرگە ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەدى.

وسىدان بۇرىن تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى كۋبانىچبەك ومۋراليەۆ قۇتتىقتاۋ حاتىندا ۇيىمنىڭ وسى ۋاقىت ارالىعىندا جەتكەن زور جەتىستىكتەرى مەن دامۋ باعىتتارىنا توقتالدى.