بۇرالقى يتتەردى اۋلاۋ ءتاسىلى وزگەرۋى مۇمكىن

استانا. KAZINFORM - ەلدە بۇرالقى يتتەردىڭ سانى ارتىپ بارادى. بۇل تۋرالى ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە دەپۋتات ەدىل جاڭبىرشين ءمالىم ەتتى.

- ءبىز زاڭ شىعارۋشى رەتىندە ءبىر نارسەنى انىق ايتۋىمىز كەرەك: مەملەكەتتىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى - ادام، ونىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى. بۇل - ەموتسيا ەمەس. بۇل - كونستيتۋتسيامىزدىڭ تىكەلەي لوگيكاسى. قولدانىستاعى زاڭ نەنى كورسەتتى؟ 2021 -جىلى «جانۋارلارعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ تۋرالى» زاڭ قابىلداندى. ونىڭ يەسىز جانۋارلار سانىن رەتتەۋدەگى نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى قايتارىمدى اۋلاۋ ءادىسى بولدى، ياعني «اۋلاۋ، ستەريليزاتسيالاۋ، ۆاكسيناتسيالاۋ، قايتادان سول ورتاعا قايتارۋ».

زاڭ قابىلدانعان كەزدە بۇل ءادىس زاماناۋي، گۋمانيستىك، وركەنيەتتى ءتاسىل رەتىندە ۇسىنىلدى. ءبىراق ءبىز زاڭدى نيەتپەن ەمەس، ناتيجەمەن باعالاۋىمىز كەرەك. ال ناتيجە، وكىنىشكە قاراي، انىق: بۇرالقى يتتەردىڭ سانى ازايعان جوق، كەرىسىنشە ءوستى. ەگەر 2022 -جىلى 243574 يەسىز جانۋار اۋلانسا، 2026 -جىلعى 1-قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا بۇل كورسەتكىش 276282 گە جەتكەن. بۇل رەتتە ازايۋدى ەمەس، ءوسىمدى كورىپ وتىرمىز. دەمەك، قولدانىستاعى مودەل ونى ەنگىزۋدىڭ باستى ماقساتىن ورىنداي العان جوق. مۇنى اشىق ايتۋ كەرەك، - دەدى ەدىل جاڭبىرشين.

سونىمەن قاتار ول بۇل ماسەلە بويىنشا تەك ىشكى جاعدايدى عانا ەمەس، حالىقارالىق قۇقىقتىق جانە پراكتيكالىق تاجىريبە دە زەرتتەلگەنىن ايتتى. جالپى، الەمدە يەسىز جانۋارلار سانىن رەتتەۋدىڭ نەگىزىنەن ەكى مودەلى بار:

- ءبىرىنشىسى - قايتارىمدى اۋلاۋ.

- ەكىنشىسى - قايتارىمسىز اۋلاۋ.

- ارينە، الەمدە بارىنە بىردەي ءمىنسىز، امبەباپ شەشىم جوق. ءبىراق ءبىر ماڭىزدى قورىتىندى بار: ازاماتتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن مەملەكەتتەردە بۇرالقى يتتەردى قايتادان قوعامدىق ورتاعا قايتارۋ نە قولدانىلمايدى، نە وتە شەكتەۋلى تۇردە عانا قولدانىلادى. بۇل تۇرعىدا تۇركيانىڭ مىسالى وتە ماڭىزدى. تۇركيادا 20 جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى قايتارىمدى اۋلاۋ مودەلى قولدانىلدى. الايدا كۇتكەن ناتيجەگە قول جەتكىزىلگەن جوق.

كەرىسىنشە، ءارتۇرلى باعالاۋلار بويىنشا، بۇگىندە تۇركيادا شامامەن 4 ميلليون بۇرالقى ءيت بار. سوندىقتان 2024 -جىلى تۇركيا بۇرىنعى تاسىلدەن باس تارتىپ، قايتارىمسىز اۋلاۋ مودەلىنە كوشۋگە ءماجبۇر بولدى. ەكىنشى ماڭىزدى مىسال - ءۇندىستان. ءۇندىستان كوبىنە قايتارىمدى اۋلاۋ مودەلى قولدانىلاتىن ەل رەتىندە مىسالعا كەلتىرىلەدى. ءبىراق ءبىز تەك قۇقىقتىق جاعىن ەمەس، سانيتاريالىق-ەپيدەميولوگيالىق سالدارىن دا قاراۋىمىز كەرەك. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، الەمدەگى قۇتىرۋدان بولاتىن ءولىم-ءجىتىمنىڭ شامامەن 36 پايىزى ءۇندىستانعا تيەسىلى. ال ادامعا قۇتىرۋ جۇقتىرۋ جاعدايلارىنىڭ 99 پايىزعا دەيىنى يتتەردەن بولادى. بۇل - وتە ماڭىزدى ەسكەرتۋ، - دەدى دەپۋتات.

ونىڭ ايتۋىنشا، ءيتتى ۇستاپ، ستەريليزاتسيالاپ، ۆاكسيناتسيالاپ، قايتادان ورتاعا قايتارۋدىڭ ءوزى اۆتوماتتى تۇردە ولاردىڭ سانىن ازايتپايدى، سانيتاريالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتپەيدى، ادامدى قورعامايدى.

ەگەر مەملەكەت پوپۋلياتسيانى تولىق باقىلاۋدى، جاپپاي ۆاكسيناتسيانى، سايكەستەندىرۋدى جانە قاتاڭ اكىمشىلەندىرۋدى قامتاماسىز ەتپەسە، وندا مۇنداي مودەل قوعام قاۋىپسىزدىگىنە قارسى جۇمىس ىستەي باستايدى.

- بۇل زاڭ جوباسى ەموتسيالىق ەمەس، جۇيەلى قايتا قاراۋدى ۇسىنادى. ول جانۋارلارعا قارسى باعىتتالماعان. ول بۇگىنگى پروبلەمانى تۋىنداتقان قۇقىقتىق بەيبەرەكەتسىزدىككە، جاۋاپسىزدىققا، باسقارۋشىلىق دارمەنسىزدىككە قارسى باعىتتالعان. بىرىنشىدەن، بۇرالقى يتتەرگە قاتىستى بازالىق ءتاسىل وزگەرەدى. زاڭ جوباسىنىڭ ەڭ نەگىزگى تۇزەتۋى - بۇرالقى يتتەرگە قاتىستى ولاردى قايتادان ورتاعا قايتارۋ مودەلىنەن قايتارىمسىز اۋلاۋ مودەلىنە كوشۋ. بۇل - قاعيداتتى ماسەلە. ويتكەنى بۇگىندە مەملەكەت ءىس جۇزىندە مىناداي قيسىنسىز سحەما بويىنشا جۇمىس ىستەپ وتىر: ءيتتى اۋلايدى، ستەريليزاتسيالايدى، ۆاكتسيناتسيالايدى، سودان كەيىن سول ازاماتتار شاعىمدانىپ وتىرعان ورتاعا قايتا جىبەرەدى. وسى ورايدا مەملەكەت ءوز قولىمەن ىقتيمال ءقاۋىپتى قايتادان قوعامنىڭ ورتاسىنا قايتارىپ وتىر. قوعامدىق قاۋىپسىزدىك تۇرعىسىنان بۇل ءتاسىل سىن كوتەرمەيدى. سوندىقتان بۇل جەردە نەعۇرلىم شىنايى ءارى جاۋاپتى مودەلگە كوشۋ ۇسىنىلادى، - دەدى ەدىل جاڭبىرشين.