بانكتەر 2,7 تريلليون تەڭگە پايدا تاپتى: نەسيە نەگە ارزانداعان جوق
استانا. KAZINFORM - كەيىنگى كەزدە تالاي قازاقستاندىقتار كۋا بولىپ جۇرگەن ءبىر احۋال بار: بانككە بارساڭ - نەسيە پايىزى جوعارى، دۇكەنگە بارساڭ - باعانىڭ توقتايتىن ءتۇرى جوق. ال ب ا ق-تا بانكتەردىڭ تابىسى ارتقانى تۋرالى جاڭالىقتار ءجيى شىعادى. مەملەكەت ينفلياتسيامەن كۇرەسىپ جاتسا، حالىق نەگە قىمباتشىلىقتان باس كوتەرە الماي وتىر، بانكتەردىڭ نەسيەسى نەگە قىمبات؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى ۇلتتىق بانكتىڭ كەڭسەسىندە نەمەسە بانك بولىمشەلەرىنىڭ ىشىندە ەمەس، بۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ قالاي قۇرىلعانىندا جاتىر.
بانك ەشكىمگە ءوز قالتاسىنان اقشا بەرمەيدى
قازىر قازاقستاندا بازالىق مولشەرلەمە جوعارى دەڭگەيدە قالىپ وتىر. ۇلتتىق بانكتىڭ 2026 -جىلعى 23 قاڭتارداعى شەشىمى بويىنشا بازالىق مولشەرلەمە جىلدىق 18 پايىز دەڭگەيىندە ساقتالدى. بۇل - كەيىنگى جىلدارداعى ەڭ جوعارى كورسەتكىشتەردىڭ ءبىرى. ءبىر قاراعان ادامعا مەملەكەتتىڭ ينفلياتسيامەن كۇرەسۋ ساياساتى حالىققا اۋىر ءتيىپ جاتقانداي كورىنۋى مۇمكىن. ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرەدى، بانكتەر نەسيەنى قىمباتتاتادى، ال حالىقتىڭ تابىسى ول ەكەۋىنىڭ قارقىنىنا ىلەسەتىن ءتۇرى جوق.
بانكتەر ءۇشىن نەگىزگى جانە ءىرى قارجى كوزدەرىنىڭ ءبىرى - دەپوزيت. باسقاشا ايتساق، بۇل - بانكتە ۋاقىتشا ساقتالىپ تۇرعان اقشا. ونىڭ نەگىزگى ءۇش كوزى بار: حالىق، كومپانيالار جانە مەملەكەتتىك ۇيىمدار.
حالىق قالاي بانك دەپوزيتىنىڭ كوزى بولىپ وتىر؟ جەكە ءوزىڭىز دەپوزيت اشپاعان بولساڭىز دا، تانىستارىڭىزدان Kaspi ،Freedom نەمەسە Halyk بانكتە دەپوزيت ۇستاپ وتىرعانىن ەستىگەن بولارسىز. ءبىرى پاتەرگە اقشا جيناپ ءجۇر، ءبىرى بالاسىنىڭ وقۋىنا ساقتاپ ءجۇر، ەندى ءبىرى «اقشا بوس جاتپاسىن، پايىز ءتۇسسىن» دەپ بانككە قويعان. بانكيرلەر ايتاتىن «حالىقتىڭ دەپوزيتى» دەگەن - وسى.
ەكىنشى كوز - كومپانيالار. قازاقستانداعى ءىرى جانە ورتا بيزنەس كۇن سايىن ميللياردتاعان تەڭگە اينالدىرادى. مىسالى، دۇكەندەر جەلىسى ءبىر كۇندە جۇزدەگەن ميلليون تەڭگەنىڭ تاۋارىن ساتادى. ءبىراق بۇل اقشا بىردەن تۇگەل جۇمسالمايدى. جالاقى مەن سالىق تولەۋگە، جەتكىزۋشىلەرمەن ەسەپ ايىرىسۋعا دەيىن ول قاراجات بانك شوتتارىندا ساقتالادى. بۇل دا - بانكتىڭ رەسۋرسى.
ءۇشىنشى كوز - مەملەكەتكە تيەسىلى ۇيىمدار مەن ۇلتتىق كومپانيالار. مىسالى، مۇناي- گاز، تەمىرجول، ەنەرگەتيكا، بايلانىس سالاسىنداعى ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ اينالىمى تريلليون تەڭگەمەن ەسەپتەلەدى. بۇل قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى بانك جۇيەسىندە ساقتالادى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن ءتۇرلى وپەراتورلاردىڭ قاراجاتى دا بانكتەردە جاتادى.
دەمەك، بانكتەردەگى اقشا - بۇكىل ەكونوميكانىڭ اقشاسى: حالىقتىڭ جالاقىسى، كومپانيالاردىڭ اينالىم قاراجاتى، ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ تابىسى جانە مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ ۋاقىتشا بوس قاراجاتى.
بانك ول اقشانى جاي عانا سەيفتە ساقتاپ وتىرمايدى، اينالىمعا جىبەرەدى. قاراپايىمداپ ايتساق، ءبىر ادامنىڭ دەپوزيتى ەكىنشى ادامنىڭ تۇتىنۋ نەسيەسىنە اينالادى. ءبىر كومپانيانىڭ شوتىنداعى اقشا كاسىپكەردىڭ بيزنەس نەسيەسىنە اينالادى. ۇلتتىق كومپانيانىڭ بانك شوتىنداعى قاراجاتى يپوتەكاعا بەرىلگەن نەسيە بولىپ تۇرلەنۋى مۇمكىن. وسىلايشا بانك ەكونوميكانىڭ ءارتۇرلى بولىكتەرىندەگى اقشانى قايتا بولەدى.
وسى جەردەن تاعى دا سۇراق تۋىندايدى. ءبىر ادامنىڭ دەپوزيتى ەكىنشى ادامنىڭ نەسيەسىنە اينالاتىن بولسا، بانك وسى ەكى ادامنىڭ اراسىندا نەگە سونشا ۇلكەن پايىز ايىرماسىن ۇستايدى؟
مۇنىڭ جاۋابى بانكتىڭ «اشكوزدىگىندە» عانا ەمەس. ونىڭ ارتىندا ينفلياتسيا، مەملەكەتتىك شىعىندار، ۇلتتىق بانكتىڭ بازالىق مولشەرلەمەسى جانە قارجى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمى سياقتى بىرنەشە فاكتور قاتار تۇر.
سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىسى - ينفلياتسيا.
بانكتەردىڭ نەگىزگى قارجى كوزى دەپوزيت بولعانىمەن، بۇل - جالعىز رەسۋرس ەمەس. بانكتەر قاجەت بولعان جاعدايدا اقشانى باسقا بانكتەردەن، قارجى نارىعىنان، وبليگاتسيا شىعارۋ ارقىلى نەمەسە ۇلتتىق بانكتەن قارىزعا تارتا الادى. كەيبىر ءىرى بانكتەر سىرتتان دا قارىز الادى. ءبىراق بۇل كوزدەردىڭ قۇنى دا بازالىق مولشەرلەمەگە جانە جالپى ەكونوميكالىق جاعدايعا تاۋەلدى. ەگەر ەلدە ينفلياتسيا جوعارى بولسا جانە بازالىق مولشەرلەمە كوتەرىلسە، بانككە دەپوزيت تە، وبليگاتسيا دا، سىرتقى قارىز دا قىمباتتايدى. وسىنىڭ اسەرىنەن بانكتىڭ نەسيە بەرۋ قۇنى دا تومەندەي المايدى.
ينفلياتسيا وسە باستاعاندا، ونى توقتاتۋعا جاۋاپتى ورگان - ۇلتتىق بانك. ونىڭ نەگىزگى قۇرالى - بازالىق مولشەرلەمە. مۇنى قاراپايىم تىلمەن بانكتەرگە بەرىلەتىن اقشانىڭ «كوتەرمە باعاسى» دەپ سيپاتتاۋعا بولادى. بازالىق مولشەرلەمە جوعارى بولسا، بانكتەرگە اقشا تارتۋ قىمباتتايدى. ويتكەنى دەپوزيتتىڭ سىياقى پايىزىن كوتەرمەسە، حالىق، كومپانيالار اقشاسىن باسقا بانكتەردىڭ ءتيىمدى دەپوزيتتەرىنە كوشىرەدى. دەپوزيت پايىزى كوتەرىلگەن سوڭ نەسيە پايىزى دا كوتەرىلەدى. نەسيە قىمباتتاعاندا، ادامدار مەن كومپانيالار قارىز الۋدى ازايتادى. وسىنىڭ اسەرىنەن ەكونوميكاداعى اقشا اينالىمى باياۋلايدى. بۇل ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى.
بۇل ساياسات سىرتتاي قاراعاندا بانكتەرگە ءتيىمدى اسەر ەتەتىندەي كورىنۋى مۇمكىن. ءبىراق ونىڭ نەگىزگى ماقساتى - بانكتەردى بايىتۋ ەمەس، ينفلياتسيانى باقىلاۋ. ۇلتتىق بانك بۇلاي ىستەمەسە، ينفلياتسيا ودان دا جوعارى بولۋى مۇمكىن. حالىقارالىق تاجىريبەدە ابدەن قالىپتاسقان ءتاسىل بۇل.
قاراپايىم ادامعا بۇل پروتسەسس بىردەن بايقالمايدى. ويتكەنى باعالار بۇرىنعىداي تەز ءوسۋىن تەجەگەنمەن، تاۋارلار مەن قىزمەتتەر قايتا ارزانداپ كەتپەيدى. ال نەسيە، كەرىسىنشە، قىمباتتاي تۇسەدى.
قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى ەكونوميكاعا تۇسەتىن اقشا كولەمى بىرنەشە كوزدەن ءوستى. ونىڭ ەڭ ۇلكەندەرىنىڭ ءبىرى - مەملەكەتتىك شىعىندار. مەملەكەت جىل سايىن تريلليونداعان تەڭگە جۇمسايدى. بۇل شىعىنداردىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەرگە باعىتتالادى. ەربولات دوسايەۆ ۇلتتىق بانكتى باسقارىپ تۇرعاندا ەلدەگى قىمباتشىلىققا حالىق تابىسىنىڭ ارتۋى نەگىزگى تۇرتكى بولدى دەپ جاۋاپ بەرىپ، كوپشىلىك ونى تۇسىنبەگەن. شىن مانىندە ول ءسوزدىڭ جانى بار ەدى.
ينفلياتسيانى تەجەۋ ۇلتتىق بانكتىڭ مىندەتى بولسا، ەكونوميكانى قارجىلاندىرىپ، الەۋمەتتىك تولەمدەردى ارتتىرۋ - ۇكىمەتتىڭ مىندەتى. ۇلتتىق بانك ءبىر جاعىنان ينفلياتسيانى تومەندەتۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرىپ، ەكونوميكاداعى اقشا اينالىمىن باياۋلاتۋعا تىرىسىپ جاتقاندا ۇكىمەت ەكىنشى جاعىنان بيۋدجەت شىعىندارىن كوبەيتىپ، ەكونوميكاعا جاڭا اقشا جىبەرەدى.
وسى قايشىلىقتىڭ سالدارىنان ينفلياتسيالىق قىسىم ويداعىداي السىرەمەي قالادى. مىسالى، بيۋدجەتتەن اي سايىن زەينەتاقى تولەنەدى، مۇعالىمدەر مەن دارىگەرلەر ايلىق الادى، جاردەماقىلار بەرىلەدى، مەملەكەتتىك قىزمەتشى ارا-تۇرا سىياقى الادى، ءتۇرلى الەۋمەتتىك باعدارلامالار قارجىلاندىرىلادى. بۇل تولەمدەردىڭ ءبارى - ناقتى ادامداردىڭ تابىسى. ولار بۇل اقشانى ازىق- تۇلىككە، كيىمگە، قىزمەتتەرگە جۇمسايدى. ەكونوميكاداعى سۇرانىس وسىلاي ارتادى.
بۇل - وزدىگىنەن جامان قۇبىلىس ەمەس. كەرىسىنشە، مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. الەۋمەتتىك تولەمدەر حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قاجەت. ءبىراق ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراعاندا، بۇل اقشا ەكونوميكاداعى جالپى اقشا كولەمىن ارتتىرادى جانە ونىڭ كولەمى ءوندىرىس پەن قىزمەت كورسەتۋ كولەمىنەن تەز وسسە، باعا دا وسەدى.
قازاقستاننىڭ جاعدايىندا ينفلياتسياعا شيكىزات سەكتورىنان تۇسەتىن تابىس تا تۇرتكى بولىپ وتىرادى. مۇناي مەن باسقا دا تابيعي رەسۋرستاردان تۇسكەن اقشا مەملەكەتتىك بيۋدجەت ارقىلى ەكونوميكاعا قايتا بولىنەدى. بۇل دا ەكونوميكاداعى اقشا كولەمىن ارتتىرادى. سالدارىنان بانكتەردەگى دەپوزيت كولەمى ءوسىپ، سونىمەن بىرگە ينفلياتسيا دا ۇدەيدى.
ال ينفلياتسيا وسكەن كەزدە دەپوزيت يەلەرى ءوز اقشاسىنىڭ قۇنسىزدانباۋىن ويلاپ، جوعارى پايىز تالاپ ەتەدى. بانك بۇل تالاپتى ورىنداماسا، دەپوزيت قورىن ازايتىپ الادى. سونىڭ اسەرىنەن نەسيە بەرە المايتىنداي كۇيگە ءتۇسۋى مۇمكىن. وسىلايشا «ينفلياتسيا → دەپوزيت پايىزى → نەسيە پايىزى» دەگەن تىزبەك قالىپتاسادى.
بانكتەر قالاي «بايىپ» جاتىر؟
بازالىق مولشەرلەمە ينفلياتسيانى بىردەن توقتاتپايدى. ول تەك ەكونوميكاداعى اقشا اعىنىن بىرتىندەپ تەجەيدى. بۇل اسەر تولىق سەزىلۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. كەيدە 3-6 اي كەرەك بولسا، كەيدە ءتىپتى بىرنەشە جىل قاجەت بولىپ جاتادى. ال وسى ارالىقتا بانكتەر جاڭا جاعدايعا تەز بەيىمدەلە الادى. كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا دەپوزيت پايىزى ايتارلىقتاي ءوستى. ءبىراق نەسيە پايىزى دەپوزيتتەن ءارقاشان جوعارى بولادى. مىسالى، بانك دەپوزيتكە 15 پايىز تولەسە، ول نەسيەنى ءدال 15 پايىزبەن بەرە المايدى. سەبەبى نەسيەنىڭ ءبىر بولىگى قايتارىلماۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە بانك ءوز قىزمەتكەرلەرىنە ايلىق تولەيدى، عيماراتتار مەن بانكومات جەلىسىن، ونلاين بانكينگ جۇيەسىن ۇستايدى، سالىق تولەيدى. سوندىقتان دەپوزيت پايىزى مەن نەسيە پايىزىنىڭ اراسىندا ايىرماشىلىق بولادى. بۇل ايىرماشىلىق - بانك مارجاسى دەپ اتالادى.
ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي كەستەسىنە سۇيەنسەك، قازاقستان بانكتەرىنىڭ پايىزدىق مارجاسى اركەلكى. ورتاشا دەڭگەي شامامەن 7 پايىزدىڭ ماڭايىندا، ءبىراق ناقتى كورسەتكىشتەر ءار بانكتىڭ بيزنەس- مودەلىنە، كليەنت بازاسىنا جانە قارجى قۇرىلىمىنا قاراي قۇبىلىپ تۇر.
2025 -جىلعى 1-جەلتوقسانداعى رەسمي دەرەك بويىنشا:
Halyk Bank - 7,3 پايىز
Kaspi Bank - 8,9 پايىز
بانك سەنتركرەديت - 6,1 پايىز
ForteBank - 6,7 پايىز
Bereke Bank - 7,0 پايىز
بۇل - جۇيەقۇراۋشى ءىرى بانكتەردىڭ مارجاسى. ولار نەگىزىنەن نارىقتىڭ ورتاشا دياپازونىندا جۇمىس ىستەيدى.
باسقا بانكتەردە مارجا كورسەتكىشى مىناداي:
وتباسى بانك - 4,2 پايىز
ەۋرازيالىق بانك - 4,7 پايىز
فريدوم بانك قازاقستان - 4,3 پايىز
Altyn Bank - 5,4 پايىز
شينحان بانك قازاقستان - 5,6 پايىز
نۇربانك - 5,4 پايىز
RBK Bank - 0,4 پايىز
كەيبىر بانكتەردە مارجا بۇدان جوعارى:
Alatau City Bank - 8,6 پايىز
سيتيبانك قازاقستان - 10,5 پايىز
Home Credit Bank - 16,0 پايىز
بانكتەر وسى مارجا ەسەبىنەن:
دەپوزيت يەلەرىنە پايىز تولەيدى؛
نەسيە قايتارىلماي قالعان جاعدايداعى شىعىندى جابادى؛
وپەراتسيالىق شىعىندارىن وتەيدى؛
سالىق تولەيدى.
ادەتتە وسى شىعىنداردان كەيىن بارىپ بانكتىڭ تازا پايداسى قالىپتاسادى.
ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي ستاتيستيكاسىنا سۇيەنسەك، 2025 -جىلى قازاقستانداعى بانكتەر 2,7 ترلن تەڭگە تازا پايدا تاپقان. بۇل الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا 6,7 پايىز ءوسىم كورسەتكەن. ال 2024 -جىلى ءوسىم قارقىنى 17 پايىز بولعان ەدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ نوتالارى
بازالىق مولشەرلەمە كوتەرىلگەن كەزدە بانكتەردىڭ تابىسى تەك دەپوزيت پەن نەسيە اراسىنداعى ايىرماشىلىقتان عانا ەمەس، ۇلتتىق بانكتىڭ نوتالارى ارقىلى دا ءوسۋى مۇمكىن. نوتالار ۇلتتىق بانككە ەكونوميكاداعى ارتىق اقشانى ۋاقىتشا «سورىپ الۋعا» كومەكتەسەدى. ويتكەنى بانكتەردە ۋاقىتشا بوس اقشا كوبەيىپ كەتسە، ولار بۇل اقشانى جاپپاي نەسيەگە بەرە باستايدى. نەسيە ەسەبىنەن اقشا كوبەيگەنىمەن، تاۋار كولەمى بىردەن ارتپايدى دا، سالدارىنان باعا وسەدى. وسىنداي كەزدە ۇلتتىق بانك بانكتەرگە «ۋاقىتشا بوس اقشاڭ بولسا، ونى ازىرگە نەسيەگە جىبەرمەي، ماعان سال. مەن ساعان پايىز تولەيمىن» دەگەن ۇسىنىس جاسايدى.
قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، نوتالار ارقىلى شامادان تىس كوبەيگەن اقشانىڭ ءبىر بولىگى ۋاقىتشا اينالىمنان شىعارىلادى.
ەگەر بازالىق مولشەرلەمەنى ۇلتتىق بانك بەلگىلەسە، وندا نەگە بانكتەرگە نەسيە مەن دەپوزيت اراسىنداعى ايىرمانى، ياعني سپرەدتى، شەكتەمەيدى؟ نەگە ۇلتتىق بانك نەسيە مەن دەپوزيت اراسىنداعى ايىرماشىلىق 3-4 پايىزدان اسپاۋ كەرەك دەپ تالاپ قويمايدى؟
ۇلتتىق بانك بازالىق ستاۆكانى بەلگىلەيدى، ءبىراق ءار بانكتىڭ ناقتى قانداي پايىزبەن نەسيە بەرەتىنىن تىكەلەي باسقارمايدى. سەبەبى بانك - كوممەرتسيالىق ۇيىم. ول اقشانى بەلگىلى ءبىر تاۋەكەلمەن بەرەدى. مىسالى، بانك نەسيە بەرگەن ادامنىڭ نەمەسە كومپانيانىڭ ونى تولىق قايتاراتىنىنا 100 پايىز كەپىلدىك جوق. بانك پايىزعا تەك ءوز پايداسىن عانا ەمەس، وسى تاۋەكەلدى دە قوسادى.
دامىعان ەلدەردە بۇل ماسەلە باسقاشا شەشىلگەن.
وندا بانكتەردىڭ نەگىزگى رەسۋرسى تەك دەپوزيت ەمەس. ولار ۇزاق مەرزىمدى اقشانى ينۆەستيتسيالىق قورلاردان، ساقتاندىرۋ قورلارىنان جانە زەينەتاقى قورلارىنان الادى.
مىسالى، زەينەتاقى قورلارى ونداعان جىل بويى جينالاتىن قاراجاتتى باسقارادى. بۇل اقشا قىسقا مەرزىمدە الىنبايدى. سوندىقتان ونى ۇزاق مەرزىمدى نەسيەگە قاۋىپسىز تۇردە بەرۋگە بولادى. بىزدە ءبىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىن قارجى نارىعىنا ەمەس، ناقتى ەكونوميكاعا باعىتتاۋ بەلەڭ العان.
قازاقستاندا دا ينۆەستيتسيالىق قورلار بار. ءبىراق ولاردىڭ باسىم بولىگى بانكتەردىڭ ەكوجۇيەسىندە شوعىرلانعان. ەلدەگى ەڭ ءىرى بانكتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ءوز ينۆەستيتسيالىق كومپانيالارىن قۇرعان:
Halyk Bank - «Halyk Finance» ،Bank CenterCredit - «BCC Invest» ،ForteBank - «ForteFinance» ، Freedom Bank - «Freedom Finance Global» جانە «Freedom Finance» ، Jusan Bank - «Jusan Invest» ينۆەستيتسيالىق كومپانياسى.
بۇل كومپانيالاردىڭ بارلىعى فورمالدى تۇردە جەكە زاڭدى تۇلعا بولعانىمەن، نەگىزگى اكتسيونەرى - بانك نەمەسە سول بانككە تيەسىلى قارجى حولدينگى.
بانك وزىنە تاۋەلدى ينۆەستيتسيالىق حولدينگ ارقىلى كليەنتتى تولىق ەكوجۇيەدە ۇستاپ قالادى. مىسالى، كليەنت جالاقىسىن سول بانكتەن الادى، دەپوزيتتى سول بانكتە ۇستايدى، ينۆەستيتسيالىق قوردى سول بانكتىڭ كومپانياسى ارقىلى ساتىپ الادى، نەسيەنى سول بانكتەن الادى.
2000 -جىلداردىڭ سوڭىندا جانە 2010 -جىلداردىڭ باسىندا قازاقستاننىڭ بىرنەشە ءىرى بانكى وزىمەن بايلانىستى كومپانيالاردى بەلسەندى قارجىلاندىردى. بۇل نەسيەلەردىڭ ءبىر بولىگى كەيىن قايتارىلماي قالىپ، سالدارىنان كەيبىر بانكتەر بانكروتقا ۇشىرادى. سولاردىڭ كوبى مەملەكەت قولداۋىمەن عانا امان قالىپ، بانك سەكتورىن ساۋىقتىرۋعا تريلليونداعان تەڭگە جۇمسالدى. بۇل جاعدايدان كەيىن رەتتەۋ كۇشەيتىلدى. ءبىراق بانك جۇيەسىندە مۇنداي تاۋەكەل بولعان سايىن بانكتەر جالپى نەسيە ساياساتىن ساقتىقپەن جۇرگىزەدى. بانك تەك ناقتى ءبىر كومپانيانىڭ تاۋەكەلىن ەمەس، بۇكىل جۇيەدەگى تاۋەكەلدى ەسكەرىپ، نەسيە پايىزىنا قوسىمشا قورعانىس ۇستەمەسىن قوسادى. بۇل دا نەسيە پايىزىنىڭ جوعارى بولىپ قالۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولدى.
مەملەكەت بۇعان نەگە جول بەرىپ وتىر؟
دامىعان ەلدەردە ينۆەستيتسيالىق قورلار بانكتەردەن تاۋەلسىز جۇمىس ىستەيدى. ولار بانكتەرگە باسەكەلەس بولا الادى نەمەسە بانكتەرگە ۇزاق مەرزىمدى ارزان قارجى بەرەدى. قازاقستاندا جاعداي كەرىسىنشە ەكەنىن ايتتىق. ءبىراق بۇل شەشىمنىڭ تاريحي جانە پراكتيكالىق سەبەپتەرى بار.
قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان كەزدە تولىققاندى قارجى نارىعى بولعان جوق. ينۆەستيتسيالىق قورلار، باسقارۋشى كومپانيالار جانە دامىعان كاپيتال نارىعى قالىپتاسپاعان ەدى. سوندىقتان مەملەكەت قارجى جۇيەسىن بانك سەكتورىنا سۇيەنە وتىرىپ دامىتۋ جولىن تاڭدادى. بۇل باستاپقى كەزەڭدە ءتيىمدى بولدى. بانكتەر تەز قالىپتاستى، حالىقتىڭ سەنىمى پايدا بولدى، قارجى جۇيەسى جۇمىس ىستەي باستادى.
قازاقستان قازىر وسى وتپەلى كەزەڭنەن تولىق شىققان جوق. قارجى جۇيەسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىراق ول ءالى دە بانكتەرگە قاتتى تاۋەلدى.
نارىقتىق ەكونوميكاعا وتكەن كوپتەگەن ەلدە قارجى نارىعىنىڭ تولىق قالىپتاسۋى شامامەن 10-20 جىل ىشىندە ءجۇردى. مىسالى، پولشادا 1990-2010 -جىلدارى تولىققاندى ينۆەستيتسيالىق نارىق قالىپتاستى. چەحيادا دا 1990-2010 -جىلدارى، وڭتۇستىك كورەيادا 1980-2000 -جىلدارى وتپەلى كەزەڭ بولدى.
قازاقستان نارىقتىق جۇيەگە توقسانىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ءوتتى. سودان بەرى 30 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە، بانكتەر ءالى نەگىزگى قارجى كوزى بولىپ وتىر. ينۆەستيتسيالىق قورلار شاعىن، وبليگاتسيا نارىعى شەكتەۋلى، ۇزاق مەرزىمدى قارجى كوزدەرى از، ياعني وتپەلى كەزەڭ شىنىمەن ۇزاققا سوزىلىپ بارادى.
ونىڭ باستى سەبەبى - ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمى. قازاقستان - شيكىزاتتىق ەكونوميكا. بۇل قارجى نارىعىنىڭ دامۋىن باياۋلاتادى. ەگەر ەلدە مىڭداعان وندىرىستىك كومپانيا بار بولسا، ولار وبليگاتسيا شىعارىپ، ينۆەستيتسيالىق قورلار ولاردى ساتىپ العان بولار ەدى. وسىلايشا قارجى نارىعى تەز دامۋشى ەدى. ءبىراق قازاقستاندا ءىرى ەكونوميكانىڭ ۇلكەن بولىگى مۇناي مەن مەتالعا تاۋەلدى. مەملەكەتتىك نەمەسە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ ۇلەسى وراسان. كومپانيالار قارجىنى كوبىنە شەتەلدەن نەمەسە مەملەكەتتەن الادى، ياعني ىشكى قارجى نارىعىن تولىق پايدالانبايدى.
مەملەكەت ەكونوميكادا ۇلكەن ءرول ويناپ وتىر. ءىرى اكتيۆتەر ۇلتتىق كومپانيالاردا جاتىر. ال ۇلتتىق كومپانيالار كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردىڭ باقىلاۋىندا. بۇل جەكە قارجى نارىعىنىڭ تابيعي دامۋىن باياۋلاتادى.
«بىزگە ۇكىمەتتىك بانكتەر كەرەك»
تاعى ءبىر ماڭىزدى سەبەپ - حالىق تابىسىنىڭ دەڭگەيى. دامىعان قارجى نارىعى بولۋ ءۇشىن حالىقتىڭ جيناعى كوپ بولۋ كەرەك. مىسالى، اقش- تا حالىقتىڭ ينۆەستيتسيالىق قورلاردا تريلليونداعان دوللارى بار. ال قازاقستاندا حالىقتىڭ نەگىزگى جيناعى دەپوزيتتە جاتىر نەمەسە مۇلدە جوق. كەيبىر ساراپشىلار كەيىنگى 3-4 -جىلدىڭ كولەمىندە اقشاسىن دەپوزيتكە سالاتىن حالىقتىڭ ۇلەسى ازايىپ بارا جاتقانىن ايتىپ، دابىل قاعىپ ءجۇر.
ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرىنە سايكەس، ەلدەگى بانك اكتيۆتەرىنىڭ، دەپوزيتتەردىڭ جانە نەسيەلەردىڭ ەداۋىر بولىگى ساناۋلى عانا قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ۇلەسىندە. Halyk Bank ،Kaspi Bank، بانك سەنتركرەديت جانە ForteBank سياقتى بىرنەشە ءىرى بانك نارىقتىڭ باسىم بولىگىن قامتىپ وتىر.
بۇل قۇبىلىستى ەكونوميستەر وليگوپوليا دەپ اتايدى، ياعني نارىقتا ويىنشىلار فورمالدى تۇردە كوپ بولعانىمەن، نەگىزگى شەشۋشى ءرولدى ساناۋلى عانا ءىرى قاتىسۋشىلار اتقاراتىن جۇيە قالىپتاسقان.
مۇنداي جاعدايدا بانكتەر ءبىر- بىرىمەن باسەكەگە تۇسەدى، ءبىراق نارىق تولىق بىتىراڭقى ەمەس. بۇل نەسيە پايىزىنىڭ قالىپتاسۋىنا دا، قارجى رەسۋرستارىنىڭ ەكونوميكادا قالاي بولىنەتىنىنە دە اسەر ەتەدى.
سوندىقتان حالىق اراسىندا «ەۋروپادا نەمەسە اراب ەلدەرىندە نەسيە نەگە ارزان؟ نەگە سول ەلدەردىڭ بانكتەرىن قازاقستانعا كىرگىزىپ، باسەكەنى كۇشەيتپەيدى؟» دەگەن زاڭدى سۇراقتار تۋىندايدى.
ۇلتتىق بانكتىڭ العاشقى ءتوراعاسى عالىم باينازاروۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل جاعداي كەزدەيسوق قالىپتاسقان جوق. ونىڭ پىكىرىنشە، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا مەملەكەت بانك جۇيەسىن اشۋدان بۇرىن، ەڭ الدىمەن ءوز ۇلتتىق قارجى ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرۋعا جانە نىعايتۋعا باسىمدىق بەردى.
- 1993 -جىلعى زاڭدا بەيرەزيدەنت بانكتەردىڭ فيليالدارىن اشۋ قارالماعان بولاتىن. ول قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعىنداعى بانك قىزمەتى سەگمەنتىن شەتەلدىك قۋاتتى بانكتەردىڭ ۇستەمدىگىنەن قورعاۋ جانە جاڭا ءوسىپ نىعايىپ كەلە جاتقان وتاندىق بانكتەردىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى كوزدەۋدەن تۋىنداعان ەدى، - دەيدى ول.
ونىڭ پايىمداۋىنشا، قازىر وتاندىق بانكتەر تەحنولوگيالىق تۇرعىدان شەتەلدىك بانكتەردەن قالىسپايدى، ءبىراق قارجىلىق رەسۋرس بازاسى ءالى دە السىزدەۋ.
- مۇنداي جاعدايدا بەيرەزيدەنت بانكتەردىڭ باقىلاۋسىز كەلۋى ەلدىڭ يندۋستريالىق ساياساتىنا جانە قارجى جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىنە اسەر ەتۋى مۇمكىن. وسى ماسەلەلەردى ويلاستىرىپ، وعان دۇرىس ءمان بەرىپ، ۇكىمەت ءوزى سەنەتىن جانە وزىنە سۇيەنىش بولا الاتىن، اسىرەسە اۋىل ەكونوميكاسىن، كىشى كاسىپكەرلىكتى دامىتاتىن، وزىندىك دامۋ قۇرالدارىن، ءوزىنىڭ (ۇكىمەتتىك) امبەباپ بانكتەرىن قۇرعانى ءجون. بۇدان جەكەمەنشىك بانك جۇيەسىنىڭ نارىقتاعى «نيشاسى» تارىلمايدى. سەبەبى اۋىل ەكونوميكاسى جانە كىشى بيزنەس - ولار بارماي وتىرعان، ولارعا قىزعىلىقتى ەمەس «نيشالار»، - دەيدى عالىم باينازاروۆ.
بانك سالاسىن رەتتەۋدىڭ قازىرگى ساياساتىندا ساراپشى ايتقان قاتەرلەر ەسكەرىلىپ وتىر دەۋگە بولادى. ال ونىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى بولاتىنىن ءىس جۇزىندە كورۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك. قازىر مەملەكەت بانك سەكتورىنا جاڭا ويىنشىلاردى، سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك بانكتەردى دە كىرگىزۋگە دايىن ەكەنىن اشىق ايتىپ وتىر.
بىرىنشىدەن، جاڭا بانكتەردىڭ پايدا بولۋىن جەڭىلدەتەتىن جاڭا ليتسەنزيالاۋ ءتارتىبى ەنگىزىلدى. بۇرىن قازاقستاندا بانك اشۋ ءۇشىن وتە ۇلكەن كاپيتال، كۇردەلى تالاپتار جانە ۇزاق بيۋروكراتيالىق راسىمدەر قاجەت بولاتىن. بۇل جاڭا ويىنشىلاردىڭ كەلۋىن ءىس جۇزىندە شەكتەپ تۇردى.
قازىر زاڭناماعا «بازالىق بانكتىك ليتسەنزيا» دەگەن جاڭا ۇعىم ەنگىزىلدى. بۇل - تولىققاندى امبەباپ بانك ليتسەنزياسىنا قاراعاندا جەڭىلدەتىلگەن نۇسقا. مۇنداي ليتسەنزيامەن جۇمىس ىستەيتىن بانك باستاپقى كەزەڭدە بارلىق وپەراتسيانى بىردەن ەمەس، بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلى باعىتتا عانا جۇرگىزە الادى. كەيىن بىرتىندەپ كەڭەيۋگە مۇمكىندىك بەرىلىپ وتىر. بۇل مەحانيزم جاڭا بانكتەردىڭ، سونىڭ ىشىندە تسيفرلىق بانكتەردىڭ جانە شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قازاقستان نارىعىنا كىرۋىن جەڭىلدەتەدى.
ەكىنشىدەن، بۇرىن شەتەلدىك بانك قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە جەكە ەنشىلەس بانك قۇرۋى كەرەك بولاتىن. بۇل قىمبات جانە كۇردەلى پروتسەسس ەدى. قازىر فيليال فورماتىندا جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل جەردە عالىم باينازاروۆ ايتقان ۇلتتىق بانك جۇيەسىن قورعاۋ ساياساتى تولىق وزگەرىپ كەتكەن جوق، ءبىراق بىرتىندەپ جۇمسارىپ جاتىر. مەملەكەت سىرتقى ويىنشىلارعا ەسىكتى تولىق اشىپ تاستاپ وتىرعان جوق. ءبىراق ولاردى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كىرگىزۋگە دايىن.
ۇشىنشىدەن، مەملەكەت بانكتەردىڭ ەكونوميكاعا نەسيە بەرۋىن ارتتىرۋعا تىرىسىپ جاتىر. سوڭعى جىلدارى بانكتەردىڭ تابىسى ءوسىپ جاتقانىمەن، ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى تۇتىنۋشىلىق نەسيەدەن ءتۇسىپ وتىر. ال ءوندىرىس، ينفراقۇرىلىم جانە بيزنەس نەسيەسى باياۋ ءوسىپ كەلەدى.
سوندىقتان جاڭا زاڭدار مەن رەتتەۋ تالاپتارى بانكتەردى ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىن كوبىرەك قارجىلاندىرۋعا ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. بانك تەك حالىققا نەسيە بەرىپ قانا قويماي، كاسىپورىنداردى، ءوندىرىستى جانە ۇزاق مەرزىمدى جوبالاردى دا قارجىلاندىرۋى كەرەك دەگەن ساياسات قالىپتاسىپ جاتىر.
تورتىنشىدەن، مەملەكەت قارجى نارىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن بىرتىندەپ كەڭەيتە باستادى. قازاقستان قور بيرجاسى، استانا حالىقارالىق قارجى ورتالىعى جانە جاڭا قارجى ينستيتۋتتارى وسى ماقساتتا دامىتىلىپ جاتىر. بۇل ينستيتۋتتاردىڭ مىندەتى - قارجى نارىعىن تەك بانكتەرگە تاۋەلدى جۇيەدەن بىرتىندەپ ءارتاراپتاندىرىلعان جۇيەگە اينالدىرۋ.
قازاقستان ۇزاق ۋاقىت بويى بانككە سۇيەنگەن قارجى مودەلىمەن ءومىر ءسۇردى. ەندى سول مودەلدىڭ نەگىزىن ساقتاي وتىرىپ، ونى بىرتىندەپ اشىق ءارى باسەكەلى جۇيەگە اينالدىرۋ كەزەڭىن باستاپ كەتتى.
سونىمەن، بانكتەر تاياۋ ارادا نەسيەنى ارزانداتپايدى، ويتكەنى:
1. ينفلياتسيا جوعارى
2. بازالىق ستاۆكا جوعارى
3. دەپوزيت قىمبات
4. تاۋەكەل جوعارى
5. نارىق وليگوپوليالىق
6. ۇزاق مەرزىمدى ارزان اقشا جوق.
سوندىقتان بانكتەردىڭ تابىسى ءوسىپ جاتقانىنا قاراماستان، نەسيە پايىزى اۆتوماتتى تۇردە تومەندەي المايدى. نەسيە ارزانداۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن ينفلياتسيا تۇراقتى تۇردە تومەندەۋى، بازالىق مولشەرلەمە تومەندەۋى جانە قارجى نارىعىندا باسەكە كۇشەيۋى كەرەك. بۇل - ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر شەشىممەن وزگەرەتىن جاعداي ەمەس. نەسيە پايىزىنىڭ تومەندەۋى ينفلياتسيانىڭ تۇراقتى باسەڭدەۋىنە، بازالىق مولشەرلەمەنىڭ تومەندەۋىنە جانە قارجى نارىعىنداعى باسەكەنىڭ ناقتى كۇشەيۋىنە تىكەلەي بايلانىستى، ياعني ماسەلە جەكە بانكتەردىڭ شەشىمىندە ەمەس، بۇكىل قارجى جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىندا جاتىر.
اۆتور
ەسىمجان ناقتىباي
