ايعانىم حانىم: دالا ديپلوماتياسىن مەڭگەرگەن ايەل
استانا. قازاقپارات - قازاق تاريحىندا ەل باسقارۋ، ساياسات پەن ءبىلىم سالاسىندا ايرىقشا ءىز قالدىرعان ايەلدەر ساناۋلى. سولاردىڭ ءبىرى - XIX عاسىرداعى ورتا ءجۇزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە تىكەلەي ىقپال ەتكەن، ۇلت تاريحىنداعى ەڭ كورەگەن انالاردىڭ ءبىرى ايعانىم حانىم. ول تەك حان اۋلەتىنىڭ كەلىنى نەمەسە ايگىلى عالىمنىڭ اجەسى عانا ەمەس، تۇتاس ءبىر ءداۋىردىڭ اقىل-وي يەسى، دالا ديپلوماتياسىن مەڭگەرگەن ءىرى تۇلعا بولدى.
ايعانىم سارعالداق قىزى 1783 -جىلى قازىرگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى، سىرىمبەت وڭىرىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى سارعالداق قوجا بۇحارادا ءبىلىم العان، ءدىن ءىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرگەن، زامانىنىڭ كوزى اشىق، بەدەلدى تۇلعالارىنىڭ ءبىرى بولعان. ايعانىم وسىنداي رۋحاني ءارى زياتكەرلىك ورتادا تاربيەلەنىپ، جاستايىنان بىلىمگە ەرەكشە قۇشتار بولىپ وسەدى.
ول اراب، پارسى، شاعاتاي تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرىپ، كەيىن ورىس ءتىلىن دە يگەرگەن. XVIII- XIX عاسىرلار توعىسىنداعى قازاق قوعامى ءۇشىن مۇنداي كوپتىلدىلىك پەن ءبىلىم دەڭگەيى سيرەك قۇبىلىس ەدى. بۇل قابىلەت ايعانىمنىڭ بولاشاقتا تەك حانىم ەمەس، ەل ىسىنە ارالاسقان قايراتكەر رەتىندە قالىپتاسۋىنا بەرىك نەگىز قالادى. ايعانىم - ورتا ءجۇزدى ۇزاق جىل باسقارعان، ابىلاي حاننىڭ تۇڭعىش ۇلى، ءۋالي حاننىڭ كىشى ايەلى.
الايدا بۇل نەكەنى تاعدىردىڭ جاي سىيى نەمەسە حان اۋلەتىنە ءتان ءداستۇرلى تاڭداۋ دەپ قاراستىرۋ جەتكىلىكسىز. ايعانىم ءۋالي حانعا تۇرمىسقا شىعۋعا سانالى تۇردە، ءوز شارتتارىن العا قويا وتىرىپ كەلىسەدى. ول وزىنە بولەك قونىس ءبولۋدى، توركىنىنە جاقىن ءوڭىر، سىرىمبەت ماڭىندا ورنىعۋدى جانە بولاشاق بالالارىنا ءبىلىم بەرۋگە تولىق ەركىندىك بەرۋدى تالاپ ەتەدى.
حاننىڭ بۇل شارتتارعا كەلىسۋى ايعانىمنىڭ اقىل-پاراساتىنا، بولمىسىنا دەگەن قۇرمەتتىڭ ايعاعى ەدى. سىرىمبەتكە قونىستانۋى ايعانىمنىڭ ومىرىندەگى شەشۋشى كەزەڭ بولدى. بۇل جەر كەيىن ونىڭ ساياسي، اعارتۋشىلىق جانە قوعامدىق قىزمەتىنىڭ ورتالىعىنا اينالدى.
ايعانىم ءوزىن تەك حاننىڭ جارى رەتىندە ەمەس، دەربەس ويلايتىن، ەلدىڭ ەرتەڭىن بولجاي الاتىن تۇلعا رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ونىڭ بۇل تاڭداۋى سول زامان ءۇشىن ايرىقشا باتىل قادام، ال قازاق ايەلىنىڭ قوعامدىق ومىردەگى ورنىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرگەن تاريحي شەشىم ەدى.
1821 -جىلى ءۋالي حان دۇنيەدەن وتكەن سوڭ ورتا جۇزدەگى بيلىك ماسەلەسى كۇردەلى كەزەڭگە اياق باستى. ءداستۇر بويىنشا تاق حاننىڭ ۇلكەن ۇلىنا وتۋگە ءتيىس ەدى، الايدا عۇبايدوللا ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ەل باسقارۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىلىپ، ۇزاق ۋاقىت قۋدالاۋدا ءجۇردى. وسى تۇستا ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىق پەن سىرتقى قىسىم اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي الاتىن تۇلعا رەتىندە ايعانىم العا شىقتى.
ناتيجەسىندە بيلىك تىزگىنى ونىڭ قولىنا كوشىپ، ول ەل ءىسىن ناقتى باسقارعان ىقپالدى قايراتكەرگە اينالدى. رەسەي يمپەرياسى ايعانىمدى رەسمي تۇردە حانشا رەتىندە تانىپ، وعان جالاقى تاعايىندادى. بۇل سول داۋىردە قازاق ايەلىنە كورسەتىلگەن سيرەك ساياسي مويىنداۋدىڭ ءبىرى ەدى. وسى كەزەڭدە سولتۇستىك جانە ورتا قازاقستانداعى ماڭىزدى قوعامدىق-ساياسي شەشىمدەردىڭ باسىم بولىگى ايعانىمنىڭ قاتىسۋىمەن، ونىڭ پىكىرى ەسكەرىلە وتىرىپ قابىلداندى. ايعانىمنىڭ ىقپالى تەك ىشكى ىستەرمەن شەكتەلمەدى.
ول سانكت-پەتەربۋرگتەگى ءسىبىر كوميتەتىمەن، رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ازيا دەپارتامەنتىمەن تۇراقتى حات جازىسىپ، ومبى، توبىل، پەتروپاۆل قالالارىنداعى جوعارى شەندى شەنەۋنىكتەرمەن تىكەلەي بايلانىس ورناتتى. بۇل رەسمي حات- حابارلار بۇگىنگە دەيىن رەسەي ارحيۆتەرىندە ساقتالىپ، ايعانىمنىڭ ساياسي سالماعى مەن ديپلوماتيالىق قابىلەتىن دالەلدەيتىن قۇندى دەرەككوز رەتىندە باعالانادى. ونىڭ پاراساتى مەن بەدەلىن تەرەڭ تۇسىنگەن پاتشا ۇكىمەتى قازاق دالاسىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەدە ايعانىمنىڭ پىكىرىن ەسكەرىپ، ونىمەن ساناسۋعا ءماجبۇر بولدى.
ايعانىمنىڭ تىكەلەي وتىنىشىمەن رەسەي يمپەراتورى الەكساندر I سىرىمبەت وڭىرىندە ارنايى قونىس سالدىرۋعا جارلىق بەرەدى. بۇل قونىس سول كەزەڭدەگى قازاق دالاسى ءۇشىن ايرىقشا قۇبىلىس بولىپ، كوشپەلى ءومىر سالتىنان بىرتىندەپ وتىرىقشىلىققا بەت بۇرعان، اعارتۋشىلىق پەن قوعامدىق ءومىردى ۇشتاستىرعان تۇتاس كەشەن قالىپتاستى.
قونىس اۋماعىندا مەشىت، مەدرەسە، مەكتەپ، مونشا، ديىرمەن، قوناق ءۇي سەكىلدى عيماراتتاردىڭ سالىنۋى ايعانىمنىڭ ەلدى تەك باسقارۋدى عانا ەمەس، ونىڭ مادەنيەتى مەن تۇرمىسىن جاڭعىرتۋدى دا ماقسات ەتكەنىن كورسەتەدى. بۇل ورىن كەيىن ءوڭىردىڭ رۋحاني ءارى زياتكەرلىك ورتالىعىنا اينالدى.
1834 -جىلى بوي كوتەرگەن ايعانىم مەدرەسەسى سول داۋىردەگى ءبىلىم وشاقتارىنىڭ الدىڭعى قاتارىندا تۇردى. مۇندا بالالاردى تەك ءدىني ىلىممەنەمەس، جازۋ-سىزۋعا، دۇنيەتانىمدىق بىلىمگە، ويلاۋ مادەنيەتىنە باۋلىدى. ءدال وسى مەدرەسەدە بولاشاق ۇلى عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ مۇسىلمانشا العاشقى ساۋاتىن اشىپ، بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىعى قالىپتاستى.
ايعانىم ءۇشىن ءبىلىم ۇلتتىڭ ەرتەڭىن ايقىندايتىن باستى قۇرال ەدى. سوندىقتان ول وقىتۋ ساپاسىنا، ۇستازداردىڭ بىلىمىنە ەرەكشە ءمان بەرگەن. ايعانىم بۇل ۇستانىمىن ءوز اۋلەتىنىڭ تاعدىرى ارقىلى دا ناقتى ىسكە اسىردى. ول ۇلى شىڭعىس ءۋاليحانوۆتى ومبىداعى اسكەري ۋچيليشەگە وقۋعا بەرىپ، زاماناۋي ءبىلىمنىڭ ماڭىزىن ەرتە تۇسىنگەنىن كورسەتتى.
كەيىن نەمەرەسى شوقاندى دا وسى جولعا باعىتتاپ، اناسى زەينەپتىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان، نەبارى 12 جاسىندا ومبىعا جىبەردى. عالىم الكەي مارعۇلان ايعانىم حانىمدى «شوقان ءۇشىن حالىق دانالىعىنىڭ سارقىلماس بۇلاعى» دەپ باعالاۋى تەگىن ەمەس. شوقاننىڭ ەرتە ەسەيىپ، عىلىمعا، زەرتتەۋگە بەيىم بولىپ قالىپتاسۋىنا اجەسىنىڭ ءتالىمى، سىرىمبەتتەگى زياتكەرلىك ورتا جانە بىلىمگە نەگىزدەلگەن تاربيە شەشۋشى اسەر ەتتى.
وسى تۇرعىدان العاندا ايعانىمنىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتى ءبىر اۋلەتتىڭ عانا ەمەس، تۇتاس قازاق عىلىمىنىڭ بولاشاعىن ايقىنداعان تاريحي ميسسيا بولدى. ايعانىم حانىم 1853 -جىلى 19-قاراشادا سىرىمبەتتە دۇنيەدەن ءوتتى. بۇل دەرەك نەمەرەسى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ءوز قولىمەن جازىپ قالدىرعان ەستەلىكتەرىندە ناقتى كورسەتىلگەن. ۇلى عالىم اجەسىنىڭ قازاسىن تەرەڭ كۇيزەلىسپەن قابىلداپ، ونى يسلام داستۇرىنە ساي جەرلەۋ راسىمىنە ءوزى تىكەلەي قاتىسقان.
ايعانىمنىڭ ءومىرى - قازاق ايەلىنىڭ تاريحي مۇمكىندىگى مەن زياتكەرلىك الەۋەتىنىڭ جارقىن دالەلى. ايعانىم حانىم تەك ءوز ءداۋىرىنىڭ عانا ەمەس، كەيىنگى ۇرپاق ءۇشىن دە ەل باسقارۋ، ءبىلىم مەن پاراسات ارقىلى ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ونەگەلى ۇلگىسى بولىپ قالدى.
