اتتيلا تۋرالى اقيقات ءالى تولىق اشىلعان جوق

استانا.قازاقپارات - اتتيلا - ب. ز. ب. ІІІ-І عاسىرلاردا ازيانى ءدۇر سىلكىندىرىپ، ۇلى قىتايدى جەڭگەن حۇن- تۇركىلەردىڭ ۇرپاعى. عۇن دەرجاۆاسى ىدىراعاندا حالقى تورتكە ءبولىندى.

ءبىر بولىگى سانبيلەرگە باعىنىپ، قازىرگى موڭعوليا دالاسىندا قالدى. شىعىس ءبولىمى قىتايلارعا كىرمە بولىپ كەتتى. ءۇشىنشى ءبىر ءبولىمى حازار (كاسپي) تەڭىزىنە دەيىن شەگىنىپ، ارال مەن كاسپي ارالىعىن مەكەندەپ قالدى. ءتورتىنشى توبى التايدان شىعىپ، باتىسقا بەت بۇرادى. جولىندا كولدەنەڭ تۇرعان جاۋلارىنا دەس بەرمەي سوعىسا ءجۇرىپ ەدىل، جايىققا كەلىپ تۇراقتايدى. اتتيلا - وسى توپتان شىققان ايگىلى تۇلعا. ەدىلگە جەتىپ تۇراقتاعان بۇل توپ 200 جىل ەمىن-ەركىن ءومىر سۇرگەن. اتتيلا - 360 - جىلدارى الاندارمەن بولعان شايقاستاردا ەرلىگىمەن تانىلعان بالامير حاننىڭ بەسىنشى ۇرپاعى. بالامير حاننىڭ ۇلى جۇلدىز حان، ودان قاراتون حان، ودان مانشۇك حان. اتتيلا 410 - جىلى دۇنيەگە كەلگەن مانشۇك حاننىڭ بەس ۇلىنىڭ ءبىرى. اتى ەدىل دارياسىمەن بايلانىستى. 

اتتيلا زامانى تاريحشىلارىنىڭ جازۋى بويىنشا، ول ورتا بويلى، شىمىر دەنەلى، وتتى كوزدى، قايسار مىنەزدى، كورەگەن، باتىر ادام بولعان. اتتيلا 434 - جىلى حان تاعىنا وتىرادى. ول بيلەگەن ۋاقىت ەۋروپالىق حۇن مەملەكەتىنىڭ شارىقتاۋ كەزەڭى بولدى. دون- دنەستردەن دۋنايعا دەيىنگى ۇلى دالا جۇرتىن باعىندىرىپ، شىعىس ريم دەرجاۆاسىمەن قاناتتاس جۇرەدى. ەل ورداسىن پاننونياعا كوشىرەدى. ريمدى ەكى مارتە شابادى. 447 - جىلى كونستانتينوپولگە شابۋىل جاساپ، جەڭىسكە جەتىپ، «اناتولي شارتى» ارقىلى ريمدىكتەردەن التىننان الىم-سالىق الىپ تۇرادى.

ءبىراق 451 -جىلى كاتالاۋن دالاسىندا باتىس ريم جانە ونىڭ وداقتاستارىنىڭ بىرىككەن قولىمەن بولعان ۇلى شايقاستا شەگىنۋگە ءماجبۇر بولعان. 453 - جىلى اتتيلا دۇنيە سالعاننان كەيىن ەۋروپالىق حۇن مەملەكەتى السىرەيدى. الايدا بۇگىنگە دەيىن ەۋروپالىقتار اراسىندا اتتيلانىڭ اتى اتالعاندا «جىلاعان بالا ۋاناتىن» كۇيگە جەتەتىنىن ايتىپ وتىرعان. وكىنىشتىسى، ارادا 16 عاسىر وتسە دە، ناعىز اتى اڭىزعا اينالعان تۇلعا بولسا دا، اتتيلا تۋرالى اقيقات تولىق اشىلعان جوق.

 ورتا عاسىردىڭ زاڭى سولاي بولدى ما، اتتيلا وتە كوپ ايەل العان دەسەدى. ەڭ سوڭعى ماحابباتى ونىڭ باسىنا قاسىرەت اكەلدى. بۋرگۋند حانىنىڭ جەسىرى يلديكو سۇلۋمەن نەكەلەسكەن العاشقى ءتۇنى ول كوز جۇمادى. كۇيەۋىنىڭ ولىمىنە قاپالانىپ وشىككەن ايەل نە ونىڭ سىرتىنان كەزدىك ۇرعان، نەمەسە نەكەلەسۋ راسىمىنەن كەيىن ۇيقىدا جاتقاندا بىرەۋلەردىڭ كومەگىمەن بۋىندىرىپ ولتىرگەن. بۇل - تاريحتاعى ءبىرىنشى وقيعا ەمەس، شىڭعىس حان جانە قيدان بيلەۋشىسى ەليۋي داشيدىڭ مۇراگەر حانزاداسىنىڭ دا باسىنان وتكەن قايعىلى جاعداي. ايگىلى تۇلعانى جەرلەۋ ءراسىمى دە قۇپيا جاعدايدا وتكەن. اتتيلانى جەرلەۋ ءۇشىن التىن، كۇمىس جانە تەمىردەن ءۇش تابىت جاسالعان. مارقۇمنىڭ دەنەسىن ءۇش تابىتتىڭ قايسىسىنا سالعانىن ەشكىم بىلمەگەن. ءۇش تابىت تۇندە ءۇش جاققا جونەلتىلىپ، جەر قوينىنا تاپسىرىلعان.

اتتيلانىڭ جەرلەنگەن جەرى تۋرالى ءتۇرلى بولجامدار بار، ءبىراق بۇل قۇپيانىڭ سىرى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلمادى. مۇنداي قۇپيالىق شىڭعىس حاننىڭ كەزىندە دە قايتالاندى. اتتيلانىڭ قارسىلاستارى مەن ءتۇرلى ەلشى- جاۋشىلار اتتيلانىڭ الدىندا تۇرىكشە سويلەۋگە تىرىسقان. ناتيجەسىندە ءۇي، وردا، ات- كولىك، ساۋىت- سايمانعا قاتىستى ءبىرشاما اتاۋلار ەۋروپا تىلدەرىنە ەنگەن. تەك رومان- گەرمان ءتىلىنىڭ گوۆورىندا ءتۇپ- توركىنى تۇركىدەن شىققان 800 ءسوز بار كورىنەدى. ول تۇرىكشە سارىنداعى ءان- كۇيدى ءسۇيىپ تىڭداعان دەسەدى. بالالارىنىڭ اتىن تەڭىز، ورنەك، ەللاق (لاق) قويىپتى.

 اتتيلا شىعىس ريم يمپەرياسى، سولتۇستىك يتاليا، ۆيزانتياعا قارسى ۇلى جورىقتار جاسادى. 447 -جىلى شىعىس ريم استاناسى كونستانتينوپول ءۇشىن بولعان شايقاستىڭ تاريحىن جوعارىدا ايتىپ ءوتتىم. ءبىر جاعىنان، اتتيلا، ەكىنشى جاعىنان، ريم اسكەري قولباسشىسى اەتسيدىڭ قۇراما كۇشىمەن بولعان شايقاستا اتتيلا اۋىر جەڭىلىسكە ۇشىرادى دەپ جازادى. ءىس جۇزىندە ەشقايسىسى جەڭبەگەن، قانتوگىستى ودان ارى جالعاستىرۋ قاجەت بولماعاندىقتان اتتيلا شەگىنىپ كەتكەن، ال اەتسيدە ولاردىڭ سوڭىنان تۇسەتىن قاۋقار قالماعان. اتتيلا ولگەسىن 554 - جىلى ەۋروپالىق حۇن دەرجاۆاسى ىدىرادى. ءبىراق وسى جەڭىس، جەڭىلىستەردەن كەيىن ريمدىكتەر ءوزارا قاقتىعىسقا ءتۇستى.

يمپەراتور ۆالەنتينيان 454 - جىلى قابىلداۋ كەزىندە اەتسيدى ءوز قولىمەن ولتىرەدى. مۇنى ريمدىكتەر «يمپەراتور وڭ قولىمەن ءوزىنىڭ سول قولىن كەستى» دەپ باعالادى. 455 -جىلى بۇلىكشىل كورول گەنزەريح ريمدى باسىپ الىپ، قالانى تالان- تاراجعا سالدى. ريمدىكتەر اتتيلامەن بولعان 12 جىلعا جالعاسقان سوعىستا السىرەپ قالدى. اقىرى 476 - جىلى باتىس ريم يمپەرياسى قۇلادى. الايدا اتتيلامەن بولعان سوعىستاردا شىعىستىڭ سوعىس ونەرىن يگەرىپ العان. شىعىس ريمدىكتەر اتتيلادان كەيىن مىڭ جىلعا جۋىق ۋاقىت سالتانات قۇرىپ، اقىرىندا تاعى دا تۇرىكتەردەن جەڭىلدى. ءسويتىپ، كوشپەندىلەردىڭ ات ءۇستى قاھارمان شابۋىلىن شىعىس جۇرتى (قىتاي) تاس قامال تۇرعىزۋ ارقىلى توقتاتپاققا ارەكەت جاساپ باقسا، باتىس ХVІ-ХVІІ عاسىرلاردا زەڭبىرەك دەپ اتالاتىن ۇلى مىلتىق جاسالعانعا دەيىن توتەپ بەرە العان جوق.

زاردىحان قينايات ۇلى، تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى
«التى الاش». 2014 -جىل