اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن اسىل ۇستازدار
استانا. KAZINFORM - قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن كەزەڭى قازاق حالقىنىڭ دامۋىنا ورنى تولماس زارداپ اكەلدى. بۇل ناۋبەت اسىرەسە زيالى قاۋىم وكىلدەرىنە، سونىڭ ىشىندە ۇستازدار ءۇشىن دە اۋىر سوققى بولدى. توتاليتارلىق جۇيە ولاردىڭ ەركىن ويى مەن اعارتۋشىلىق قىزمەتىن قاۋىپتى دەپ باعالاپ، اياۋسىز جازالادى.
قوستانايلىق ۇستازداردىڭ قاسىرەتتى تاعدىرى1937 -جىلعى قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا قوستانايداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتى دا قاسىرەتتى كۇندەرگە تاپ بولدى. جازىقسىز «حالىق جاۋى» اتانىپ، مورالدىق سوققىعا ۇشىراپ، ازاپ پەن قاسىرەت تارتىپ، نەبارى 44 جىل ءومىر سۇرگەن وسى مەكتەپتە باسشىلىق قىزمەت ەتكەن ۇستاز دوسمۇحامەد قۇلشىقوۆ (قۇجات بويىنشا كۋلچۋكوۆ دوسمۋحاممەد) بولاتىن. 1933 -جىلدان باستاپ قازاق مەكتەبى ليەۆون ميرزوياننىڭ ەسىمىمەن اتالعان.
قوستاناي وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ەلدەگى دۇربەلەڭ ۋاقىتتا مەكتەپتە قىزمەت ەتكەن ۇستازدار شاي-احمەد ساۋىتبايەۆتىڭ، مىرزابەك بەكەنوۆتىڭ، كۇلىمجان بايزاقوۆانىڭ، نيكولاي پروحوروۆتىڭ، راشيدا زاينۋللينانىڭ، ساپا جۇماشيەۆتىڭ، قاپان يسكاكوۆتىڭ، جۇمۇر ەسمۋرزيننىڭ، بايجان يسمايلوۆتىڭ، ورىمباي بيجانوۆتىڭ، مەرتاي قايداۋلوۆتىڭ، ءادىلقان باقايەۆتىڭ، ابۋباكىر دوشانوۆتىڭ، سۇلتان كيكەنوۆتىڭ، مۋنيرا يسماگيلوۆانىڭ، دوسمۇحامەد قۇلشىقوۆتىڭ 1937 -جىلى اقپان ايىندا جازعان ساۋالنامالارى ساقتالعان.
ساۋالناماداعى مالىمەت بويىنشا دوسمۇحامەد قۇلشىقوۆ 1893 -جىلى 15-ساۋىردە ءجىتىقارا اۋدانىنىڭ بۇرىنعى ايەت (ايات) بولىسىنا قاراستى 2-اۋىلدا تۋعان. قوستاناي 2 كلاستىق ورىس- قازاق ۋچيليشەسىندە وقىپ، 1913 -جىلى مەكتەپ جانىندا اشىلعان 2 جىلدىق پەداگوگيكالىق كۋرستى ءتامامداعان.
ودان وزگە ۇيلەنگەندىگى، ەكى بالاسى بار، كەدەي وتباسىنان شىققاندىعى، جاقىن تۋىس-تۋعاندارى جوق، 1913 -جىلدىڭ 1-تامىزى ايىنان باستالعان ەڭبەك جولى جايىندا: «تورعايداعى شۇبالاڭدا مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعاندىعى، قوستاناي وبلىستىق سالىق كوميتەتىندە مەڭگەرۋشى، قوستاناي كووپەراتيۆتى وقۋ كومبيناتىندا وقىتۋشى بولعاندىعى جايىندا مالىمەت بەرىلەدى» [1].
بۇل ساۋالنامانى 1937 -جىلى 20-اقپان ايىندا تولتىرىپ، قول قويعان. مەكتەپ ديرەكتورى د. قۇلشىقوۆ جانە مەكتەپ وقۋشىلارى. 1929 -جىل. 1937 -جىلى قازاق مەكتەبىنىڭ ديرەكتورلارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى (ولاردى ءجيى اۋىستىرۋ ولاردىڭ ەركىمەن جۇرگىزىلمەدى) دوسمۇحامەد قۇلشىقوۆ جانە ەسكەندىروۆ (باسقا دەرەك كورسەتىلمەگەن) بولدى.
دوسمۇحامەد ومار ۇلى 1937 -جىلى مامىردا قاماۋعا الىنعان كەزدە مىنا قۇجاتتى تولتىرعان: «ساۋالناما دەرەكتەرى. كۋلچۋكوۆ دوسمۇحامەد ومار ۇلى. ماماندىعى - مۇعالىم. جۇمىس ورنى - قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى. ءبىلىمى - ورتا. پارتيادا جوق» [2,114].
قوستانايداعى 1928 -جىلى قوستاناي وبلىسى دەربەس اكىمشىلىك- اۋماقتىق بىرلىك رەتىندە ك س ر و بۇكىل رەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1936 -جىلعى 29-شىلدەدەگى قاۋلىسىمەن قۇرىلدى. ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا بولىنگەن قارجى كولەمىنىڭ ۇلعايۋىنا بايلانىستى 1937-39 -جىلدار بويى وبلىستا 12 باستاۋىش جانە ورتا مەكتەپ، 3 بالاباقشا سالۋعا مۇمكىندىك بەردى.
جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى 1938-1942 ج ج. بالالاردى جالپىعا بىردەي مىندەتتى باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزدى، وبلىستا 1 جانە 2-سىنىپتارى بار مەكتەپتەر تاراتىلىپ، ولاردى 4 سىنىپتى باستاۋىش مەكتەپتەرگە تولىقتاي اۋىستىردى [3].
ورىس مەكتەپتەرىمەن قاتار قالادا قازاق مەكتەبى (ليەۆون ميرزويان ەسىمىمەن اتالعان مەكتەپ) جانە تاتار مەكتەبى (وقىتۋ قازاق جانە تاتار تىلدەرىندە جۇرگىزىلدى) بولدى.
1937 -جىلعى تۇلەكتەردىڭ ءبىرى سەرالى جاكەتوۆتىڭ ەستەلىگىندە: «ءبىز مەكتەپكە 11 ۇل بالالار ۇيىنەن، تورعايدان كەلدىك. ولاردىڭ ىشىندە: داستان اپپازوۆ، سەيىت قاليەۆ، سەيتقاسىم بورانقۇلوۆ، كارىم ىزتىلەۋوۆ، سەيىتقۇل يسايەۆ جانە باسقالار (كوبىسى ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا قازا تاپتى) بولدى. قيىن ۋاقىت بولدى، اش جۇردىك.
كۇنىنە ءۇش مەزگىل نان مەن شاي ءىشىپ جۇردىك. جاپپاي قاماۋعا الۋ مەن قۋعىن-سۇرگىن ءبىزدىڭ مەكتەپتى دە اينالىپ وتكەن جوق. مەكتەپ ديرەكتورى دوسماعامبەت قۇلشىقوۆ، ورىس ءتىلى مۇعالىمى شاياحمەت ساۋىتبايەۆ، ماتەماتيكا مۇعالىمى اۋباكىر دوسجانوۆ «حالىق جاۋى» اتاندى. تاربيەشىلەر س. جۇماشەۆ، ج. ەسمۇرزين ءبىز ءۇشىن تۋعانىمىزداي جاناشىرلىق تانىتتى.
سونىمەن قاتار، بىزدەن قاتاڭ ءتارتىپتى تالاپ ەتتى. ۇلكەن قيىندىقتارعا قاراماستان، مۇعالىمدەر ءوز ىستەرىنە ادال بولىپ، جاقسى ادامداردى تاربيەلەي الدى»، - دەيدى [2,113].
سول كەزەڭدەگى باسقارۋشى بيلىك ءوز شەشىمىن قابىلدادى. قوستاناي وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى 1937 -جىلعى 21-قازاندا «ورتا مەكتەپتەرگە باسشىلىقتى قامتاماسىز ەتپەگەنى ءۇشىن، ميرزويان اتىنداعى قوستاناي ورتا مەكتەبىندە حالىقتىڭ جاۋلارىن اشكەرەلەۋگە شارالار قولدانباعانى ءۇشىن وبلونو مەڭگەرۋشىسىنىڭ ورىنباسارى بەكوۆا ا. جۇمىستان شىعارىلسىن» دەگەن بۇيرىق شىعارىپ، شارا قولداندى [4].
ىبىراي مەكتەبىندە 1933-1941 -جىلدارى وقىعان سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى، تاريح عىلىمىنىڭ كانديداتى سەيىتقاسىم بورانقۇلوۆ 2009 -جىلعى 1-قاڭتاردا جازعان ەستەلىگىندە: «كوپتەگەن جىلدار بويىنا مەكتەپ ديرەكتورى بولىپ سونداي بەدەلدى قۇلشىقوۆ قىزمەت اتقاردى.
بۇلاردىڭ ىشىنەن اۋباكىر دوسجانوۆ، ساۋىتپاي شاياحمەتوۆتى «حالىق جاۋى» دەپ ۇستاپ اكەتتى. جوعارعى سىنىپ وقۋشىلارى جينالىپ ن ك ۆ د-عا بارىپ ولاردى بوساتۋ جونىندە تىلەك جازىپ، ەرەۋىلدەتىپ جۇرگەندە ەرەسەك بىرەۋلەر «مۇنى قويىڭدار، وزدەرىڭدى ۇستاپ اكەتەدى» دەگەسىن باسىلدىق. كەيىن مەكتەپكە ءتالىپ مۇساقۇلوۆ ديرەكتور بولدى»، - دەيدى.
ىبىراي مەكتەبىنىڭ تۇلەگى جۋرناليست داۋرەنبەك احمەتبەكوۆتىڭ بىرگە وقىعان دوسى قۇلشىقوۆ سارۋاربەك جايىندا «ءسارۋاردىڭ ايتىلماعان سىرى» ەستەلىگى ساقتالعان.
ەستەلىكتە «...ءسارۋاردىڭ اكەسى قۇلشىقوۆ دوسمۇحامەد قازىر ىبىراي التىنسارين اتىنداعى دارىندى بالالار ليتسەيى اتالاتىن، ول 1936-1940 -جىلدارى ميرزويان اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبى اتالعان وقۋ ورنىنىڭ ديرەكتورى بولاتىن. ەشقانداي الاڭسىز، وزىنە جۇكتەلگەن قىزمەتىن ادال، بەرىلە اتقارىپ جۇرگەن شاعى ەدى. مەكتەپتە وقۋ-تاربيە جۇمىسىن قايتسەم جاقسارتامىن دەگەننەن باسقا وي دا، قيال دا بولمايتىن. نايزاعاي وعى 1937 -جىلدىڭ 3-قازان كۇنى جارق ەتتى. قۇلشىقوۆ دوسمۇحامەد قوستاناي قالاسى، ءابىلساي كوشەسى، 6-ۇيدە تۇراتىن مەكەنجايىنان تۇتقىنعا الىندى. تۇتقىنداۋ حاتتاماسىندا جازىلعانداي «حالىق جاۋىنىڭ» وتباسىندا 9 جاسار سارۋاربەك، 7 جاسار انۋاربەك، 30 جاسار جۇبايى كۇلزادا بولعان.
ينەنىڭ جاسۋىنداي جازىعى جوق، ەلىنە، حالقىنا ادال قىزمەت اتقارىپ جۇرگەن ازامات سوۆەت وكىمەتىنە قارسى قۇرىلعان استىرتىن ۇلتتىق ۇيىمعا مۇشە بولدى-مىس، سوۆەت وكىمەتىنە قارسى كۇرەسكە بەلسەنە قاتىناستى دەگەن جالعان ايىپپەن ر س ف س ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-بابىنىڭ 2، 7، 10، 11-تارماقتارى بويىنشا جاۋاپقا تارتىلدى.
1937 -جىلدىڭ 16-قازانىندا قوستاناي وبلىستىق ىشكى ىستەر باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى تيۋريننىڭ قول قويعان قۇلشىقوۆ دوسمۇحامەدتى ايىپتاۋ اكتىسىندە 1936 -جىلدىڭ مامىر ايىندا وبلىستىق كەڭەس اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءىس باسقارماسى زەنگيتايەۆتىڭ باسشىلىعىمان قوستانايدا استىرتىن جۇمىس جۇرگىزەتىن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇيىم قۇرىلدى دەگەن جالعان تۇسىنىك بولعان.
وسىنداي جالعان، رەسپۋبليكانىڭ، وبلىستىن ساياسي ومىرىندە بولماعان، بولۋى دا مۇمكىن ەمەس استىرتىن ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى بولدى، كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋعا ارەكەت جاسادى دەگەن ايىپ تاعىلىپ قۇلشىقوۆ دوسمۇحامەدپەن بىرگە الماتوۆ ەسەنگەرەي، تۇرسىنوۆ توقسىن «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن 1937 -جىلدىڭ 21-قازانىندا اتىلىپ كەتتى [5,193].
دوسمۇحامەد 1937 -جىلدىڭ 18-قازان ايىندا «حالىق جاۋى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، اتۋ جازاسىنا كەسىلدى. قوستاناي وبلىسى بويىنشا ق ر ۇ ق ك د مۇراعاتىندا د. و. قۇلشىقوۆتىڭ ايىپتاۋ بويىنشا № 914-مۇراعاتتىق قىلمىستىق ءىس قوزعالادى.
قۇجات مۇقاباسىندا «ت. د. قۇلشىقوۆتىڭ، ش. ۇدەربايەۆتىڭ، ز. مۋحەيەۆتىڭ، ح. ابدراحمانوۆتىڭ ايىپتالۋى بويىنشا. 1937 -جىلعى 11-مامىردا باستالدى، 1937 -جىلى 15-قازاندا اياقتالدى»، - دەپ جازىلعان.
قاماۋعا الىنعاندا قاراپايىم مۇعالىمدەر ەمەس، نەگىزىنەن باسشىلىق قۇرام حالىقتىق ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرى، اتاپ ايتقاندا، 1937 -جىلى قوستاناي قازاق مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ جانە قوستاناي كولحوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مەكتەبىنىڭ ەكى ديرەكتورى بىرىنەن سوڭ ءبىرى قاماۋعا الىندى.
مۇراعات قۇجاتىندا: «قۇلشىقوۆ دوسمۇحامەد ومار ۇلى، 1893 -جىلى تۋعان، قازاق، قوستاناي وبلىسى، جەتىعارا اۋدانى، ايات اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ تۋماسى. 1913 -جىلدان باستاپ اۋىل مەكتەبىندە مۇعالىم بولىپ، 1932 -جىلدان باستاپ اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىندە جانە گۋبەرنيالىق فەدەرالدىق وكرۋگتە باسشىلىق قىزمەتتەردە جۇمىس ىستەدى. 1937 -جىلى 3-قازاندا ونى ن ك ۆ د-نىڭ قوستاناي باسقارماسى قازاقستاندا كەڭەس وكىمەتىن كۇشپەن قۇلاتۋ ماقساتىندا قوستاناي قالاسىندا جاسىرىن جۇمىس ىستەگەن انتيكەڭەستىك ۇيىمنىڭ مۇشەسى دەگەن ايىپپەن تۇتقىندادى. قوستاناي وبلىسى بويىنشا ن ك ۆ د باسقارماسىنىڭ ۇشتىگىنىڭ شەشىمىمەن (1937 -جىلعى 18-قازانداعى №11-حاتتاما) قۇلشىقوۆ دوسمۇحامەد ومار ۇلى ءولىم جازاسىنا كەسىلدى - اتۋ جازاسىنا. ۇكىم 1937 -جىلى 21-قازاندا ورىندالدى. مۇراعات ماتەريالدارىندا جەرلەنگەن جەرى تۋرالى اقپارات جوق. تۇتقىندالعان كەزدە ول قوستانايدا ميرزويان اتىنداعى قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەدى.» دەپ ساقتالعان [2,232].
قوستاناي وبلىسى بويىنشا ساياسي ايىپ تاعىلۋ بويىنشا اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن تۇلعالاردىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن 2001 -جىلى جارىق كورگەن «ازالى كىتاپ» 5-باسىلىمىندا قۇلشىقوۆ ومار ۇلىنا تاعىلعان ايىپقا سايكەس جازالاۋدىڭ ەڭ جوعارى شاراسى قولدانعانى جايىندا جازىلادى [6,104].
قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان ۇستازداردىڭ تاعدىرىن، ەڭبەگىن تانىپ ءبىلۋدىڭ تاريحي ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋدە ماڭىزى زور. جازىقسىز جاپا شەككەن ۇستازداردىڭ ەرلىگى مەن ادالدىعى بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن رۋحاني باعدار بولىپ قالا بەرمەك.
پايدالانىلعان ادەبيەتتەر:
1. قوما. 250-قور.2- ءتىزىم. 48 ءىس. 173-188 پ.
2. لەگكي د. م. سوعىس الدىنداعى قالا. «قوستاناي. وبلىس ورتالىعى. قازاق ك س ر» (1936-1941) 1-ءبولىم. - قوستاناي. - 2020. - 928 ب.
3. قوما. 72-قور. 5 ءتىزىم. 49 ءىس. 132پ.
4. قوما. 268-قور. 2-ءتىزىم. 4 ءىس. 93 پ.
5. ماۋلەتوۆ ع. ن. ۇمىتىلمايتىن قاسىرەت. - قوستاناي. -2016.- 450 ب.
6. ازالى كىتاپ - كنيگا سكوربي. 5-باسىلىم. قوستاناي وبلىسى. الماتى، 2001 ج. 104-بەت.
سالتانات وتەلبايەۆا. ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى
