اسىق ويىنى قىتاي ەلىندە قايدان ءجۇر

Наурыз бал
Фото: Адлет Беремкулов / Kazinform

استانا. KAZINFORM - «اسىق اتۋ» ويىنى - كوشپەندىلەر اراسىندا كەڭ تاراعان ۇلتتىق ويىن تۇرلەرىنىڭ ءبىرى. تاربيەلىك ءمانى زور. ەپتىلىككە، مەرگەندىككە، شاپشاڭدىققا، سەرگەكتىككە داعدىلاندىرادى جانە بالالاردىڭ ءوزارا دوستىق، باۋىرمالدىق سەزىمىن ارتتىرادى.

اسىق ويناعانداعى ءىس-قيمىل جاس بالالاردىڭ دەنەسىن شىنىقتىرىپ، اياق-قولداعى بۋىن اۋرۋلارىنىڭ الدىن الادى. اسىقتى ورتالىق ازيا حالىقتارى، ونىڭ ىشىندە وزبەك، قىرعىز، تاجىك، موڭعولدار ويناعان. سونىمەن بىرگە، اسىق ويىنى «چيڭ» يمپەرياسى كەزىندە قىتايدىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىنە كەڭىنەن تارالعانىن بىرەۋ بىلسە-بىرەۋ بىلمەيدى.

اسىق ويىنى قىتايلار اراسىندا قالاي تارالدى؟

асық
Фото: baidu.hk

قىتايلىقتار اسىق ويىنىن «گالاحا» دەپ اتايدى. بۇل اتاۋ شىن مانىندە مانچجۋر تىلىنەن شىققان: ᡤᠠᠴᡠᡥᠠ (گاكۋحا).

تاريحقا كوز جۇگىرتسەك، كوشپەلى ءومىر سالتىن ۇستانعان مانجۋرلار ءبىر كەزدەرى قىتايدى باسىپ الىپ، «چيڭ» دەپ اتالاتىن يمپەريا قۇردى. مانجۋر بيلەۋشىلەرىنىڭ ىقپالىمەن اسىق ويىنى قىتايدىڭ سولتۇستىگىندە دە ءداستۇرلى حالىق وينىنا اينالدى.

مانجۋر اڭىزدارىندا «گالاحا» ويىنى جين ۋشۋ دەگەن جاۋىنگەردىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى. اڭىز بويىنشا، بالا كەزىندە جين ۋشۋدى اتا- اناسى ونى تاۋعا اڭ اۋلاۋعا جىبەرەدى. كوپتەگەن قيىندىقتى جەڭگەن جين ۋشۋ اقىرى ەڭ جىرتقىش ءتورت اڭدى جەڭىپ، ولجا رەتىندە وسى ءتورت اڭنىڭ اياق بۋىن سۇيەكتەرىن الىپ كەلەدى. سودان باستاپ جين ۋشۋدىڭ باتىلدىعى مەن كۇشى ەل اۋزىندا اڭىزعا اينالادى. مانجۋر حالقى ۇرپاعىن جين ۋشۋداي ەرجۇرەك ەتۋ ءۇشىن بالالارىن «گالاحامەن» ويناۋعا ۇيرەتەدى.

гакуха, асық
Фото: baidu.hk

ال قىتايدىڭ سولتۇستىگىندە اسىق - ءداستۇرلى تۇردە قىزدارعا ارنالعان ويىن ءتۇرى. قازاقتار سياقتى قىتايلار دا قويدىڭ اسىق سۇيەكتەرىن پايدالانادى. كەيدە ونىڭ ورنىنا شوشقانىڭ بۋىن سۇيەكتەرىن دە قولدانعان. ويىننىڭ ەرەجەسى قازاقتىڭ «بەستاس ويىنىنا» وتە ۇقساس، ول دا لاقتىرۋ مەن ۇستاۋعا نەگىزدەلگەن.

قىتاي جازبالارىنا نەگىزدەلسەك، ويىنعا قاتىسۋشىلار بىرنەشە اسىق پەن رەزەڭكە دوپتى نەمەسە قۇم دورباسىن دايىندايدى. ويىنشى قۇم سالىنعان دوربانى جوعارىعا لاقتىرعان كەزدە ول جەرگە قۇلاماي تۇرىپ ءبىر قولىمەن مۇمكىندىگىنشە كوپ اسىقتى ۇستاپ، قايتا ءتۇسىپ كەلە جاتقان قۇم دوربانى دا قاعىپ الۋى كەرەك. ەڭ كوپ اسىقتى ۇستاعان ادام جەڭىمپاز اتانادى.

асық
Фото: taobao.com

قازىرگى تاڭدا دا قىتايدىڭ taobao سەكىلدى تانىمال ينتەرنەت دۇكەندەرىندە اسىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرى ساتىلىپ جاتقانىن بايقادىق. ونداعى تۇسىندىرمەلەردە بۇل - 60-70-جىلدارداعى بالالاردىڭ ەرەكشە سۇيىكتى ويىنى. بالالاردىڭ زەيىن-زەردەسىن اشاتىن، مەرگەندىككە، سپورتقا تاربيەلەيتىن ەرەكشە ويىنشىقتار دەپ تانىستىرىلعان.

асық
Фото: ichnmg.cn

موڭعولداردا اسىق ويىنى «ساگا» دەپ اتالادى

موڭعولدار اسىقتى ويناۋمەن بىرگە، بولجام جاساۋ، باقسىلىق جانە نىسانا كوزدەۋگە جاتتىعۋلارى ءۇشىن دە پايدالانادى. سونىمەن قاتار، موڭعولداردا دا شاحماتقا ۇقساس ويىندار بولعان، ولار اسىقتى شاحمات فيگۋرالارى رەتىندە پايدالانعان.

ساگا ويىندارىنىڭ كوپ جىلدىق تاريحى بار. دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ساگا ەرتە زاماندا كورىپكەلدىك ءۇشىن قولدانىلعان، كەيىن بىرتە-بىرتە دەربەس ويىن-ساۋىق ويىنشىعىنا اينالعان. ⅩⅢعاسىردا موڭعولدار موڭعول ۇستىرتىنە شابۋىل جاساعاندا، ساگا كوبىرەك مادەني ساۋعا رەتىندە پايدالانىلعان. مىسالى، تەمۋچين 11 جاسىندا وداقتاسى دجامۋحاعا دوستىق بايلانىسى رەتىندە مىس تولتىرىلعان ەشكى اسىعىن بەرگەنى تۋرالى دەرەكتەر بار.

асық
Фото: ichnmg.cn

ۋاقىت وتە كەلە ساگا ويىندارىنىڭ اۋقىمى ايتارلىقتاي دامىپ، مازمۇنى بارعان سايىن مولايىپ، موڭعولياداعى وكىلدىك ويىن-ساۋىق جوباسىنا اينالدى.

وزبەكتەر اسىق ويىنىن «اڭشىلىق ويىندارى» توبىنا كىرگىزەدى

«وزبەكستاننىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسى» سايتىنىڭ مالىمەتىنە نەگىزدەلسەك، حالىق ويىندارىنىڭ ىشىندە «اڭشىلىق ويىندارى» توبىنا كىرەتىن «اسىق» (وزبەكشە «وشيق» ) ويىنى دا بار.

асық
Фото: ich.uz

حالىق ويىندارى ءوز زامانىنداعى ادامداردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن، ەڭبەك جاعدايىن، ۇلتىن، ءدىنىن جانە باسقا دا وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن بەينەلەپ، ەپتىلىك قاسيەتتەرىن شىڭداۋعا كومەكتەسكەن.

وزبەكتەر اراسىندا اسىق وينىنىڭ شارشى الاڭنان دالدەپ ۇرىپ شىعارۋ ءتۇرى كوپ تارالعان. ويىنعا نەگىزىنەن ەكى نەمەسە ودان كوپ ادام قاتىسادى. تەگىس جەرگە قابىرعالارى شامامەن 1,5-1,5 مەتر بولاتىن شارشى سىزىلعان، ال ونىڭ ورتاسىنا اسىقتاردى ءتىزىپ قويعان. تاڭدالعان توردان 2,5-4 مەتر قاشىقتىقتان تۇرىپ ويىنشى حيرپ اسىعىن (بالقىتىلعان قورعاسىن قۇيىلعان ساقا، نەگىزىنەن مال اسىعىنان جاسالادى، كولەمى ۇلكەن) شارشىعا قاراي اتادى. ماقسات - تىزىلگەن اسىقتاردى شارشى الاڭنان شىعارۋ. حيرپ ءبىر نەمەسە بىرنەشە اسىقتى شارشىدان شىعارۋى مۇمكىن. ول قاي جەرگە تۇسسە، ويىنشى ءبىر اياعىن سول جەرگە قويىپ تۇرىپ، باسقا اسىقتاردى سىزىقتان شىعارا باستايدى. ەگەر ويىنشى ءار ۇرعان سايىن شارشىدان اسىق شىعارىپ وتىرسا، ول ويىندى جالعاستىرىپ، ۇتقانىن قالتاعا باسا بەرەدى. ەگەر سوققى ءساتسىز بولسا، كەزەك قارسىلاسقا وتەدى. كىم كوپ اسىقتى شارشى الاڭنان شىعارسا، سول ويىنشى جەڭەدى. ويىنشىلار كەزەكپەن ويىندى باستايدى.

ەل ىشىندە ساقتالعان اسىقتىڭ تۇرلەرى مەن اتاۋلارى

اسىق - ءتورت تۇلىك مالدىڭ تىلەرسەگىندە بولاتىن، قىزمەتى اسا كۇردەلى، بۋىنعا بىتكەن شىمىر سۇيەك. قوي، ەشكى، سيىر، تۇيە اسىعى ۇلكەن- كىشىلىگىنە قاراماستان ءبىر پىشىندەس، مۇسىندەس كەلەدى. ال جىلقى اسىعى باسقا پىشىندە بولادى.

الشى - اسىقتىڭ يىرىلگەندە تابانى جەرگە ءتيىپ، تۇرىق ءتۇسۋى. ويىن كەزىندە وعان اسا ءمان بەرىلەدى. ول - ءبىرىنشى دارەجەلى اسىق. «اسىعىڭ الشىسىنان ءتۇسسىن» ، دەپ قازاق ساتتىلىك تىلەگەن.

تايكە - اسىقتىڭ يىرىلگەندە تابانى ۇستىنە قاراپ، تۇرىق ءتۇسۋى. ول - ەكىنشى دارەجەلى اسىق.

بۇگە - اسىقتىڭ يىرىلگەندە دوڭەس جونى ۇستىنە قاراپ، ەتپەتىنەن جاتىق ءتۇسۋى. ول ءۇشىنشى دارەجەلى مانگە يە.

شىگە - اسىقتىڭ يىرىلگەندە شۇڭقىر قۇرساق جاعى ۇستىنە قاراپ، شالقاسىنان جاتىق ءتۇسۋى. ول ءتورتىنشى دارەجەلى مانگە يە.

تۇرىق - اسىقتىڭ الشى نە تايكە ءتۇسۋى.

ومپى - اسىقتىڭ تۇمسىعىمەن جەر تىرەپ، تىك شانشىلىپ ءتۇسۋى.

سومپى - اسىق تۇمسىعىمەن كوككە قاراپ، تىك شانشىلىپ شوڭقايا ءتۇسۋى.

تابان - اسىقتىڭ تايكە جاعى.

وڭقاي - اسىقتىڭ بۇگەسى الاقانعا قاراپ، تايكەسى وڭ قول باس بارماعىنا باسىلىپ ىڭعايلى ۇستالۋى. وڭقاي اسىق مالدىڭ سول جاق اياعىنىڭ تىلەرسەگىندە بولادى.

سولاقاي - اسىقتىڭ شىگەسى سىرتقا قاراپ، الشىسى وڭ قول باس بارماعىنا باسىلىپ ىڭعايلى ۇستالۋى. سولاقاي اسىق مالدىڭ وڭ جاق اياعىنىڭ تىلەرسەگىندە بولادى.

ساقا - قولداعى بار اسىقتىڭ ۇلكەنىنەن، ىرىسىنەن، سالماقتىسىنان، وڭقايىنان بەلگىلەنەدى. ساقا دەپ ارقاردىڭ اسىعىن اتايدى.

قۇلجا - ارقاردىڭ اتالىعىنىڭ اسىعى.

جابايت - ەلىكتىڭ اسىعى.

شۇكىمايت - قوزى مەن لاقتىڭ اسىعى

اۆتور

ريزابەك نۇسىپبەك ۇلى

سوڭعى جاڭالىقتار