كيتتەر دە بالالارىنا ءسۇت بەرەدى
ءبىراق وسىنشاما ۇلكەن جانە اۋىر سالماقتى جانۋار تەڭىزدىڭ 800-1000 مەتىر تەرەڭدىگىنە باتىپ، سول جەردەن سۋدىڭ بەتىنە قالاي شىعا الادى؟ مىسالى سالماعى 150 توننا جانە ۇزىندىعى 30 مەتر بولاتىن ۇلكەن ءبىر كەمەنى ويلاپ كورىڭدەر. بۇل وراسان زور كەمە تەڭىزدىڭ 1000 م تەرەڭدىگىنە دەيىن باتسا، ونى قايتادان سۋدىڭ بەتىنە شىعارا الۋ ءۇشىن قانشاما جىلدىق ەڭبەك كەرەك. ال كيت، اللانىڭ بەرگەن كۇشىمەن 15-20 سەكۋند سياقتى قىسقا عانا ۋاقىتتا سۋدىڭ بەتىنە شىعا الادى. ويتكەنى كيتتىڭ سۇيەكتەرى كەۋەكتى زاتتان جاراتىلعان جانە سول سۇيەكتەردىڭ ءىشى مايمەن تولعان. سول سەبەپتى كيتتەر سۋدىڭ بەتىندە ەش قينالماي تۇرا الادى.
جانە دە كيتتەر وتە سۇڭگۋىر ءبىر جانۋار بولىپ تابىلادى. دەنەسى تەڭىزدىڭ تۇبىندەگى ۇلكەن قىسىمدارعا توزە الاتىنداي دارەجەدە جاراتىلعان. جانۋاردىڭ قانىنداعى جانە بۇلشىق ەتتەرىندەگى وتتەگى، سۋدىڭ استىندا دەمالماعان كەزدەردە كيتتى قورەكتەندىرەتىن حيميالىق زاتتارمەن ارالاسادى. قان اينالىمى جۇيەسى قاندى ىشكى ورگانداردان ميعا جىبەرە الاتىنداي دارەجەدە جاراتىلعان. سول سەبەپتى كيتتەر تىنىس الۋ ءۇشىن سۋدىڭ بەتىنە شىققانعا دەيىن دەنەسىندەگى وتتەگىنى، وتتەگىگە ەڭ كوپ مۇقتاج بولعان ورگانعا، ياعني ميىنا جىبەرە الادى. سونىڭ ارقاسىندا كيتتەر سۋعا ءبىر سۇڭگىگەندە 15-20 مينۋتتان ارتىق ۋاقىت سۋدىڭ تۇبىندە دەم الماي جۇرە الادى. جانە دە كيتتەر تەڭىزدىڭ تۇبىنەن سۋدىڭ بەتىنە شىققاندا ادامدار سياقتى السىرەپ قالمايدى.
كيتتەردىڭ باستارىنىڭ ۇستىندەگى تەسىكتەن سۋ شاشاتىنىن كورگەن بولۋلارىڭ كەرەك. ءبىراق سول جەر كيتتەردىڭ مۇرنى ەكەنىن بىلەتىن بە ەدىڭدەر؟ كيتتەر مۇرىندارىن تەك دەم الىپ شىعارۋ ءۇشىن عانا پايدالانادى. كەيبىر ادامدار كيتتەردى سول تەسىكتەن سۋ شىعارادى دەپ ويلايدى. الايدا كيتتەر وكپەلەرىندەگى اۋانى شىعارۋدا. بۇل اۋا سۋ بۋىنا قانىق جانە سىرتتاعى اۋادان ىستىعىراق بولعانى ءۇشىن الىستان قاراعاندا سۋ تىرەۋىشى سيقتى كورىنەدى.
دەنەلەرى جىڭىشكە ۇزىن جانە ورتا جاعى قالىڭداۋ بولادى. سۋدا جۇزۋگە وتە ىڭعايلى بولادى. بالىقتاردىڭ كوبىسىنىڭ قۇيرىعى سۋدا تىك بولادى، ال كيتتەردىڭ قۇيرىعى كەرىسىنشە كولدەنەڭىنەن تۇرادى. كيتتەر سۋدىڭ ىشىندە سول قۇيرىق ارقىلى ءوزىنىڭ دەنەسىن يتەرەدى.
كيتتەردىڭ تەرىسىنىڭ استىندا شامامەن 50 س م قالىڭدىقتا ماي قاباتى بار. بۇل قاباتتىڭ نەگىزگى قىزمەتى كيتتەردىڭ دەنە تەمپەراتۋراسىن 34-37 س ىستىقتا ۇستاپ تۇرادى.
بۇل جەردە ماڭىزدى ءبىر نارسە بار. كيتتەر جانە باسقا دا بالىقتار سەندەر ويلاعانداي تەڭىزدىڭ سۋىن ىشپەيدى. ويتكەنى تۇزدى سۋ بۇل جانۋارلارعا زيانىن كەلتىرەدى. سول سەبەپتە وزدەرىنە قاجەتتى سۋ مولشەرىن جەگەن ازىقتارىنان الادى.
ءار جىلى جەلتوقسان جانە قاڭتار ايلارىندا سۇر ءتۇستى كيتتەر سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتىنان سولتۇستىك امەريكانىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋلارىنا ءوتىپ كاليفورنياعا قاراي جۇزەدى. تۋۋ ءۇشىن جىلى سۋلارعا قاراي ارەكەت ەتەدى. بۇل ساپار بارىسىندا ەڭ قىزىقتىسى، جۇكتى انا كيتتىڭ ەش نارسە جەمەۋى جانە بۇعان مۇقتاج دا بولماۋى. جازدىڭ ۇزاق كۇندەرىندە سولتۇستىكتىڭ ازىققا مول سۋلارداعى تاماقتارمەن وزدەرىن تويدىرادى. وسىلايشا ۇزاق ۋاقىت جالعاساتىن كوشۋ مەرزىمى ءۇشىن قاجەتتى ەنەرگيادان دا ارتىعىن ءوز ىشىنە العان قالىڭ ماي قاباتىنا يە بولادى. انا كيت باتىس مەكسيكاعا جەتۋىمەن-اق تۋادى. بالالارى اناسىنىڭ سۇتىمەن تاماقتانىپ، ماي قاباتىن نىعايتادى. وسىلايشا وزدەرىنىڭ ناۋرىز ايىندا باستالاتىن سولتۇستىككە قاراي ساپارلارى ءۇشىن قۋات الادى.
بۇكىل سۇتقورەكتى جانۋارلار سياقتى كيتتەر دە بالالارىنا ءسۇت بەرەدى. ءبىراق بالالارى ءسۇتتى ەمبەيدى. ەگەر ەمەتىن بولسا اۋىزدارىنا سۇتپەن بىرگە تەڭىزدىڭ سۋى دا قوسىلىپ كىرىپ كەتەدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي تۇزدى سۋ ءىشۋ كيتتەر ءۇشىن وتە زياندى. ۇرعاشى كيتتەردىڭ ەمشەك بەزدەرىنىڭ اينالاسىندا بۇلشىق ەت شەڭبەرى بار. انا كيت سول شەڭبەردى قىسقان كەزدە ءبىر قىسىم پايدا بولادى. وسىلايشا دەلفيندەر سياقتى ءسۇتتى تىكەلەي بالاسىنىڭ اۋزىنا شاشىراتا الادى. ءبىراق بۇل ءسۇت ادەتتەگى ءسۇت ەمەس. ءبىراز قاتتىلاۋ جانە مايلى بولادى. سول سەبەپتى ءسۇت تەڭىزدىڭ سۋىنا ارالاسپايدى. بالاسىنىڭ ىشكەن ءسۇتى، ەڭ دۇرىسى جەگەن تاماعى اسقازاندا قورىتىلادى. سونىمەن قاتار سول قورىتىلعان تاماق، بالاسىنىڭ سۋ قاجەتتىلىگىن دە قامتاماسىز ەتەدى.
كيتتىڭ كوزدەرىنىڭ ۇستىندەگى مايلى جانە تۇنىق بولعان سەكرەت بولگىش جاسۋشالار جانۋاردىڭ كوزدەرىن تەڭىز سۋىنىڭ كەرى اسەرلەرىنەن قورعايدى. كيتتەردىڭ سەزۋ جانە ەستۋ مۇشەلەرى وتە جاقسى جەتىلگەن. سۋ استىندا ءار ءتۇرلى دىبىستار شىعارادى جانە سول دىبىستاردىڭ جاڭعىرىعىن تىڭداپ باعىتتار تابا الادى. بۇل ەستۋ سەزىمىنىڭ قىزمەت اتقارۋى، رادارلاردىڭ قىزمەت اتقارۋ جۇيەسىمەن بىردەي. ءتىپتى رادارلار دا كيتتەردىڭ وسى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراپ جاسالعان. عالىمدار كيتتەردىڭ شىعارعان وسى دىبىستاردى ءبىر-بىرىمەن حابارلاسۋ ءۇشىن پايدالانىلاتىن ءبىر ءتىل ەكەنىنە سەنەدى.
«بالالار الەمى» سايتى
