ادامنىڭ تۇبىنە جەتكەن تۋىندىلار

استانا. قازاقپارات - كوپتەگەن جازۋشىلار مەن سۋرەتشىلەردىڭ ءوز شىعارمالارىندا بولاشاقتى، ماسەلەن، وزدەرى ەستىپ-ءبىلۋى مۇلدەم مۇمكىن ەمەس عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسستىڭ جەتىستىكتەرىن، بولماسا كەلەشەكتە بولاتىن ناقتى جاعداي مەن وقيعالاردى سونشالىقتى دالدىكپەن بولجاپ سيپاتتاعاندارى بەلگىلى.

ولاردىڭ بولاشاققا ۇڭىلە بىلەتىن ەرەكشە قاسيەتكە يە بولۋى نەدەن؟ اتاقتى فانتاست جيۋل ۆەرن ءوز كىتاپتارىندا بولاشاقتا جۇزەگە اسقان عىلىمي جاڭالىقتار جايىندا تالاي رەت جازىپ قالدىرعان. سونىڭ ءبىرى - «جەردەن ايعا دەيىن» (1865) رومانىنداعى ايعا اتتاندىرىلاتىن «كولۋمبيادا» سناريادى. فلوريدا جارتى ارالىنان جەلتوقسان ايىندا ۇشىپ شىققان ءۇش ادام - باربيكەن، نيكول جانە اردان اي وربيتاسىنا جەتىپ، قايتا كەيىن ۇشادى دا تىنىق مۇحيتقا كەلىپ قونادى.

كوپتەگەن جىلداردان كەيىن امەريكاندىقتاردىڭ ايعا «اپوللون-8» عارىش راكەتاسىن ۇشىرعانى بەلگىلى. ونداعى ەكيپاج دا ءۇش ادامنان قۇرالعان جانە فلوريدا شتاتىنان جەلتوقسان ايىندا ۇشىپ شىققان. «اپوللون-8» «كولۋمبيادانىڭ» مارشرۋتىن اينىتپاي قايتالاعان. بىرەۋى ويدان قۇراستىرىلعان، بىرەۋى شىن ەكى اپپاراتتىڭ دا سالماعى مەن كولەمى بىردەي بولىپ شىققان. امەريكالىق ءۇش عارىشكەردىڭ اتتارى - بورمان، لوۋەلل جانە ليدەر. ءۇش عارىشكەردىڭ ەكەۋىنىڭ ەسىمدەرى جيۋل ۆەرننىڭ كەيىپكەرلەرىنىڭ ەسىمدەرىمەن ۇندەس. وسىعان ۇقساس تاعى ءبىر مىسال - «سۋ استىنداعى 20000 ل ە (شاقىرىم)» (1869) رومانىنداعى سۋاستى قايىعىنىڭ جوباسى. ول زاماندا جان بالاسى سۋاستى قايىعى جونىندە ەستىپ-بىلمەگەن. ХХ عاسىردا سۋاستى قايىقتارى شىندىققا اينالدى. سونداي-اق ا.ن.تولستوي جازعان لازەرلىك قوندىرعى دا بۇگىندە ەشكىمگە تاڭسىق ەمەس.

اعىلشىننىڭ اتاقتى جازۋشىسى سۆيفتتىڭ قالامىنان تۋعان «گۋلليۆەردىڭ ساياحاتتارىن» بالا كەزىندە وقىماعان ادام از شىعار. زەرتتەۋشىلەردى وسى كىتاپتىڭ كەيىپكەرى كەزدەيسوق تاپ بولاتىن ۇشاتىن ارال قىزىقتىرىپ كەلەدى. اۆتور كوركەم ادەبيەتكە ونشا جاناسا بەرمەيتىن عىلىمي-تەحنيكالىق دالدىككە ادەيىلەپ توقتالعانداي. ماسەلەن، سۆيفت ۇشاتىن نەمەسە جۇزەتىن ارالدىڭ فورماسى مەن ديامەترىن، بيىكتىگىن، قىسقاسى بارلىق سيپاتىن تۋرا ءوزى ولشەپ-پىشكەندەي تاپتىشتەپ كەلتىرىپ، ارالدىڭ الىپ ماگنيتكە سۇيەنە وتىرىپ اۋادا ۇشۋعا قابىلەتتى ەكەنىن جازادى.

ول كەزدە، ياعني 1726- جىلى بۇعان ۇقساس نارسە ءالى ويلاپ تابىلماعان-دى. ادامدار ماگنيتتىك الاڭ جايىنان ەش حابارسىز بولاتىن. سۆيفت ولگەن سوڭ وتىز جىلدان كەيىن فرانسۋز حيميگى لاۆۋازە لاپۋتا ارالىنىڭ وقىمىستىلارى اشقان اۋانىڭ قۇرامىن انىقتاعان. روماندا مارستان ونىڭ ەكى سەرىگىنە دەيىنگى ارا قاشىقتىق جايىندا دالمە-دال مالىمەت بەرىلىپتى.

ال اتاقتى امەريكالىق فانتاست روبەرت حاينلاين ءتىپتى الىسقا سىلتەگەن. 1941- جىلى جازعان پوۆەسىندە ول امەريكالىقتاردىڭ ۋراننان اتوم بومباسىن جاساعانىنىن جازادى. شىعارما جارىققا شىعىسىمەن اۆتوردى ف ب ر شاقىرادى: ارناۋلى قىزمەتتەگىلەر جازۋشىنىڭ سول كەزدە عالىمدار وتە ساقتىقپەن ىسكە اسىرماق بولىپ جاتقان مەملەكەتتىك اسا قۇپياعا قالاي قول جەتكىزگەنىن جانە قوندىرعىنى قالايشا دالمە-ءدال سۋرەتتەگەنىن بىلمەك بولىپ، سان سۇراۋدىڭ استىنا الادى.

جازۋشىلار عانا ەمەس، سۋرەتشىلەردىڭ ىشىندە دە بولاشاققا ۇڭىلە الاتىن قاسيەتىمەن تاڭعالدىرعاندار از ەمەس. «حاببل» تەلەسكوپى تاياۋدا تۇسىرگەن جۇلدىزدى اسپاننىڭ پەيزاجى ۆان گوگتىڭ «جۇلدىزدى ءتۇن» كارتيناسىنا قاتتى ۇقسايتىنى استرونومداردى ەرەكشە تاڭىرقاتقان. كارتينا مەن تۇسىرىلىمدەگى جۇلدىزدى اسپان مەن بۇلتتىڭ ورامىنىڭ فورماسى بىردەي بولىپ شىققان. ايىرماشىلىق تەك سۋرەتشىنىڭ كوك بوياۋ قولدانعانىندا، ال فوتوگرافيادا قىزىل بوياۋ باسىم. ۆان گوگ وسىنىڭ ءبارىن قالاي، قايدان بىلگەن؟ الگى تەلەسكوپتاعى جۇلدىزدى اسپان جەردەن 20 مىڭ جارىق جىلىنا تەڭ قاشىقتىقتان تۇسىرىلگەن. ال سۋرەتشى ءوزى اياسىندا دۇنيەگە كەلگەن توقتى شوقجۇلدىزىن، سونداي-اق اي مەن ۆەنەرانى دالمە-ءدال بەينەلەگەن.

بۇل جايىندا ءتۇرلى بولجامدار ايتىلۋدا. ۆان گوگ عارىشقا ساياحاتتاپ بارىپ قايتقان بولۋى كەرەك دەۋشىلەر دە بار. كىم ءبىلىپتى، ۇلى سۋرەتشى كورىپكەل بولدى ما، الدە جات پلانەتالىقتار ۇرلاپ اكەتىپ، قايتا اكەلىپ تاستادى ما ەكەن؟ كوپتەگەن دانىشپانداردىڭ باسىنان وسىعان ۇقساس ءتۇرلى جاعدايلار وتكەن عوي...

ەرتەدە ءومىر سۇرگەن ءبىر ءدانىشپاننىڭ: «سۋرەتشىنىڭ قىلقالامىنان قورىق - ونىڭ پورترەتى ءتۇپنۇسقاعا قاراعاندا ءتىرى بولىپ شىعۋى مۇمكىن» دەگەن ءسوزى بار. سونىڭ ناقتى مىسالى ورىستىڭ ۇلى سۋرەتشىسى رەپينگە قاتىستى. ول سۋرەتىن سالعان ادامنىڭ ءبارى كوپ ۇزاماي ءولىپ قالىپ وتىرعان. سۋرەتشىنىڭ «قۇرباندىقتارىنىڭ» قاتارىندا مۋسورگسكي، پيسەمسكي، پيروگوۆ، يتالياندىق اكتەر مەرسي د ارجانتو بار.

اتاقتى اقىن فەودور تيۋتچەۆتىڭ سۋرەتىن سالۋعا رەپين قينالا-قينالا بارعان ەكەن، اقىن سودان كەيىن كوپكە ۇزاماپتى. ارينە، الگىلەردىڭ اجالىنىڭ ءار ءتۇرلى سەبەپتەرى بار شىعار، ءبىراق تۋرا كەلگەن سايكەستىكتى ايتساڭىزشى...

سۋرەتشىنىڭ «يۆان گروزنىي ءوزىنىڭ ۇلىن ولتىرۋدە» كارتيناسىنا ءبىر ءۇڭىلىپ كورىڭىز. قانداي ەركى مىقتى ادام بولسا دا ونىڭ جۇيكەسىنە اسەر ەتپەي تۇرمايدى: ادام جانىن قيۋدىڭ، جان شىعۋدىڭ وتە-موتە دالدىكپەن سۋرەتتەلگەنى سونشالىق، توگىلگەن قاننان كادىمگى ءتىرى قاننىڭ ءيىسى شىعاتىنداي... وسى پولوتنو ترەتياكوۆ گالەرەياسىنا قويىلعاندا، كەلۋشىلەردىڭ كوبىسى تاڭعالارلىق قىلىقتار كورسەتكەن. كەيبىرەۋلەر ەڭىرەپ جىلاپ جىبەرگەن، كەيبىرەۋلەردىڭ قويانشىعى ۇستاپ قالعان. 1913- جىلى ابرام بالاشوۆ دەگەن كارتينانى پىشاقپەن ءتىلىپ كەتكەن. ونى جىندىحاناعا جىبەرىپ، سوندا ولگەن. كارتينا قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن.

رەپيننىڭ ءوزى يۆان گروزنىي تۋرالى كارتيناسىن سالاردا كوپ قينالعان. ول تەگىن ەمەس. رەپين قاهارلى پاتشانىڭ وبرازىن سۋرەتشى مياسوەدوۆكە قاراپ وتىرىپ سالعان. مياسوەدوۆتىڭ ءتۇر-كەلبەتى وتە سۋىق، بەتىنە تۇگى شىعىپ تۇرعان ادام بولعان. «يۆان گروزنىي ءوزىنىڭ ۇلىن ولتىرۋدە» كارتيناسى جازىلىپ بولعاننان كەيىن، الگى مياسوەدوۆ، قاتتى اشۋدىڭ ۇستىندە ءوزىنىڭ يۆان ەسىمدى كىشكەنتاي ۇلىن (ونىڭ دا اتى ولتىرىلگەن حانزادا يۆانمەن بىردەي) ءولتىرىپ قويا جازداعان. ال رەپين يۆان گروزنىيدىڭ ولگەلى جاتقان بالاسىن ءوزىنىڭ دوسى، ادەبيەتشى ۆسەۆولود گارشينگە قاراپ سالعان. وسى گارشين الگى كارتيناداعى «وزىنە» كوپ ءۇڭىلىپ ءجۇرىپ، اقىرى اقىلىنان ايىرىلىپ، ءوزىن-ءوزى ولتىرگەن.

ال ەندى يۆان گروزنىيدىڭ ءوز ۇلىن ولتىرگەنى تاريحتا راسىمەن بولعان با دەگەنگە كەلەلىك. ەشقانداي جىلنامادا ونىڭ مۇراگەرىن ءوز قولىمەن ولتىرگەنى تىكەلەي ايتىلمايدى. سوعان قاراعاندا اڭىز دا بولۋى مۇمكىن. وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىندا قاهارلى يۆان مەن ونىڭ ۇلىنىڭ قابىرى اشىلىپ، تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. حانزادانىڭ باس سۇيەگىندە ەشقانداي سۋىق قارۋدىڭ ءىزى بولماعان، سۇيەگىنەن ۋدىڭ ءىزى تابىلعان، سوعان قاراعاندا ۋلانىپ ولگەنگە ۇقسايدى.

بىردە رەپينگە «مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ سالتاناتتى ءماجىلىسى» اتتى الىپ مونۋمەنتالدى پولوتنوعا تاپسىرىس بەرىلەدى. كارتينا 1903- جىلدىڭ اياعىندا سالىنىپ بىتەدى. 1905- جىلى ءبىرىنشى ورىس رەۆوليۋسياسى بۇرق ەتە قالىپ، ناتيجەسىندە پولوتنودا بەينەلەنگەن مەملەكەتتىك شەنەۋنىكتەر باستارىنان ايىرىلادى. جارتىسى ءولىپ، جارتىسى اتاعى مەن تاعىنان ايىرىلادى. ولگەندەردىڭ ىشىندە مينيستر پلەۆە مەن ماسكەۋدىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى سەرگەي الەكساندروۆيچ بار. 1909- جىلى سۋرەتشى رەپين ساراتوۆ قالالىق دۋماسىنىڭ تاپسىرماسىمەن پرەمەر-مينيستر ستولىپيننىڭ پورترەتىن سىزادى. جۇمىستى اياقتاعانى سول ەكەن، ستولىپين كيەۆتە اتىلىپ ولەدى.

جالپى، الەمدە التى بىردەي اتى اڭىزعا اينالعان سۋرەتشىنىڭ كارتينالارى ادام ومىرىنە ءارقالاي ىقپال ەتە الادى دەلىنەدى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى، ارينە، لەوناردو دا ۆينچيدىڭ «دجوكونداسى». قۇپيا جىميىستاعى سۇلۋ ايەل كوپ قاراعان ادامنىڭ كۇش-قۋاتىن الىپ قويادى ەكەن. «مونو ليزانىڭ» الدىندا ەسىنەن تانىپ، قۇلاپ قالعان ادامدار كوپ. مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ بايقاۋىنشا، زالعا ادام كەلمەگەن كەزدە اتالمىش كارتينا كومەسكىلەنىپ، ادامدار كورۋگە كەلە باستاعاندا ايقىندالىپ، اجارلانىپ سالا بەرەدى ەكەن.

رەسەيدەگى «قارعىس اتقان» شەدەۆردىڭ ءبىرى - ماريا لوپۋحينانىڭ پورترەتى. سۋرەتتە اقسۇيەك يۆان لوپۋحيننىڭ جاستاي قايتىس بولعان قىزى بەينەلەنگەن. جاس قىزدار وسى كارتيناعا ءۇڭىلىپ قاراسا، كوپ ۇزاماي ولەدى دەگەن سىبىس پۋشكين زامانىنان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. كارتينانى ەشكىم ساتىپ الماعان. 1880- جىلى پولوتنونى اتاقتى مەسەنات ترەتياكوۆ ساتىپ الىپ، گالەرەياعا قويعان سوڭ بارىپ الگى سىبىستىڭ ءورشۋى سايابىرسىعان. مۇنشالىقتى «قىرىپ سالعىش» ەنەرگەتيكانىڭ ءبارى نەدەن - سۋرەتشىلەردىڭ كەرەمەت تالانتتىلىعىنان با، الدە...

تورەعالي تاشەنوۆ

«ايقىن» گازەتى. 2012