قۇنى ءۇيدىڭ باعاسىمەن بىردەي: قىزعالداق تۋرالى قىزىق دەرەك

استانا. قازاقپارات - سالقىن سامال جەلمەن دىرىلدەي قۇلپىرعان كوكتەم ارۋى - قىزعالداقتىڭ اتاۋى ءتۇرلى اڭىزعا ارقاۋ بولعان. سىزدەرگە سول اڭىزدىڭ ءبىرىن جانە قىزعالداق تۋرالى قىزىقتى دەرەكتى ۇسىنامىز.

اڭىزداردىڭ بىرىندە باعزى زاماندا داۋلەتى تاسىعان ساراڭ باي ءومىر ءسۇرىپتى. ونىڭ جان دەگەندە جالعىز قىزى بولعان. بايلىقتان باسى اينالعان الگى ادامعا جالعىز قىزىم تۇرمىسقا شىعىپ، بار جيعانىم كۇيەۋ بالانىڭ قولىنا وتەدى دەگەن ارام وي مازا بەرمەگەن. اقىرىندا قىر توسىندە كەتىپ بارا جاتقان قىزىنا بىرەۋلەر قانجار سۇعىپ ولتىرەدى. بەيكۇنا قىزدىڭ قانى تامعان جەرگە جالعىز ءتۇپ گۇل ءوسىپ شىعادى. «قىزدان قالعان داق قوي» دەسكەندەر گۇلدىڭ اتىن «قىزعالداق» دەپ اتاسا كەرەك.

قىزعالداق - لالاگۇلدەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن كوپ جىلدىق شوپتەسىن پيازشىقتى وسىمدىك. ولار كوبىنەسە ناۋرىز- مامىر ايلارىندا گۇل اشادى. بارلىق ءتۇرى 20-25 كۇن ارالىعىندا گۇل جارىپ تۇرادى. قىزعالداقتىڭ ءتۇسى اقتان قاراعا دەيىنگى ارالىقتا الۋان ءتۇرلى بولىپ كەلەدى.

قىزعالداق گۇلى - جاڭا ءومىردىڭ، تىرشىلىكتىڭ جارشىسى. ەلىمىزدە لالاگۇلدەر تۇقىمداسىنا جاتاتىن بۇل گۇلدەر وسىدان 10 ميلليوننان استام جىل بۇرىن پايدا بولعان. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك، قىزعالداقتىڭ 3 مىڭعا جۋىق ءتۇرى بار بولسا، ەلىمىزدە 35 ءتۇرى وسەدى. ءبىراق ونىڭ ىشىندە 18 ءتۇرلى قىزعالداق «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن.

قىزىنا دا، قىزعالداققا دا ەرەكشە قامقورلىقپەن قاراعان بىردەن-ءبىر حالىق - قازاقتار. سوندىقتان بولار، «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن ەرەكشە قورعاۋداعى قىزعالداقتاردى جۇلعاندار ءبىزدىڭ ەلدە زاڭمەن جازالانادى. بۇل ماسەلە قىلمىستىق كودەكستىڭ 339-بابىمەن (وسىمدىكتەردىڭ نەمەسە جانۋارلاردىڭ سيرەك كەزدەسەتىن جانە قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن، سونداي- اق پايدالانۋعا تىيىم سالىنعان تۇرلەرىمەن، ولاردىڭ بولىكتەرىمەن نەمەسە دەريۆاتتارىمەن زاڭسىز اينالىسۋ) رەتتەلەدى. ياعني، 3000 اەك دەيىن ايىپپۇل سالىنادى.

قىزعالداق تۋرالى قىزىقتى دەرەكتەر:

- بۇل گۇلدىڭ جاڭا ءتۇرىن ءوسىرۋ ءۇشىن شامامەن 20 جىل قاجەت؛

- كوبىنە ءبىر ساباقتان ءبىر گۇل شىعادى؛

- قىزعالداقتاردىڭ جاقىن تۋىستارى - ادەمى لالاگۇلدەر. ال الىس تۋىسى - پياز جانە سارىمساق؛

- شامامەن 1634 -جىلدان 1637 -جىلعا دەيىن قىزعالداق الەمدەگى ەڭ قىمبات گۇل دەپ ەسەپتەلدى. كەي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ونىڭ باعاسى گوللاندياداعى كەيبىر ۇيلەردىڭ باعاسىمەن پارا- پار بولعان؛

- قىزعالداقتىڭ جاپىراقتارى جەۋگە جارامدى. ولاردى سالاتتارعا، دەسەرتتەرگە نەمەسە بەزەندىرۋ ءۇشىن پايدالانۋعا بولادى؛

- بۇل گۇلدىڭ تەك كوك جانە قارا تۇستەرى جوق. قالعان بارلىق تۇستەگى قىزعالداقتى تابۋعا بولادى. ال ەل اراسىندا «قارا قىزعالداق» اتانىپ كەتكەن گۇلدىڭ ءتۇسى شىن مانىندە قويۋ كۇلگىن.