شىڭعىس ايتماتوۆقا تەڭ كەلەتىن جازۋشى ورتا ازيادا، ءتىپتى، كەڭەس وداعىندا جوق- مۇحتار اۋەزوۆ

استانا. قازاقپارات. ءالى ەسىمدە، سوناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ باس كەزى-تىن. ءبىزدىڭ اۋىلعا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «تاۋ مەن دالا حيكايالارى» اتتى قالىڭ كىتابىن بىرەۋ الىپ كەلىپتى. ونى وقىعانداردىڭ اۋزىندا دانيار مەن ءجاميلانىڭ حيكايالارى جىرداي بولىپ ايتىلىپ جاتتى.

ەكى ادامنىڭ باسى قوسىلسا اڭگىمە وسى تاقىرىپتا ءوربيتىن. قولدان-قولعا تيمەي بۇكىل اۋىل وقىعان سول كىتاپتىڭ كەزەگى كۇندەردىڭ كۇنىندە ءبىزدىڭ ۇيگە دە جەتتى.

- ەلدىڭ ءبارى ماقتاپ جاتقان سوڭ، مىنا كىتاپتى قوياردا-قويماي ساعان الا كەلدىم. بالام مىنانى وقىپ شىق، - دەپ اكەم ساپ-سالماقتى قوڭىر كىتاپتى مەنىڭ قولىما ۇستاتتى. اۋەلى اۆتورىنا كوزىم ءتۇستى. التىن ارىپپەن «شىڭعىس ايتماتوۆ» دەپ جازىلىپتى. استىندا «تاۋ مەن دالا حيكايالارى» دەگەن كىتاپتىڭ اتى تۇر. العاشقى بەتىن پاراقتاسام، قىرعىزشادان اۋدارىلعانىن كوزىم شالدى. پوۆەستەر مەن اڭگىمەلەر جيناعى ەكەن. اۋەلى «العاشقى مۇعالىمدى» وقىپ شىقتىم.

كەلەسى كۇنى سول ەكپىنمەن «ءجاميلا» پوۆەسىن وقۋعا كىرىستىم. پوۆەستىڭ وقىس شەشىمى، سۇلۋ سۋرەتتەرى، كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى جان تەبىرەنىسى كىتاپتى وقىپ وتىرعان مەنى دە سيقىرلى الەمىنە تارتىپ اكەتكەندەي بولدى. جەڭگەسىنە تىلەۋلەس بولعان ءجاميلانىڭ قاينىسىنداي مەنىڭ دە جۇرەگىم سىزدادى، تەرەڭ ويلارعا باتتىم. شىعارمانىڭ اسەرىنەن كوپكە دەيىن ارىلا الماي قيالداپ ءجۇردىم. شىڭعىس ايتماتوۆ ءوز جاميلاسىمەن، ءوز ۇستازى دۇيشەنمەن، شىرايلى شىنارىمەن، تاناباي، تولعاناي، اسەل، سۇلتانمۇرات، ىڭكامال اپاي تاعى باسقا دا ونداعان كەيىپكەرلەرىمەن تەك مەنى عانا ەمەس بۇكىل ادام بالاسىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ الىپ، «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆىنا» اينالدى. ال وسىنداي ۇلى جاندى ءبىر كورۋدىڭ ءوزى ۇلكەن ارمان بولاتىن.

كەيىننەن قازاق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇستىك. داڭقتى جازۋشىنىڭ ۇلكەن ۇلى سانجارمەن قاتار وقىدىق. ...1969- جىلدىڭ ەرتە كوكتەمىندە قادىرمەندى ۇستازىم، پروفەسسور بەيسەنباي كەنجەبايەۆ اعامىزدىڭ ساياجايىنا كومەكتەسۋگە باردىم. قارعالى جاقتا بولاتىن. اعايدىڭ تۇڭعىش ۇلى - قازاقستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى شىڭعىس بەيسەنباي ۇلى جەكەمەنشىك «گاز 21 - ۆولگا» ماشينەسىمەن ءبىزدى ساياجايعا الىپ باردى.

وڭتۇستىكتىڭ ادەتىمەن ۇستازىممەن بىرگە جەمىس اعاشتارىن قيىپ، جۇزىمدەرىن بايلاپ جۇردىك. سوندا بەيسەكەڭ ماسكەۋدە تورەقۇل ايتماتوۆپەن قاتار وقىعانىن، ەكەۋىنىڭ دە تۇڭعىش پەرزەنتتەرى ۇل بولىپ، اتتارىن شىڭعىس قويعاندىقتارىن، تورەقۇل دوسىنىڭ ۇلى الماتىعا جولى تۇسكەندە سالەم بەرىپ كەلىپ تۇراتىنىن ايتتى. مۇنى كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن. مەن ويعا قالاتىنمىن. ەندى سول كەزدەگى ەكى دوستىڭ ءبىرىنىڭ ۇلى - حالىق جازۋشىسى، ال ەكىنشىسىنىڭ ۇلى - حالىق سۋرەتشىسى اتانعان. ەكى قايراتكەر تۇلعانىڭ ۇرپاقتارىنىڭ دا ونەر جولىن تاڭداعانىنا قايران قالاتىنمىن. ءبىرى - جازۋ ونەرى، ەكىنشىسى - بەينەلەۋ ونەرى. قانداي سايكەستىك، ۇقساستىق؟..

بۇگىندە شىقاڭ (ايتماتوۆ) بۇكىل الەم مويىنداعان ءماشھۇر جازۋشى. ونىڭ قالامىنان تۋعان شىعارمالار جەر ءجۇزىنىڭ 177 تىلىنە اۋدارىلىپ، ول دۇنيەنىڭ ەڭ كوپ تارالعان جازۋشىسى ساناتىنا كوتەرىلدى. قازاق، قىرعىز، وزبەك، ورىستى ايتپاعاندا امەريكا، اعىلشىن، نەمىس، فرانسۋز، قىتاي، جاپون، ءۇندى، كورەي ت.ب. حالىقتاردىڭ «ءداۋىردىڭ ۇلى قالامگەرى» دەگەن لايىقتى باعاسىنا يە بولدى. كەزىندە ۇلى مۇحاڭ (مۇحتار اۋەزوۆ): «شىڭعىس ايتماتوۆقا تەڭ كەلەتىن جازۋشى قىرعىزستان مەن قازاقستان تۇگىل، ورتا ازيادا، ءتىپتى، كەڭەس وداعىندا جوق» دەپ سۋرەتكەر شىعارماشىلىعىنا وتە جوعارى باعا بەرگەن ەدى. راسىندا دا، «اسا دارىندى جازۋشى پلانەتارلىق دەڭگەيدە ويلاي ءبىلدى...

الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىنىڭ وقۋشىلارى ءسوز زەرگەرىنىڭ ءاربىر جاڭا شىعارمالارىن ۇلكەن تاعاتسىزدىقتانا كۇتۋشى ەدى، ونىڭ شىعارماشىلىعىنان ءنار الاتىن. ش.ايتماتوۆتىڭ كوركەم تۋىندىلارى تورتكۇل دۇنيەنىڭ بايتاق رۋحاني قۇندىلىعىنا، باعا جەتپەس باي مۇراسىنا اينالدى. جازۋشى شىعارمالارى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىنىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا، ارناۋلى ورتا، جوعارى مەكتەپتەرىنىڭ وقۋ باعدارلامالارىنا ەندى.

قازىرگى كەزدە قازاق ادەبيەتىنىڭ دوس-جاناشىرلارى - قىرعىزدىڭ كورنەكتى ادەبيەتتانۋشى عالىمى، سول ەلدىڭ ۇ ع ءا ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى، حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، قىرعىزستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ ەكى مارتە يەگەرى، ۇلتتىق اكادەميا اكادەميگى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ءابدىلداجان امانتۇر ۇلى احماتاليەۆ، شوڭ زەردەلى ادىسكەر-عالىم، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ىسكەندەر شوڭمۇرىن ۇلى يسامەدينوۆ (قازىرگى كەزدە ج.بالاساعۇن اتىنداعى قىرعىز ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى) باستاعان ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىن ارنايى زەرتتەگەن شىڭعىستانۋشى، شىڭعىستى تانىتۋشى عالىمداردىڭ ۇلكەن عىلىمي مەكتەبى قالىپتاستى.

شىقاڭ الماتىعا ءجيى كەلىپ تۇراتىن. ول كىسى قازاق جازۋشىلارىمەن جاقسى ارالاستى. 1980- جىلداردىڭ باسىندا بولۋى كەرەك، ۇلتىمىزدىڭ قايراتكەر اقىنى مۇحتار شاحانوۆ باسقاراتىن «جالىن» جۋرنالىندا بولعان اسەرلى كەزدەسۋدە، ۇلى سۋرەتكەرگە ءساتى ءتۇسىپ وڭاشادا سالەم بەردىم، قولىن الدىم. سوندا ۇلى ادامداردىڭ وتە قاراپايىم، اسا كىشىپەيىل بولاتىنىن بايقادىم. ول كىسى مەنىڭ قولىمدى ۇستاپ تۇرىپ، اتىمدى سۇرادى. ايتتىم. سوسىن:

- وسى مەن سەنى قايدان كوردىم؟ - دەدى بۇرىن كورگەن ءجۇزتانىس ادامىنداي. بولماسا مەن ول كىسىمەن بەتپە-بەت كەزدەسكەن ەمەسپىن.

- تەلەديداردان كورگەن شىعارسىز، اعا، - دەپ جاۋاپ بەردىم.

- سوندا جۇمىس ىستەيسىڭ بە؟ - دەدى تاعى دا جاقىن تارتىپ.

- جوق، اعا... ماسكەۋ، الماتى، فرۋنزە (قازىرگى بىشكەك) تەلەديدارلارىنان ءسىزدىڭ سويلەگەندەرىڭىزدى، سۇحباتتارىڭىزدى ۇنەمى ۇزبەي كورىپ وتىرامىن. سوندا ءسىز تەلەەكراننان قاراپ وتىرعانسىز عوي. سوندا مەنى كورگەن شىعارسىز...

- ە-ە، سولاي دە، - دەدى جىميىپ اتاقتى قالامگەر. ۇلى سۋرەتكەر ادامدى بۇرىننان بىلەتىن ەسكى تانىسىنداي وزىنە جاقىن تارتىپ، جايباراقات سويلەسەدى ەكەن. بايقايمىن، باياعى كوپ جىلعى جۋرناليستىك تاجىريبەسىنەن قالعان ادەت بولسا كەرەك، سويلەسكەن ادامىن تىڭداۋعا، ونى بىلۋگە، ول جونىندە مالىمەت الۋعا بەيىم سەكىلدى. بۇل مەنىڭ دە دانىشپان ادامنىڭ الدىندا ءوزىمدى ەركىن سەزىنۋىمە ىقپال ەتىپ، ءوز ويىمدى جۇيەلەپ، تارتىنباي ايتۋىما مۇمكىندىك بەردى. سوسىن بارىپ مەن ءوزىمنىڭ عىلىمي قىزمەتكەر، ادىسكەر-ادەبيەتشى ەكەنىمدى ايتىپ، جالپى ءبىلىم بەرەتىن قازاق ورتا مەكتەپتەرىنىڭ ادەبيەت ءپانى وقۋ باعدارلامالارىنا ول كىسىنىڭ شىعارمالارى ەنگىزىلگەنىن، ولاردى وقىتۋدىڭ ادىستەمەلەرى جاسالىپ جاتقانىن، وعان ءوزىمنىڭ دە قاتىسىپ جۇرگەنىمدى حاباردار ەتتىم. ول كىسىمەن بىرگە سۋرەتكە تۇستىك. قىرعىزشا شىققان ءۇش تومدىق شىعارمالار جيناعىن قولتاڭبا جازىپ سىيلادى. ريزاشىلىق سەزىمىن ءبىلدىرىپ، جاقسى تىلەكتەر ايتتى، جۇمىسىمىزعا جاڭا تابىستار تىلەدى. ۇلىلىق دەگەن وسى...

ارادا ءبىراز جىلدار ءوتتى. ...1999- جىلعى مامىردىڭ سوڭى بولاتىن. تۋىسقان قىرعىز حالقىنىڭ ءبىرتۋار ۇلى، زامانىنىڭ زاڭعار جازۋشىسى، اسا ءىرى قوعام قايراتكەرى، قىرعىزستاننىڭ جانە قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق باتىرى، سوسياليستىك ەڭبەك ەرى، لەنيندىك، ك س ر و، توقتاعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك، دجاۆاحارلال نەرۋ اتىنداعى، «ەترۋريا» حالىقارالىق سىيلىقتارىنىڭ يەگەرى، ەۋروپالىق عىلىم، ونەر جانە ادەبيەت، بۇكىل الەمدىك عىلىم جانە ونەر، قىرعىزستان عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى شىڭعىس تورەقۇل ۇلى ايتماتوۆتىڭ جەتپىس جاسقا تولۋىنا بايلانىستى مەرەيتويلىق شارالار بىشكەك قالاسىندا ەكى كۇن بويى دۇركىرەپ ءوتىپ جاتتى (سول جىلدىڭ ناۋرىزىندا يۋنەسكو-نىڭ پاريجدەگى شتاب-پاتەرىندە كەڭ كولەمدە قالامگەردىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى اتالعان بولاتىن).

ءبىزدىڭ دوسىمىز مەليس (ابدىلداجان) ۇلى تويدى ۇيىمداستىرۋ جۇمىسىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇر. ش.ايتماتوۆ شىعارماشىلىعىنىڭ ناسيحاتشىسى، قازاق ورتا مەكتەپتەرىندە ونى وقىتۋ ماسەلەسىنە از-كەم ۇلەس قوسىپ جۇرگەن زەرتتەۋشى رەتىندە ءبىز دە شاقىرىلىپ، اتالعان مەرەكەگە قاتىستىق. الدىمەن مەرەيتوي شارالارى 26- مامىر كۇنى تاڭەرتەڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىندا «شىڭعىس ايتماتوۆ جانە الەم مادەنيەتى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيا بولدى. قارت قالامگەر ءادىل ياكۋبوۆ باستاعان وزبەكستاندىق دەلەگاسيا ۇلتتىق كىتاپحاناداعى باسقوسۋدا توي قوناقتارىنا كەلىپ قوسىلدى دا ءسوز سۇرادى. ول ءوز سوزىندە كەشىگىڭكىرەپ كەلگەنىنە كەشىرىم سۇراي وتىرىپ:

- جولشىباي ءبىزدى ەشكىم تەكسەرگەن جوق، ءتىپتى، توقتاتقان دا جوق. سەنىڭ اتىڭنىڭ حالىق اراسىندا كەڭىنەن تاراپ، قالىڭ ەل ءوزىڭدى قاتتى قادىرلەيتىنىن، حالىقتىڭ ساعان دەگەن شىنايى سۇيىسپەنشىلىگىن، ىستىق ىقىلاسىن سوندا ءبىلدىم، - دەدى. جۇرت دۋ قول شاپالاقتاپ قۇرمەت كورسەتىپ، ءبىر سەرپىلىپ قالدى. شىڭعىس ايتماتوۆ ءسال جىميدى دا ادىلگە قاراپ، «سەن ونى ايتاسىڭ، ءادىل، بىزدە مىناداي ءبىر جاعداي بولدى» دەپ جاۋاپ اڭگىمەسىن باستاپ كەتتى.

- بىردە ءبىز دە كولىكپەن تاشكەننەن شىقتىق. ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ مادەنيەتتەرى اسسامبلەياسىنىڭ جينالىسىنان كەلە جاتىرمىز. جانىمدا مۇحتار (شاحانوۆ) بار. شىمكەنتتەن وتتىك، جامبىلدان دا استىق. ەكەۋمىز اڭگىمە قىزىعىنا ءتۇسىپ كەتسەك كەرەك. لۋگوۆويعا جاقىنداپ قالىپپىز. قۇلان اۋىلىنا كىرە بەرىستە ءبىز كەلە جاتقان ۇلكەن جولدىڭ بويىندا كولدەنەڭ ەكى «يكارۋس» اۆتوبۋسى تۇر. جول جابىق. «بىردەڭە بولعان شىعار» دەپ اڭ-تاڭبىز. ءبىز مۇحتار ەكەۋمىز اڭگىمەمەن وتىرعاندا جۇرگىزۋشىمىز ۇلكەن جىلدامدىقپەن كەلە جاتىپ، جامبىلدان وتە بەرگەندە م ا ي (جول ساقشىسى) قىزمەتكەرىنىڭ توقتاتقانىن بايقاماسا كەرەك. سونان ينسپەكتور الداعى قۇلان اۋىلىنا جاقىن جەردەگى بەكەتكە راسيامەن ءبىزدى - «ءتارتىپ بۇزۋشىلاردى» توقتاتۋ تۋرالى تاپسىرما بەرىپتى.

قۇلاندىق قىراعىلار ءبىزدى ۇستاۋ ءۇشىن الدىمىزعا جاڭاعى ەكى اۆتوبۋستى كولدەنەڭ قويىپ، توسقاۋىل جاساپتى. سونان الگىلەردىڭ جامبىلدان بەرى قاراي سوڭىمىزدان قۋىپ كەلە جاتقان بەتى ەكەن. قاتارلاسا توقتاعان سول قۋعىنشىلار بولدى. ولاردىڭ بىرەۋى ءبىزدىڭ جۇرگىزۋشىدەن ماشينە ىشىندەگى جولاۋشىلاردىڭ كىمدەر ەكەنىن بىلگەن سوڭ، بىزگە كەلىپ، مەن وتىرعان تۇستىڭ ەسىگىن اشىپ:

- «كەشىرىڭىز، شىڭعىس اعا، ءبىز سىزدەن قولتاڭبا الايىق دەپ قۋىپ كەلە جاتىر ەدىك» دەدى. ارينە، مەن مۇندايدا شىن نيەتىممەن قولتاڭبا قويىپ بەرەمىن. ءسويتىپ، م ا ي ينسپەكتورىنا قولتاڭبا بەرگەنىم بار، - دەپ ريزالىقپەن كۇلدى.

قازاقستان دەلەگاسياسىن ەلىمىزدىڭ سول كەزدەگى مەملەكەتتىك حاتشىسى، قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلبايەۆ باسقارىپ بارعان ەدى. ول كىسى ۇلى سۋرەتكەردى «وتان» وردەنىمەن ماراپاتتاۋ تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىن وقىپ، ناگرادانى جازۋشىنىڭ ومىراۋىنا تاقتى. جامبىل وبلىسىنىڭ ارعىماعىن قالامگەرگە قازاقستان جازۋشىلارى وداعىنىڭ ءتوراعاسى نۇرلان ورازالين، سول كەزدەگى اقپارات جانە قوعامدىق كەلىسىم ءمينيسترى التىنبەك سارسەنبايەۆ، وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ باستاعان قازاق دەلەگاسياسىنىڭ وكىلدەرى مىنگىزدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا وتكەن جىلى جازۋشىنىڭ 70 جىلدىعى تويلانىپ وتكەنى دە تىلگە تيەك ەتىلدى.

سول كۇنى كەشكىسىن «الا ارشاداعى» مەملەكەتتىك رەزيدەنسيادا توي قوناقتارىنىڭ قۇرمەتىنە سالتاناتتى قوناقاسى بەرىلدى. قوناقتارعا ارناپ جايىلعان داستارقاندار ادەتتەگىنشە نومىرمەن بەلگىلەنبەي، قالامگەر شىعارمالارى كەيىپكەرلەرىنىڭ اتىمەن اتالىپتى. ءار ۇستەلگە «ءجاميلا»، «تاناباي»، «دۇيسەن»، «التىناي»، «دانيار» ت.ب. كەيىپكەرلەردىڭ اتتارى جازىلىپتى. ءبىز «تولعاناي» اپامىزدىڭ داستارقانىندا وتىردىق. قاسىمىزدا ۇلى سۋرەتكەردىڭ تۋعان ءىنىسى قىرعىزستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، اكادەميك ىلعىز تورەقۇل ۇلى ايتماتوۆ، قارىنداسى روزا تورەقۇل قىزى ايتماتوۆا، قازاقتىڭ كورنەكتى ادەبيەتشى عالىمدارى، اكادەميكتەر زاكي احمەت ۇلى، رىمعالي نۇرعالي بىرگە داستارقانداس بولدى. الماتىعا اتتاناتىن كۇنى ۇلى جازۋشى ءوزىنىڭ مەرەيلى داتاعا بايلانىستى ارنايى جارىق كورگەن شىعارمالارىنىڭ قىرعىز تىلىندەگى بەس تومدىق تولىق جيناعىن قولتاڭبا جازىپ، بارىمىزگە تارتۋ ەتتى. بۇل مەنىڭ ومىرىمدەگى ەرتەگىدەگىدەي ەڭ اسەرلى كەزدەسۋلەر ەدى...

باقتيار سمانوۆ، حالىقارالىق ايتماتوۆ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى، پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور. 2012 -جىل