دۋتوۆتىڭ باسى جاركەنتكە قالاي جەتكىزىلدى؟
وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارىندا سەمەي ايماقتىق ءبىرىنشى گ ۋ ب چ ك بارلاۋشىلارى قىتايعا قاشىپ وتكەن اقگۆاردياشى اتامان دۋتوۆتى جويۋ جانە اتامان اننەنكوۆ پەن ونىڭ شتاب باستىعى دەنيسوۆتى قىتايدان بەرى الىپ ءوتۋ وپەراسيالارىن ءساتتى اياقتادى.
اتامان دۋتوۆتى، ونىڭ اديۋتانتىن جانە جەكە باسىنىڭ وققاعارى بولىپ جۇرگەن ەكى كازاكتى جويۋ وپەراسياسى 1921- جىلدىڭ 6- اقپانىندا جۇزەگە اسىرىلدى. وپەراسيانى جاركەنت ميليسياسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى شانىشەۆتىڭ باسقارۋىمەن ارنايى دايىندىقتان وتكەن چەكيستەر ورىنداعان. بۇل وپەراسيالار كەيىننەن كينوماتوگرافيانىڭ كلاسسيكاسىنا اينالعان «اتاماننىڭ اقىرى»، «ترانس ءسىبىر ەكسپرەسى» فيلمدەرىنىڭ سيۋجەتىنە ارقاۋ بولدى.
1926- جىلى سەمەي ايماقتىق 1- گ ۋب چ ك بارلاۋشىلارى قىتايدىڭ ءمانجۋر پروۆينسياسىنا قاشىپ بارعان اتامان اننەنكوۆ پەن ونىڭ شتاب باستىعى جانە اقگۆاردياشىلاردىڭ بارلاۋ قىزمەتىن باسقارعان پولكوۆنيك دەنيسوۆتى كەڭەس وكىمەتىنە الىپ كەلدى. سول جىلى تامىز ايىندا ك س ر و جوعارعى سوتى اسكەري كوللەگياسىنىڭ ۇكىمىمەن ولار سەمەي قالاسىنىڭ تۇرمەسىندە اتىلدى. وقىرماندارىمىزعا وسى قۇپيا وپەراسيالاردىڭ ءبىرى - اتامان دۋتوۆتى جويۋ قالاي جانە كىمدەردىڭ قولىمەن اتقارىلعاندىعى تۋرالى دەرەكتەر تەرەڭىرەك قامتىلاتىن ماعلۇماتتاردى ۇسىنامىز.
الەكساندر دۋتوۆ 1879- جىلى سىرداريا وبلىسى، قازالى قالاسىندا كازاك وفيسەرى، ەساۋلدىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى يليا پەتروۆيچ 1907- جىلى گەنەرال-مايور شەنىندە وتستاۆكاعا شىققان. شەشەسى ەليزاۆەتا ۋسكوۆا - ورىنبورلىق ۋريادنيكتىڭ قىزى بولعان. 1897- جىلى دۋتوۆ ورىنبورداعى نەپليۋەۆ كادەت كورپۋسىن بىتىرەدى، ەندى ەكى جىلدان كەيىن حاركوۆ قالاسىندا تۇرعان ورىنبورلىق كازاك پولكىنە حورۋنجي بولىپ كەلەدى. 1917- جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن بۇكىل رەسەيلىك كازاك اسكەرلەرىنىڭ وداعىن جانە سول جىلى پەتروگرادتا وتكەن رەسەي كازاكتارى سيەزىن باسقارادى.
دۋتوۆتىڭ ساياسي كوزقاراسى رەسپۋبليكالىق جانە دەموكراتيالىق جاعىندا بولعان. اتامان الەكساندر دۋتوۆ تۋرالى رەسەيدىڭ قازىرگى تاريحشىلارى ءارتۇرلى پىكىر ايتادى. بىرەۋلەرى - بانديت، كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاۋى دەسە، ەكىنشىلەرى - رەسەيدەگى دەموكراتيا ءۇشىن كوممۋنيستەرگە قارسى كۇرەسكەن باتىر رەتىندە كورسەتكىسى كەلەدى. قازاق تاريحشىلارى ونى زەرتتەمەك تۇگىلى، ەستەرىنە دە المايدى. جاڭا تاريحتا اتامان دۋتوۆتىڭ كەڭەس كەزەڭىندەگى ناسيحاتپەن قالىپتاسقان جامان اتى قالا بەرەدى. ورىنبور اتتى-كازاك اسكەرلەرىنىڭ اتامانى الەكساندر دۋتوۆ رەسەيدە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ 1917- جىلى قازاندا بولشەۆيكتەرگە قارسى شىقتى.
بۇل كەزدە دۋتوۆ ورىنبورداعى كازاكتاردى باسقارىپ تۇرعان. ول پەتروگرادتا توڭكەرىس جاساعان بولشەۆيكتەردىڭ بيلىگىن ورىنبور اۋماعىندا مويىنداماۋ تۋرالى بۇيرىققا قول قويادى. اتامان تۇركىستان مەن ءسىبىر ارالىعىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزدى ايماقتى باقىلاۋىنا الادى. ورتالىقتان كەلگەن بولشەۆيكتەردى ۇستاپ، قاماپ تاستايدى.
سول جىلى قاراشا ايىندا ورىنبورلىق كازاكتاردىڭ قۇرىلتايىندا سويلەگەن دۋتوۆ: «قازىر ءبىز بولشەۆيكتەرشە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءبىز پاتشالىقتىڭ سۇلباسىنىڭ ارعى جاعىنان ۆيلگەلم مەن ونىڭ جاقتاستارىن، ال ولاردىڭ الدىندا ۆلاديمير لەنيننىڭ جانە ونىڭ جاقتاستارى: تروسكي-برونشتەين، ريازانوۆ-گولدەنباح، كامەنەۆ-روزەنفەلد، سۋحانوۆ-گيممەر، زينوۆەۆ-اپفەلباۋمدى كورىپ تۇرمىز. رەسەي قۇريدى. ءبىز ونىڭ سوڭعى دەمىن كورىپ تۇرمىز» دەپ بولشەۆيكتەرگە قاتىستى ءوز ۇستانىمىن ايقىنداپ بەرگەن.
1920- جىلى قىزىل اسكەر قورشاۋىنان سىتىلىپ شىققان دۋتوۆتىڭ ارمياسى قىتايعا بارىپ پانالايدى. ونىڭ جوسپارى باتىس قىتايداعى انتيبولشەۆيكتىك كۇشتەردى جۇمىلدىرىپ، كەڭەس وكىمەتىنە جورىق جاساۋ بولاتىن. ونىمەن قويماي، كازاك اتامانى انتانتا وكىلدەرىمەن (فرانسۋزدار، اعىلشىندار، امەريكالىقتار) بايلانىس جاساپ، ولاردان كومەك كۇتكەن. اتامان دۋتوۆتىڭ كۇش جيناپ، بەدەلگە يە بولا باستاۋى كەڭەستىك باسشىلارعا ۇنامادى. ونىڭ ۇستىنە، جەتىسۋ بولشەۆيكتەرىن كەز كەلگەن ۋاقىتتا باسىپ الىپ، ماسكەۋدەن اجىراتىپ تاستاۋعا ونىڭ كۇشى جەتەتىندەي بولىپ قالعان ەدى. سوندىقتان اتامان دۋتوۆتىڭ انتيبولشەۆيكتىك ارەكەتتەرىن جانە ونىڭ قاراماعىنداعى كازاكتاردى تەز ارادا جويىپ جىبەرۋ كەرەك بولدى.
بۇكىل رەسەيلىك توتەنشە كوميسسيانىڭ (ۆ چ ك) ءتوراعاسى فەليكس دزەرجينسكيدىڭ جوسپارى اتاماندى اتىپ ءولتىرۋ ەمەس، حالىق الدىندا شىعارىپ جازالاۋ بولاتىن. سول ءۇشىن ونى ۇرلاپ اكەلۋ جونىندە ارنايى وپەراسيا جوسپارلاندى. الايدا دۋتوۆتىڭ كۇزەتى مەن وتريادىنىڭ ورنالاسۋىنا بايلانىستى بارلاۋشى چەكيستەر ونى ۇرلاپ الىپ شىعۋدىڭ مۇمكىندىگى جوق دەپ تاپتى. سوندىقتان ولار ەكىنشى جوسپارعا كوشتى. شىنجاڭ ولكەسىندەگى ءسۇيدىن ەلدى مەكەنىنە بەكىنگەن اتامان الەكساندر دۋتوۆ 1921- جىلعى اقپاننىڭ 6 سىنان 7 سىنە قاراعان تۇندە كابينەتىندە ءولتىرىلدى.
قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى بولشەۆيكتەردىڭ باستى جاۋى وسىلايشا 42 جاسىندا ومىردەن وزدى.
ءبارىمىز بىلەتىن «اتاماننىڭ اقىرى» فيلمىندە دۋتوۆتى شادياروۆ دەگەن چەكيست ولتىرەدى. ال كەڭەستىك بارلاۋ قۇجاتتارى بويىنشا ونى ماحمۇد قوجامياروۆ دەگەن اتقان. رەسەي فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىندا قوجامياروۆتىڭ ەسەپ بەرگەن قۇجاتى ساقتالعان. وندا: «دۋتوۆقا كىرگەن بەتتە حاتتى ۇسىندىم، ول ۇستەلدىڭ ارعى جاعىندا وتىرىپ وقي باستادى. ول وقىپ وتىرعاندا مەن بىلدىرتپەي تاپانشامدى شىعارىپ، دۋتوۆتى كەۋدەسىنەن اتتىم. دۋتوۆ ورىندىقتان قۇلاپ ءتۇستى. كىرىپ كەلگەن دۋتوۆتىڭ اديۋتانتى ماعان ۇمتىلدى، مەن ونىڭ ماڭدايىنا تىرەپ اتتىم. ول ۇستەلدىڭ ۇستىندە جانىپ تۇرعان شامدى قاعىپ ءتۇسىرىپ، جەرگە قۇلادى. قاراڭعىدا مەن دۋتوۆتى اياعىممەن تاۋىپ الىپ تاعى ءبىر رەت اتتىم» دەپ جازادى ماحمۇد قوجامياروۆ.
ارنايى وپەراسياعا قاتىسقان قاسىمحان شانىشەۆتىڭ توعىز ادامنان تۇراتىن توبى دايىن تۇرعان اتتارىنا ءمىنىپ، ءتۇن قاراڭعىسىنا ءسىڭىپ جوق بولدى. ارتتارىنان ەرگەن قۋعىنشى كازاكتار بۇلاردى تابا الماعان، ويتكەنى ولار شانىشەۆتاردى شەكارا جاققا قاراي قاشادى دەپ ويلاپ، سولاي قاراي شاپقان. ال چەكيستەر شەكاراعا قارسى باعىتتاعى قۇلجا قالاسىنا قاراي تارتقان. بۇلار شانىشەۆتىڭ اعاسىنىڭ كەڭ ۇيىنە كەلىپ تىعىلادى. بىردەن ەلگە قايتقانعا بولمايدى، بۇلارعا تاپسىرمانى ورىنداعاندارىن ايعاقتايتىن دالەل كەرەك.
سول كەزدەردە قىتايدا تۇرعان ەلەنا سوفرونوۆا دەگەن ايەل «گدە تى، مويا رودينا؟» دەگەن كىتابىندا دۋتوۆتى جانە ونىڭ وققاعارلارى لوپاتين مەن ءماسلوۆتى قالاي جەرلەگەنى تۋرالى بىلاي دەپ جازادى: «دۋتوۆتى سالتاناتپەن، مۋزىكامەن جەرلەدى. دۋتوۆتى سۇيدىننەن ءتورت شاقىرىم جەردەگى شاعىن دورجينكي قورىمىنا جەرلەدى. دۋتوۆقا كەلگەن ءۇش باسماش، شانىشەۆ، قوجامياروۆ، بايسىماقوۆتار كەڭەس وكىمەتىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىن ورىنداۋعا كەلىپتى. جەرلەگەننەن ەكى-ءۇش كۇن وتكەننەن كەيىن دۋتوۆتىڭ قابىرىن بىرەۋلەر قازىپ، باسىن كەسىپ الىپ، ءمايىتتى كومبەي كەتكەن. ونىڭ باسى ولتىرگەندەرگە تاپسىرمانى ورىنداعاندارىن دالەلدەۋ ءۇشىن كەرەك بولعان...». بۇل تۋرالى شىنجاڭنان كەلگەن رەەميگرانت ۆ. ميششەنكو دا جازىپ، ءدال سولاي بولعانىن راستايدى.
بەس كۇننەن كەيىن وپەراسياعا قاتىسقان چەكيستەر اتاماننىڭ باسىن كوتەرىپ، جاركەنتكە ورالادى. اقپاننىڭ 11- كۇنى تاشكەنتتەن ماسكەۋدەگى ر ك پ (ب) ورتالىق كوميتەتىنە جەدەلحات جونەلتىلەدى.
سەمەي ايماقتىق ءبىرىنشى گ ۋ ب چ ك ۇيىمداستىرعان ارنايى وپەراسيانى جاركەنت ۋەزدىك ميليسياسىنىڭ باستىعى بولعان قاسىمحان شانىشەۆ باسقارعان. كەيبىرەۋلەر ونى ميليسيادا ىستەمەگەن، قىتايعا اپيىن، مارالدىڭ ءمۇيىزىن وتكىزىپ جۇرگەن كونترابانديست دەپ كورسەتەدى. ال ونىڭ تۋىستارى «قاسىمحان ەشقاشان ميليسيادا دا، كونتربارلاۋدا دا، قىزىل ارميانىڭ وفيسەرى دە بولعان ەمەس» دەگەندى ايتادى.
راسىندا، شانىشەۆتار اۋلەتى شىنجاڭدا ونداعان جىلدار بويى ساۋدا جاساعان. ونىڭ نەمەرە اعاسى قۇلجادا تۇرعان. اتاماننىڭ جەكە ءتىلماشى بولىپ جانىنان ءبىر ەلى قالمايتىن پولكوۆنيك ابىلايحانوۆ قاسىمحان شانىشەۆپەن بالا كەزدەن بىرگە وسكەن. ونىڭ كونتراباندالىق جولمەن شەكارادان اپيىن وتكىزۋى ارنايى جاۋدىڭ سەنىمىنە كىرۋ ءۇشىن جاسالعان وپەراسيانىڭ العاشقى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى بولۋى كەرەك. سوندا عانا ءوزىنىڭ وتريادىندا قۇپيا بارلاۋ، قارسى بارلاۋ قىزمەتى بار اتامان دۋتوۆ شانىشەۆقا سەنىپ، قاسىنا جاقىنداتۋى مۇمكىن ەدى. مۇنىڭ ءبارى ارنايى وپەراسيانى جوسپارلاۋ بارىسىندا ەسكەرىلگەن دەتالدار. ال ونىڭ قۇپيا بارلاۋدا قىزمەت ەتەتىن تۋىستارى تۇرماق، قاسىنداعى ايەلىنىڭ ءوزى بىلمەۋى مۇمكىن.
شەتەلگە قاشىپ كەتكەن اقگۆاردياشىلاردىڭ باسشىسىن جويۋ قازاقستاندىق چەكيستەرگە ۇلكەن ابىروي بولدى. دۋتوۆتى ولتىرگەن ماحمۇد قوجامياروۆ فەليكس دزەرجينسكيدىڭ ءوز قولىنان ماۋزەر جانە التىن قول ساعات العاندىعى تۋرالى «ستالين جولى» گازەتىنىڭ 1935- جىلعى 7- قاراشاداعى نومىرىنە ماقالا جاريالاندى. ال وپەراسيانى باسقارعان قاسىمحان شانىشەۆقا التىن ساعات قانا ءتيدى. ءبىراق 1937- جىلعى رەپرەسسيا كەزىندە وعان بۇل ماراپات تا كومەكتەسپەگەن، سول جىلى قامالىپ، اتىلىپ كەتىپتى. تەك الپىسىنشى جىلدارى اقتالعان.
قايىرجان تورەجان
دەرەككوز: «ايقىن» گازەتى. 2012
