قىمباتشىلىق قايدا اپارادى؟
وعان قانداي باعا قويساڭ دا ساتىلادى. ال حالىق الماي قويسا شە؟ نە بولماسا، الۋدى ازايتسا، ياعني سۇرانىس تومەندەسە. جوق، سوندا دا الگى تاۋارىڭىزدىڭ باعاسى تىم قاتتى ارزانداي قويمايدى. جۇرت قازىر ازىق- تۇلىكتى دە، كيىم- كەشەكتى دە باياعىداي توپىرلاتىپ المايدى. كولىك پەن پاتەر جايىن ءسوز ەتپەي- اق تا قويالىق. سوعان بولا «سىلق» ەتىپ قۇلاپ جاتقان باعانى كورمەيمىز.
بىلتىر جىل سوڭىندا جىلدىق ينفلياتسيا 20,3 پايىز بولدى. اسىرەسە ازىق- تۇلىك جانە ازىق- تۇلىكتىك ەمەس تاۋارلار ينفلياتسياعا قاتتى ۇلەس قوسىپ جاتىر. ۇلتتىق بانك ءتوراعاسى عالىمجان ءپىرماتوۆتىڭ ايتۋىنشا، حالىقتىڭ ينفلياتسيالىق كۇتۋى ءالى جوعارى كۇيىندە قالىپ وتىر. ينفلياتسيالىق كۇتۋ دەگەندى دە تۇسىندىرە كەتەلىك، بۇل - ينفلياتسيانىڭ وسۋىنە نە باياۋلاۋىنا قاتىستى حالىقتىڭ كوزقاراسى. ازاماتتاردىڭ كوبى كەلەسى ايدا ينفلياتسيا وسەدى-اۋ دەپ قاۋىپتەنسە، وندا وسى ايدا ازىق- تۇلىك پەن باسقا دا تۇرمىستىق قاجەتتى زاتتاردى مولىنان الىپ تاستايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە سول ونىمدەرگە دەگەن سۇرانىستى ارتتىرىپ جىبەرەدى دە، بىلاي ايتقاندا، قىمباتشىلىق قولدان جاسالادى.
مىنە، سويتكەن ينفلياتسيالىق كۇتۋ دەڭگەيى جوعارى بولىپ تۇرعان كورىنەدى. ءبىراق 2022 -جىلدىڭ باسى مەن ورتا شەنىندەگى اجيوتاجدىڭ قازىر اجەپتاۋىر باسەڭدەگەنىن ەسكەرسەك، كۇتۋ دەڭگەيى قۇلاي باستاۋعا ءتيىس. سۋپەرماركەت پەن بازارلارداعى كليەنتتىڭ دە ازايۋى - ءتۇرلى تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ءبىرشاما تومەندەگەنىن اڭعارتپاي ما؟!
Finprom ساراپشىلارىنىڭ حابارلاۋىنشا، ەل تۇرعىندارى بىلتىر بازار مەن دۇكەندەردە 16 تريلليون تەڭگەگە ساۋدا جاساعان. ءسويتىپ، بولشەك ساۋدا كولەمى 2021 -جىلمەن سالىستىرعاندا 18 پايىزعا ارتىق بولىپ تۇر. الايدا جالپى ىشكى ساۋداداعى بولشەك ساۋدا ۇلەسى 2021 -جىلعى 31,7 پايىزدان 2022 -جىلى 31,1 پايىزعا دەيىن ازايعان. بازار مەن سۋپەرماركەت اتاۋلىدا ادام قاراسى ازايا باستاعان سەكىلدى دەگەنىمىزدى وسى ستاتيستيكا دا راستاي تۇسسە كەرەك. تاعى دا قايتالاي كەتەيىك، سوعان قاراماستان، باعا باسىن يمەيدى.
Picodi زەرتتەۋىنشە، 2023 -جىلى ەلدەگى باعا ءوسىمى مينيمالدى جالاقى وسىمىنەن دە اسىپ تۇسكەن. ساراپشىلاردىڭ اقپاراتى بويىنشا بىزدەگى «تازا» مينيمالدى ەڭبەكاقى كولەمى (قولعا تيەتىن قاراجات مولشەرى) - 61467 تەڭگە. بىلتىرعىدان 16,6 پايىزعا (52701 تەڭگە) كوپ.
زەرتتەۋشىلەر شارتتى تۇردە ازىق- تۇلىك سەبەتىن قالىپتاستىرىپ، ونىڭ باعاسىن ەڭ تومەنگى جالاقىمەن سالىستىرىپ كورگەن. سەبەتتە نان، ءسۇت، جۇمىرتقا، كۇرىش، سىر، ەت، جەمىس جانە كوكونىس سەكىلدى ونىمدەر بار. شامامەن 10 ليتر ءسۇت - 4310 تەڭگە، 10 بولكە نان - 1540 تەڭگە، ءبىر جارىم ك گ كۇرىش - 650 تەڭگە، 20 دانا جۇمىرتقا - 990 تەڭگە، ءبىر كگ سىر - 3180 تەڭگە، 6 ك گ ەت - 14350 تەڭگە، 6 ك گ جەمىس- جيدەك - 4110 تەڭگە جانە 8 ك گ كوكونىس 2780 تەڭگە تۇرادى دەپ ەسەپتەگەن. وسىلايشا، 2023 -جىلدىڭ باسىنداعى ازىق- تۇلىك سەبەتىنىڭ جالپى قۇنى 31910 تەڭگە بولىپ شىعادى جانە بۇل بىلتىرعى باعادان 20,6 پايىزعا كوپ. مۇنداي ازىق-تۇلىك سەبەتى - سالىق تولەمىن الىپ تاستاعاندا مينيمالدى جالاقىنىڭ (61467 تەڭگە) 51,9 پايىزىنا تەڭ. بىلتىر پايىزدىق قاتىناس 50,2 پايىزعا تەڭ بولعان. سوندا ەلىمىزدە باعا ءوسىمىنىڭ مينيمالدى جالاقى ءوسىمىنىڭ الدىنا شىعىپ كەتكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ياعني جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي مينيمالدى جالاقى ءوسىمى 2022 -جىلعىدان 16,6 پايىزعا عانا ءوسىم كورسەتكەن.
جالپى، قازاقستاندا جالاقى كوتەرىلمەي جاتقان جوق ەمەس. ءبىراق ونى كولەڭكەدە قالدىرىپ تۇرعان باستى فاكتور - باعانىڭ تىم قاتتى ءوسىپ جاتقانى. ايتپەسە، ەڭبەكاقىنى باعالاۋدا ءتاپ-ءتاۋىر وڭشىل نيەت بايقالادى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، بيىل 600 مىڭعا جۋىق ازاماتتىق قىزمەتشىنىڭ جالاقىسى 20 پايىزعا ارتادى. الداعى ءۇش جىلدا تاعى ەكى ەسە وسپەك. بيىل 1-قاڭتاردان باستاپ الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى 38 مىڭ جۇمىسشىنىڭ جالاقىسى 25 پايىزعا كوبەيدى.
2022 -جىلى جەلتوقساندا ورتاشا ايلىق جالاقى مولشەرى 319,9 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. ءبىر جىل ىشىندە نومينالدى ەڭبەكاقى 12,2 پايىزعا وسكەن، ال حالىقتىڭ ناقتى تابىسى 6,7 پايىزعا قۇلدىراعان. تابىستىڭ قۇلدىرايتىن سەبەبى جالاقىعا قوسىلعان ۇستەمەاقى ينفلياتسياعا قاۋقار كورسەتە الماي، جۇتىلىپ كەتەدى. ەر توستىك سياقتى كۇن ساناپ «ەرجەتكەن» ينفلياتسياعا ايىندا، جىلىندا ءبىر قوسىلعان ۇستەمەاقىنى قىلعىتىپ جۇتا سالۋ تۇك قيىندىق تۋدىرمايدى. تاپ وسى جەردەن تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ قۇلاعى قىلتيىپ شىعا كەلەدى. ءوندىرىس. وتاندىق ءوندىرىس جايى.
وتىز جىل بويى ءوندىرىس جانە اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتىستى ساۋساق ۇشىن قيمىلداتپاعان ەلدىڭ تىرەلەر تىعىرىعى وسىنداي بولماق. جوق، ىستەمەدىك ەمەس، ىستەدىك. ءبىراق اتالعان ەكى سالا بويىنشا ءبىزدىڭ ىستەگەن شارۋامىزدىڭ بارلىعىن جيىپ- تەرىپ قوسقاننىڭ وزىندە دامۋشى ەلدەردەگى قارقىنمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى.
ەكونوميكا ءارتاراپتانعان جوق. نەگىزىنەن مۇناي ەكسپورتىنا يەك ارتتىق، قۇلاي سەنگەنىمىز سونشا، مۇنايىمىزدىڭ 90 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارىپ بەرەتىن قۇبىردىڭ ءوزىن رەسەيمەن بىرىگىپ سالىپ، باسقا باعىتتارعا كوڭىل بولە قويمادىق. ءبۇتىن ەلدىڭ تاعدىرىن ءبىر تاۋار، ءبىر باعىت، ءبىر ەلگە بايلاپ قويعاننىڭ زاردابىن بىلتىر تارتۋداي- اق تارتتىق. ول قاۋىپ ءالى سەيىلگەن جوق. الدەقانداي سەبەپپەن كاسپيي قۇبىر كونسورتسيۋمى (مۇنايىمىزدى ەۋروپا نارىعىنا شىعارۋشى قۇبىر جەلىسى) جۇمىسىنىڭ تاعى توقتاپ قالماسىنا ەش كەپىلدىك جوق. بىلتىر جانتالاسىپ باسقا باعىتتاردى بەلسەندى ىزدەۋگە كوشكەن ەدىك. 2000 -جىلداردىڭ ورتا شەنىندە كەيىن ىقىلاس بەرمەي قويعان باكۋ - دجەيحان - تبيليسي باعىتىنا كوڭىل اۋداردىق جانە پرەزيدەنت ترانسكاسپيي باعىتىن دامىتۋعا تاپسىرما جۇكتەدى. تاپ وسى ترانسكاسپيي باعىتى ءبىزدىڭ باستى ەكسپورتتىق قاقپامىزعا اينالۋعا دا ءتيىس.
مۇنايدىڭ ءىزىن الا سىرت ەلدەرگە مۇناي ونىمدەرىن، فەرروقورىتپا، تابيعي گاز، ۋران، تەمىر، ايتەۋىر جەر استىنان قازىپ الىناتىن تاۋاردىڭ ءبارىن تاسۋدى ادەتكە اينالدىردىق. سولاردى وزىمىزدە وڭدەپ، قورىتىپ، دايىن ءونىم جاساپ، بىرتىندەپ شيكىزاتتىق ەكسپورتتى دايىن ءونىم ەكسپورتىنا الماستىرۋدى قولعا العان جوقپىز. سونىڭ سالدارىنان تۇتىنۋشىلىق تاۋارلاردى شەتەلدەن قىمباتقا الامىز، ءسويتىپ تاۋارمەن بىرگە ينفلياتسيانى دا قوسا يمپورتتايمىز. ۇلكەن كاسىپكەرلەردىڭ ءوزى ءوندىرىس سالاسىنا ماشىقتانعان جوق، نەگىزىنەن الىپساتارلىقتى ۇلكەن اۋقىمدا جاساۋمەن عانا شەكتەلدى. سونىڭ سالدارىنان بىزدە وندىرىستىك وركەنيەت، وندىرىستىك مادەنيەت قالىپتاسا العان جوق، تيىسىنشە قازىر ءبىز قانداي دا ءبىر ناقتى قازاقستاننىڭ ونىمىمەن ماقتانا المايمىز. شىعارىلىپ جاتقان ءونىم ساپاسى شەتەلدىك انالوگپەن باسەكەگە تۇسۋگە قابىلەتتى ەمەس.
اۋىلشارۋاشىلىعىنا ۇدايى سۋبسيديا، جەڭىلدەتىلگەن كرەديت ۇسىنىلىپ جاتادى، ءبىراق گۇلدەنگەن اگروونەركاسىپ كەشەنىن كورگەن جوقپىز. جەردىڭ باسىم بولىگى لاتيفۋنديستەردىڭ قولىندا. مەملەكەت ەندى عانا جەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋعا كىرىسىپ، ارنايى سايت اشىپ، ءبىر ىزگە تۇسىرۋگە تىرىسىپ جاتىر.
ەكونوميكا دەگەنىمىز - ءتۇرلى ادامنىڭ بايۋعا دەگەن ۇمتىلىستارىنان قالىپتاسىپ، قۇرالاتىن ايرىقشا قۇندىلىق جانە ول جەردە ادال باسەكەمەن قاتار سۇمپايى مۇددە دە بولماي تۇرمايدى. وڭاي بايۋ جولىن يگەرگەن ادام كوپ ءارى ولاردىڭ قۋلىعىنا قۇرىق بويلامايدى. ءتۇرلى جولمەن مەملەكەتتەن اقشا الۋ دا ولار ءۇشىن اسا اۋىر جۇمىس ەمەس. سوندىقتان جىلدار بويى ءتۇرلى سالاعا قاراجات ءبولىپ، كرەديت بەرىپ ەكونوميكانى، اگروونەركاسىپتى دامىتامىز دەۋ - تەسىك شەلەكپەن سۋ تاسىپ، ۇلكەن بوشكەنى تولتىرۋعا تالپىنعانمەن پارا- پار دۇنيە.
جاقىندا ۇلتتىق بانك ءبىر دەرەكتى جاريا ەتتى: جىل باسىنداعى جاعداي بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ تازا كىرىسى 13 پايىزعا وسكەن (2022 -جىلدىڭ باس كەزىمەن سالىستىرعاندا). تازا كىرىس كولەمى - 1,47 تريلليون تەڭگە. بانكتەر، ارينە، نەگىزىنەن جەكە تۇلعالارعا نەسيە ۇسىنعاننىڭ ارقاسىندا بايىپ وتىر. ازاماتتاردىڭ جالاقىسى از، سوسىن نەسيە راسىمدەۋگە ءماجبۇر. ءارى قازىر نەسيەنىڭ دە ءتۇر- ءتۇرى شىققان، قول سوزباسىڭا قويماي كوزدىڭ جاۋىن الىپ تۇرادى. بىلتىر ۇلتتىق بانك بىرنەشە رەت بازالىق پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەردى، ءبىراق ودان دا شىققان ناتيجە شامالى.
ءاسىلى، ۇلتتىق بانك بانكتەردىڭ پايىزدىق مولشەرلەمەسىن قىمبات ەتۋ ءۇشىن بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرەدى - سوندا ازاماتتار نەسيە الۋدى، سايكەسىنشە قالتاسىن قامپايتىپ بازارعا بارۋدى، ءسويتىپ تاۋار باعاسىن اسپانداتۋدى دوعاراتىن شىعار دەگەن لوگيكامەن جۇمىس ىستەيدى. ءبىراق قازىر ول ۇستانىم ءوزىن اقتاپ جاتقان جوق دەۋگە بولاتىنداي. ويتكەنى ازىقتان قىسىلعان حالىققا قىمبات مولشەرلەمە دە كەدەرگى ەمەس.
قازىر شامامەن 8 ميلليون ادامنىڭ 8 تريلليون تەڭگەگە جۋىق نەسيە قارىزى بار. دەمەك ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىقتىڭ بارلىعى بانك الدىندا بەرەشەك دەگەن ءسوز. مەملەكەت سولاردىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ ءۇشىن جەكە تۇلعا بانكروتتىعى تۋرالى زاڭ قابىلداپ وتىر. بۇل دا قۋاناتىن ەمەس، ءماجبۇرلى قادام. ودان قالدى، دۇكەندەگى كيىمدى، بازارداعى ازىق- تۇلىكتى، مەيرامحاناداعى كەشكى استى بانك كارتاسى ارقىلى ءبولىپ تولەۋگە بولادى. بۇل قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن ۇتىمدى امال شىعار، ءبىراق حالىقتىڭ ەڭسەسىن باسىپ، ەرتەڭىن بۇلىڭعىر ەتەرلىك باستاما ەكەنىنە ەشكىم داۋ ايتپاس.
ايتپاقشى، جوعارىداعى اڭگىمەنىڭ دە جاۋابى وسى جەردە شىعادى. نارىقتاعى ءتۇرلى تاۋار مەن ونىمگە دەگەن سۇرانىس ازايسا دا، باعا تومەندەمەيدى. ءبىز «جوق، اقىرى ەشتەڭەنى ساتىپ الماي قويساق، قىمباتشىلىق ءتۇبى توقىراۋعا ۇرىنۋعا ءتيىس» دەپ ويلايمىز. الايدا بۇل جەردە نارىقتىڭ وزگە سەگمەنتىندەگى كاسىپ يەلەرى قاراپ جاتپايدى. ماسەلەن، بانكتەر، ميكروقارجى ۇيىمدارى جانە تاۋاردى ساتاتىن دۇكەن، بازار باسشىلىعى. ولاردىڭ 6 اي، 12 ايعا ءبولىپ تولەۋ باعدارلامالارى، نەسيە جوبالارى، ءتۇرلى اكتسيالار مەن جەڭىلدىكتەر ماۋسىمى كەز كەلگەن تاۋاردى ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك جاسايدى. بەرىلىپ جاتقان جەڭىلدەتىلەن كرەديتتى راسىمدەپ، حالىق تاعى دا اۆتوسالونعا جوڭكىلىپ، كولىك الادى. قارجى ۇيىمىنىڭ ءموبيلدى قوسىمشاسى ارقىلى شوتىنا تۇسكەن 100 مىڭ تەڭگە نەسيەگە ازىق- تۇلىك ساتىپ الا سالادى. ءبىراق جالپى پلاندا حالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ سالتى كومەسكىلەنىپ، كىرىس مولشەرى كەرى كەتە بەرمەك. ويتكەنى قارىزى كوبەيگەن، سول قارىزدى جابۋعا ءتيىس تابىسى ينفلياتسيامەن يىق تىرەستىرە المايدى.
قازاقستان سياقتى قازبا بايلىق قورى بىرنەشە ءجۇز جىلدىققا جەتەتىن، ادامي فاكتور الەۋەتى جوعارى (ءبىراق لايىقتى دەڭگەيدە دامىماعان) ەلگە بۇل تىعىرىقتان شىعۋ ءبىر قاراعاندا وڭاي سەكىلدى. وڭاي دەيتىنىمىز، بۇل ايتىلعان سەبەپتەرگە تاعى مىنانى دا قوسالىق. ءبىز ەۋروپا مەن ازيا ورتاسىندا جاتىرمىز جانە كولىك، ءوندىرىس، تاسىمال حابى بولاتىن زور مۇمكىندىككە يەمىز. ءبىز قىتايمەن كورشىمىز جانە قىتايدىڭ ساۋدا- ەكونوميكالىق الەۋەتىن پايدالانۋ كەرەك. وسى ورايدا انە- مىنە جۇمىسىن قايتا جانداندىرعالى جاتقان «قورعاس» شەكارا ماڭى ورتالىعى، ونداعى ارنايى ەكونوميكالىق ايماق ءبىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى.
بىزگە دەگەن ەۋروپانىڭ كوزقاراسى وڭ. بۇل دەگەنىڭىز، ءبىز ءۇشىن الەۋەتتى ينۆەستيتسيا كوزى. ءبىراق ءوز ىشىمىزدەگى جەمقورلىقتى تىيۋ، ءادىل سوتتى ورناتۋ، باسەكەگە قابىلەتتى كادر دايارلاۋ جاعىنان كەمشىن قالىپ جاتىرمىز.
ءبىزدىڭ تابيعي لاندشافتىمىز ءتۋريزمدى وركەندەتۋ ءۇشىن اسا قولايلى. تەك سونى ۇقساتا الماي وتىرمىز. بىزدەگى جەر بەدەرى، توپىراق قۇنارى، ءاۋ باستان شارۋاشىلىققا يكەمدەلگەن بىلىكتى فەرمەرلەر اۋىلشارۋاشىلىعىن دامىتۋعا سۇرانىپ- اق تۇر.
بۇدان وزگە دە تولىپ جاتقان پوزيتيۆتى سەبەپ بار. ءبىراق تۇساۋى كەسىلمەگەن بالاداي كىبىرتىكتەي بەرەمىز، دۋاعا تۇسكەندەي شارۋامىزدىڭ ءبارى شاتقاياقتاپ قالا بەرەدى. كوكتەمدە بيداي ءۇسىپ كەتەدى، جازدا قۋاڭشىلىقتان مال قىرىلىپ قالادى، قىستا جولداردى قار باسىپ، ونسىز دا قيۋى قاشقان جولدىڭ بويى جۇرگىنشىلەر ءۇشىن قاسىرەت جولاعىنا اينالىپ جاتادى. ەندى بيىل ەس جيساق يگى ەدى. ايتپەسە، كەلەر ۇرپاققا دەپ جيعان ۇلتتىق قوردان اقشا الىپ، سونىڭ كومەگىمەن ءىس ءبىتىرىپ، سوسىن «ەل ەكونوميكاسى وسىنشا پايىزعا ءوستى» دەپ باستالاتىن باياندامالاردى ەستىگەن سايىن ۇياتتان جەر شۇقىعانىمىز شۇقىعان.
ايتپاقشى، «قىمباتشىلىقتىڭ سوڭى قايدا اپارادى؟» دەگەن تاقىرىبىمىزعا توقەتەر جاۋاپ ايتپاي بارا جاتىرمىز. ايتايىق، بىزدىڭشە قىمباتشىلىقتىڭ سوڭى حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ ارتا تۇسۋىنە اپارادى. پارادوكس. ءبىراق سولاي. حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى نە جالاقىسى وسكەننەن، نە ءوندىرىس ورىندارىنىڭ جىپىرلاپ اشىلعانىنان ارتپايدى. تولەم قابىلەتىنىڭ ارتۋىنا بىرەگەي سەبەپ - قازىر حالىق ءۇشىن نەسيە الۋ، قارىز الۋ كوزدەرى اسا قولجەتىمدى. ەگەر كۇرت ەكونوميكالىق بەتبۇرىس جاسالمايتىن بولسا، وندا كەمى الداعى ونجىلدىق بەدەرىندە ءبىز سونداي كارتينانى كورۋدى جالعاستىرا بەرەمىز.
اباي قازبەك ۇلى
«ەگەمەن قازاقستان»
