بۇگىنگى موڭعول اتالىپ جۇرگەن حالىقتاردىڭ وتىرىكتەرى

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - حالحالار «ءبىز موڭعولمىز» دەيدى، ال قالماقتار مەن بۋرياتتار ولاردان قالىسپاي كالمىك- مونگول، بۋريات- مونگول بولىپ العان. شىندىق - موڭعول اتاۋى تاريحتاعى موعولستاننىڭ شىن موعولدارىمەن بىرگە حالىق اتاۋى رەتىندە تاريح قويناۋىنا كەتكەن، بۇگىنگى «موڭعول - ءبىز» دەپ جۇرگەن حالىقتىڭ شىن اتاۋى - حالحا.

بارلىق جەردە حالحالار جار سالىپ: «شىڭحىسحان زامانىنداعى رۋ-تايپالارىنىڭ ءبارى بىزدە بار» دەپ ايتادى، ال شىندىعىندا ول وتىرىك، ولاردا ەشقانداي دا - نايمان، قوڭىرات، جالايىر، دۋلات، كەرەي سەكىلدى كوپ رۋ- اتاۋلار اتىمەن جوق.

شىندىعىندا ولاردى بۇرىن ءمانجۇر يمپەرياسى وتتوك پەن حوشۋنعا ءبولىپ ارالاستىرىپ تاستاعان، سول سەبەپتى ولاردا قازاقتاعىداي ءار رۋ بولەك اۋىل بولىپ وتىرماعان، سول سەبەپتى دە حالحانىڭ ەش قايسىسى اتا-بابا رۋىن بىلمەيدى.

حالحا ەگەمەندىك العالى بەرى شىڭحىسحاندى باستى «گەروي» ەتىپ الىپ، سونىڭ اتىنا سايكەس بولۋ ءۇشىن، 1990 -جىلداردان باستاپ ءار حالحاس ءوزىنىڭ جەكە باس كۋالىگىنە رۋىن جازۋ مىندەتتەلەدى. ءسويتىپ حالحانىڭ جارتىسىنان كوبى بورجيگون بولىپ العان، ال كىشكەنە ۇياتى بارلارى نايمان، جالايىر ت. ب رۋ اتاۋلارىن العان.

ەڭ ماسقاراسى مىنادا عوي: مىسالعا اكەسى - نايمانمىن دەسە، ءبىر بالاسى - بورجەگىن بولادى دا، ءبىرى مەن جالايىر بولعىم كەلەدى دەي سالادى.

بۋريات پەن قالماقتار ءوز رۋىن بىلەدى، سول سەبەپتى ولاردا شىڭحىسحان زامانىنداعى رۋ اتاۋلارى جوق.

قازىر حالحالار تۇركى- موڭعولدارىنىڭ بۇرىنعى بۇكىل سالت- ءداستۇرىن، كيىمىن وزدەرىنە الىپ جاتىر. ال شىندىعىندا حالحانىڭ سالتى مەن كيىم كيىسى مۇلدەم باسقا بولعان.

حالحالار شىڭحىسحان زامانىنداعى ءتىل بىزدىكىندەي دەپ ايتادى.

ال شىندىعىندا قاراقورىمعا بارعان فرانسيا كورولىنىڭ ەلشىسى رۋبرۋك موڭعول سوزدەرى دەپ جازىپ كەتكەن ءسوزدىڭ بارلىعى، ول بۇگىنگى قازاق ءسوزى، ال حالحادا ول سوزدەر مۇلدەم باسقاشا اتالادى.

مىسالعا، رۋبرۋكتىڭ جازباسى بويىنشا:

- كەفير - ايرا، قازاقشا ايران

- كۋمىس - كوموس، قازاقشا - قىمىز

- كۋرت - گيۋرت، قازاقشا - قۇرت

- سۋروك - سوگۋر، قازاقشا - سۋىر

- ارحار - اركار، قازاقشا - ارقار

نەگىزى باسقا حالحانىڭ كوپ ءسوزى تۇركى تىلىنە كەلەدى، ولار بىزدەن الدىڭدار دەپ ايتۋى استە مۇمكىن. وعان كونە تۇركى رۋنيكا جازباسىن، نەمەسە 10 -عاسىردا جازىلعان ماحمۇد قاشقاريدىڭ تۇركى سوزدىگىن كورسەتۋ كەرەك. «مىنە، بۇل ءسوزدىڭ ءبارى موڭعول اتاۋى دا شىقپاي تۇرىپ، تۇركى ءسوزى بولعان» دەپ.

ال 12-13 -عاسىرلارداعى موڭعول حاتتامالارىنا كەلەر بولساق، اراپ ارپىمەن جانە لاتىن ارپىمەن جازىلعان جازبالاردىڭ ءبارى تۇركى جازۋى بولىپ ەسەپتەلەدى. مىسالعا، اراپ ارپىمەن جازىلعان حات ول - كۇيىك حاننىڭ ريم پاپاسىنا جازعان حاتى تازا تۇركى تىلىمەن باستالىپ، ارعى جاعى پارسى تىلىندە جازىلعان.

ريم پاپاسىنىڭ ەلشىسى پلانو كارپينيدىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، العاشىندا موڭعولدار حاتتى ءوز تىلىندە جازا باستايدى، سوسىن ءبىراق ءبىزدىڭ تىلدەن ريم پاپاسىنا ەشكىم حاتتى اۋدارىپ بەرە الماس دەپ، قالعان حاتتى ساراتسين تىلىندە جازدى ەكەن.

ال لاتىن ارپىمەن جازىلعان دۇنيەگە، ەۋروپا ميسسيونەرلەرىنىڭ التىن وردا كوشپەندىلەرىن حريستيان دىنىنە ۇگىتتەۋ ماقساتىندا جازىلعان كودەكس كۋمانيكۋس تۋىندىسى. بۇل تۋىندى ءبىر كۇندە پايدا بولعان جوق، ولار بۇنى جازباي تۇرىپ موڭعولدارعا قانشاما ەلشىلىك جىبەرىپ، تىلدەرىن ابدەن زەرتتەگەن. بۇگىن بۇل تۋىندىنى قىپشاق جازۋ دەپ اتاپ ءجۇر، ال راسىندا بۇل التىن وردانى قۇرعان تۇركى- موڭعولدارىنىڭ جازباسى.

ال بۇگىنگى حالحاسيادىعا كەزدەسەتىن كونەۇيعىر جازۋى شىندىعىندا ولارعا مانجۇردەن كەلگەن، مانجۇرلەر كونەموڭعول جازۋىن وزدەرىنە بەيىمدەپ وزگەرتكەن، ءسويتىپ بۇكىل وزدەرىنىڭ ءمانجۇر يمپەرياسىنا تاراتقان، ءسويتىپ حالحاعادا جەتكەن بۇل جازۋ.

...

(ماقالا قىسقارتىلىپ بەرىلدى)

ساكەن سايلاۋ ۇلى. 2017

ult.kz