ماحامبەتتىڭ كەگىن قايتارعان كىم؟

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات – كەشەگى زامان كەلبەتى كوك مۇنار تۇمان تاريح قويناۋىنداعى ارپالىس جىلداردىڭ ايشىقتى كەيىپكەرىنىڭ ءبىرى ماحامبەت باتىر.

باتىرلىعىمەن دە، جاۋىنگەر اقىندىعىمەن دە، شەشەندىك دىلمارلىعىمەن دە، ورىس- تاتار، كورشىلەس ورتا ازيا ەلدەرىنىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن ءبىلىم- بىلىك الەۋەتى ءوز قوعامىنان سۇيەم قارىس بولسادا وزىق قابىلەتىمەن قالعان كەسەك تۇلعا. پاتشا وتارشىلارى مەن قازاقتىڭ قايسار مىنەزى الىسىپ-جۇلىسقان ۋاقىتتاردا سەمسەر بولىپ سۋىرىلىپ، قىلىش بولىپ قىننان شىققان سوم بەينەلەر از بولمادى. سولاردىڭ ءبىرى دە، بىرەگەيى دە وسى ماحامبەت باتىر.

وتەمىستەن تۋعان وننىڭ اتقا قونىپ، ءوز اتامەكەنىندە تۇلپارىنان تاقىمى اجىراماي، ۇزەنگىگە ءۇمىتى قوسا مىنگەنىن ۋاقىت تارازىسى تولىق انىقتاپ، باعاسىن ءتىرى ۇرپاققا ءالى دە تولىق تارماقتاپ بەرگەن جوق.

«كىلەڭ كەسەك تۇلعالاردىڭ داۋىرىندە وقشاۋ كوزگە ءتۇسۋ دە وڭاي بولماس. ونداي پەرەندى جەندەت كوزىنەن قىمتاپ ۇستاۋ دا قيىننىڭ قيىنى شىعار. تاعدىر مەن تاريحتا سىن جۇرمەيدى» دەپ ابىز جازۋشى ءابىش كەكىلبايەۆ ماحامبەت جونىندە ەڭ ءبىر اقيقات پىكىر قالدىرعان.

1846 -جىلدىڭ كۇز ايلارىندا ماحامبەتتى تۇتقىنداۋ جايىندا تاعى دا اڭگىمەلەر جۇرە باستايدى. بۇل ىسكە پاتشالىق ۇكىمەتتىڭ سويىلىن سوعىپ جۇرگەن ايشۋاق بالاسى بايماعانبەتتىڭ ءوزى كىرىسىپ كەتە الماي، ءوز جەكجاتتارىن جۇمسايدى. جايىقتىڭ شىعىس جاعىنداعى يندەر تاۋىنىڭ قارويدا وڭاشا وتىرعان جالعىز ۇيگە 19-قازان كۇنى ساسكە تۇستە بايماعانبەت ايشۋاقوۆتىڭ جۇمساۋىمەن 20 شاقتى جىگىت كەلەدى. وشاق باسىندا جۇرگەن ماحامبەتتىڭ ايەلى تيپان ۇيدەگى ەركەكتەرگە حابار بەرەدى. ونى ەستىپ ماحامبەت پەن حاسەن، ءبىتىماي شوكە ۇلى مەن مەڭدىباي ەسپەمبەت ۇلى ەسىك الدىنا شىعادى. سۋىت جۇرگەندەرىن سەزىپ باتىر ىنىسىنە ۇيدەگى مىلتىقتى الدىرىپ، قۇدىق باسىنداعى اتىنا بەتتەيدى.

جۇرگىنشىلەردەن ءبولىنىپ شىققان 3 ادام اتتى بوساتىپ جىبەرمەك بولادى. ماحامبەت ولاردى توقتاتپاق بولىپ، توبەسىنەن وق اتادى. ءبىراق، الگى ۇشەۋ اتتى بوساتىپ ۇلگەرەدى. ولار - ىقىلاس تولە ۇلى، ءجۇسىپ وتەۋلى ۇلى، مۇسا نۇرالى ۇلى ەكەن. سول ارادا جانىبەك بوداق ۇلى مەن تورەجان تۇرىم ۇلى باستاعان تاعى ءبىر توپ كەلىپ جەتەدى. تورەجان اداي مۇراتتىڭ جوعالعان مالىن ىزدەپ كەلە جاتقانىن، باسقا شارۋالارى جوق ەكەنىن ايتادى.

ماحامبەت ولاي بولسا دەپ، جاسى ۇلكەن ىقىلاستى ۇيگە شاقىرادى. ۇيدە ماحامبەت مۇراتتى بىلمەيتىنىن، مالىن الماعانىن ايتادى. ىقىلاس بايماعامبەتتىڭ بۇيرىعىمەن ۇستاۋعا كەلگەندەرىن بىلدىرەدى. ماحامبەت تىرىدەي بەرىلمەيتىنىن ايتىپ، قانجارعا جارماسادى. تيپان ىقىلاسقا قىلىش الا ۇمتىلادى. ەسىكتەن ءجۇسىپ وتەۋ ۇلى كىرىپ كەلىپ، مۇسانى يتەرىپ تاستاپ، ماحامبەتتى قاق شەكەسىنەن ەكى رەت شابادى. ءبىراق باتىر قۇلامايدى.

شالعايىنا جارماسقان مۇساعا بۇرىلا بەرگەن كەزدە ءجۇسىپ بار پارمەنىمەن قارا قۇستان قىلىشپەن تارتىپ قالادى. ماحامبەت سۇلاپ تۇسەدى. ءجۇسىپ سۇلاپ جاتقان ماحامبەتتىڭ باسىنان تاعى ءبىر رەت شابادى. مۇسا دا كوك جەلكەدەن ءۇش رەت شاۋىپ، باتىردىڭ باسىن كەسىپ الادى. جەندەتتەر ونىمەن قويماي، ساندىقتى اشىپ، ىشىندەگى اقشا دۇنيە- مۇلىكتەردى الىپ، باتىردىڭ باسىن قانجىعاعا بايلاپ، 8 جىلقى، 7 تۇيەنى قۋىپ كەتەدى.

ماحامبەت باتىردىڭ باجاسى ءارى تۋىسى بولىپ كەلەتىن بەرىش اساۋباي قۇدايكەلوۆ بايماعامبەت سۇلتاننىڭ سوڭىنا ءتۇسىپ، «ءبىر كىسىنى ەكى بولەك قويماق جوق» - دەپ اقىننىڭ كەسىلگەن باسىن بايماعامبەتتەن الىپ، شىن جەندەتتىڭ كىم ەكەنىن ەلگە دالەلدەگەن.

وعان قوسا پەتەربورعا بارىپ، پاتشادان شەن مەن شەكپەن الىپ كەلە جاتقان بايماعامبەتتى كوكتەمنىڭ اساۋ تولقىنىمەن ارپالىسىپ تاسىپ جاتقان ەلەك وزەنىنەن وتە بەرىستە، سالعا ءمىنىپ وتكىزەتىن وتكەلشىنىڭ اۋزىن الىپ، ارقا ءۇزىلدى دەگەن جەلەۋمەن جانىنداعى سەرىكتەرىمەن بىرگە اق كوبىك اعىسقا سالىپ جىبەرەدى.

بۇل دەرەكتەر ءابىش كەكىلبايەۆتىڭ 20 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 7-تومى «شاندوز» تاريحي- باياندار ەڭبەگىنە ەنگەن.