عارىشكەرلەر كۇنى: قازاقستاندا عارىش سالاسى قالاي دامىپ جاتىر
ءسويتىپ، يۋري گاگارين - الەمنىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى، ال بايقوڭىر - عارىش ايلاعىنا اينالدى. العاشقى عارىش ساپارىنان كەيىنگى جىلدارى الەمدە 500-دەن اسا عارىشكەر اسپان الەمىنە ساپار شەگىپ، عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن.
قازىرگى تاڭدا ەلىمىز عارىش تەحنولوگياسىمەن جابدىقتالعان 15 ەلدىڭ قاتارىنا ەنگەن. عارىشتىڭ تىلسىم سىرلارىنا ءۇڭىلۋ، جۇمباعىن شەشۋ، ءتىپتى، قاجەت بولسا ونى يگەرۋ عىلىم مەن تەحنولوگيا قارىشتاعان زاماندا ەڭ وزەكتى ماسەلە. وسى ورايدا، عارىشتى يگەرۋ جولىنىڭ قالاي باستالعانى جانە ەلىمىزدەگى عارىش سالاسىنىڭ دامۋ قارقىنى تۋرالى قازاقپارات ساراپشىسىنىڭ ماتەريالىنان وقي الاسىزدار.
وتاندىق عارىش سالاسىنىڭ دامۋى
قازاقستانداعى عارىش سالاسىنىڭ دامۋى عارىش كەڭىستىگىن يگەرۋمەن بايلانىستى بولدى. ەلدەگى اەروعارىش سالاسىن بۇگىندە وتاندىق سپۋتنيكتەر، جەردەگى عارىشتىق بايلانىس جۇيەسى، سپۋتنيكتەردى قۇراستىرۋ جانە بايقوڭىردا پەرسپەكتيۆالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋمەن اينالىساتىن كاسىپورىندار قۇرايدى. بۇگىنگى تاڭدا عارىش كەڭىستىگىنەن جەردى باقىلاۋ مەن قاداعالاۋ بويىنشا يننوۆاتسيالىق مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋمەن «قازعارىش» كومپانياسى، «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى، ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعى، رەسپۋبليكالىق عارىش بايلانىسى ورتالىعى جانە «عالام» كاسىپورنى اينالىسادى. ولار عارىش جۇيەسىن، جەردەگى ينفراقۇرىلىمداردى پايدالانۋ مەن قۇرۋدى، جوبالاۋدى، الىس- جاقىن عارىش كەڭىستىگىن زەرتتەۋدى جۇزەگە اسىرادى. قازىرگى ۋاقىتتا بايقوڭىر عارىش ايلاعى - الەمدەگى بىرىنشى جانە ىرى عارىش ايلاعى. ول قازاقستاننىڭ قىزىلوردا وبلىسىندا ورنالاسقان.
سەبەبى بۇل جەر جاۋىنى از، اۋا رايى تۇراقتى، ەلدى مەكەندەردەن بارىنشا الشاق، وربيتاعا زىمىراندى شىعارۋ بارىسىندا شىعىنداردى از مولشەردە قاجەت ەتەتىن ايماق بولىپ تابىلادى.
«بايقوڭىر» كەشەنىنىڭ قۇرامىنا بايقونىر قالاسىمەن بىرگە عارىش ايلاعى كىرەدى جانە زىمىران ۇشىرۋ ماقساتىندا 9 ءتۇرلى 15 ۇشىرۋ الاڭى جانە بالليستيكالىق زىمىران ۇشىرۋ ماقساتىندا 4 ۇشىرۋ ۇستەلىنەن، 11 مونتاجداۋ- سىناۋ كورپۋستارىنان (م ي ك) جانە باسقا دا ينفراقۇرىلىمداردان تۇرادى. «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان العاشقى جاساندى جەر سەرىگى 1957 -جىلى ۇشىرىلدى. الەمدەگى تۇڭعىش عارىشكەر يۋري گاگارين دە 1961 -جىلى «ۆوستوك» عارىش كەمەسىمەن قازاق دالاسىنان عارىشقا اتتانعان بولاتىن. كەيىننەن ا ق ش، ۇلى بريتانيا، كانادا، يتاليا سياقتى ەلدەر دە ءوز ازاماتتارىن عارىشقا ۇشىرا باستادى. 70-جىلداردىڭ باسىندا بۇل قاتارعا جاپونيا، قىتاي، نيدەرلاند، يسپانيا جانە باسقا ەلدەر قوسىلدى. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ 200-دەن استام ەلى عارىش قىزمەتىمەن اينالىسادى. ولاردىڭ كوپشىلىگىندە وزدەرىنىڭ عىلىمي جانە قولدانبالى ماڭىزعا يە جاساندى سەرىكتەرى بار.
قازاقتان شىققان عارىشكەرلەر
قازاقستانداعى عارىشتىق زەرتتەۋلەر قازاقتان شىققان تۇڭعىش عارىشكەر توقتار اۋباكىروۆتىڭ ۇشۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى. 1991 -جىلى 2 -ساۋىردە كەڭەس وداعى عارىشكەرلەر دايارلاۋ ورتالىعىندا عارىشقا ۇشۋ دايىندىعىنان وتكەن توقتار اۋباكىروۆ سول جىلى 2-قازاندا بايقوڭىردان «سويۋز تم-13» كەمەسىمەن عارىشقا اتتاندى. عارىش كەمەسى جەر توڭىرەگىندەگى «مير» وربيتالىق كەشەنىمەن ءتۇيىستى. وندا ول وزگە عارىشكەرلەرمەن بىرگە بيوتەحنولوگيا، مەتاللۋرگيا، مەديتسينا سالالارى جانە ارال ايماعى بويىنشا عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى.
ەكىنشى عارىشكەر تالعات مۇسابايەۆ عارىشقا ءۇش رەت ۇشتى. ول 1994 -جىلى 1-شىلدەدە «سويۋز تم-19» ەكيپاجىنىڭ بورت ينجەنەرى رەتىندە عارىش ساپارىنا اتتاندى. ونىڭ ءار جىلدارداعى عارىشتىق ەكسپەديتسيالارىنىڭ جالپى ۇزاقتىعى ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتتى قۇرادى. تالعات مۇسابايەۆ
2001 -جىلعى عارىش ساپارىندا امەريكا قۇراما شتاتىنىڭ ميلليونەرى، عارىشكەر- تۋريست دەنيس تيتومەن بىرگە ۇشتى. سونىمەن قاتار، 2015 -جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قازاق ەلىنىڭ ءۇشىنشى ازاماتى ايدىن ايىمبەتوۆ عارىشقا ۇشتى. ول قازاقستان اتىنان حالىقارالىق ەكيپاج قۇرامىندا عارىشتى باعىندىرعان تۇڭعىش عارىشكەر- ۇشقىش. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ «حالىق قاھارمانى».
عارىش الەمىندە بولعان 9 كۇن، 20 ساعات، 13 مينۋتتا تاپسىرىلعان عىلىمي جۇمىسىن، اسىرەسە كاسپي تەڭىزى مەن ارال كولى ماڭىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا بايلانىستى زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزدى. ءبىزدىڭ عارىشكەرلەر الەمدىك دەڭگەيدە قازاقستاندىق عىلىمنىڭ جوسپارلانعان عارىشتىق ەكسپەريمەنتتەرىن ورىنداپ قانا قويماي، باسقا مەملەكەتتەردىڭ عارىش سالاسىنداعى عىلىمي باعدارلامالارىن ورىنداۋدا تەڭ قۇقىلى ارىپتەستەر بولدى.
«Kazsat» عارىشتىق بايلانىس جۇيەسىن دامىتۋ
قازاقستاننىڭ عارىشتىق بايلانىس جۇيەسى ەكى بايلانىس سپۋتنيگىن قامتيدى- KazSat-2 جانە KazSat-3. ولار قازاقستاننىڭ تەلەحابار تاراتۋ مەن بايلانىس سالاسىنداعى قاجەتتىلىگىن تولىق قامتاماسىز ەتەدى. ولاردىڭ كومەگىمەن ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماعىندا ورنالاسقان مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە (مەكتەپتەر، اۋرۋحانالار، اكىمدىكتەر) بايلانىس، دەرەكتەر بەرۋ قىزمەتتەرى جانە ينتەرنەت جەلىسىنە قولجەتىمدىلىك ۇسىنىلادى. سونداي-اق سوڭعى جىلدارى بايلانىس سپۋتنيكتەرى ارقىلى شالعاي اۋدانداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن ينتەرنەتكە كەڭ جولاقتى قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا.
عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ- سىناۋ كەشەنى
2019 -جىلى عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ- سىناۋ كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى.
ال 2020 -جىلى حالىقارالىق ستاندارتتاردى جانە عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ مەن سىناۋعا دايىندىعىن راستاۋ ءۇشىن كەشەننىڭ وپەراتسيالىق بىلىكتىلىگى تەكسەرىلدى. كەشەن جوبالاۋدان باستاپ، سپۋتنيكتەردى قۇراستىرۋعا جانە سىناۋعا، سونداي- اق قۇراۋىشتاردى دايىنداۋعا دەيىنگى جۇمىستاردىڭ تولىق تسيكلىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.
«بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ
بايقوڭىر - بۇل الەمگە عىلىمي- تەحنيكالىق پروگرەسكە، ال ادامزاتقا عارىشقا جول اشقان عارىش ايلاعى. ءدال وسى عارىش الاڭىنان عارىش ءداۋىرىنىڭ باستالۋىن جاريالاعان العاشقى سپۋتنيك ۇشىرىلدى. بۇگىندە «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ بولاشاعى ەكى ءىرى حالىقارالىق جوبامەن بايلانىستىرىلادى. ولاردىڭ ءبىرىنشىسى - رەسەيمەن بىرلەسىپ، ورتا ساناتتى «سويۋز-5» زىمىران تاسىعىشىن ۇشىرۋ ءۇشىن «بايتەرەك» عارىش زىمىران كەشەنىن قۇرۋ. ەكىنشىسى - رەسەيمەن جانە ءباا- مەن بىرلەسىپ «سويۋز-2» زىمىران- تاسىعىشتارىن ۇشىرۋ جانە ولاردىڭ موديفيكاتسيالارى ءۇشىن بايقوڭىر عارىش ايلاعىنداعى №1 ۇشىرۋ الاڭىن رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا «گاگارين ستارتى» جوباسى پىسىقتالۋدا.
2021 -جىلى جەلتوقساندا ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن باسپا ءسوز ماجىلىسىندە ق ر سيفرلىق دامۋ، قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى اەروعارىش كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى باۋبەك ورالماعامبەتوۆ ەلىمىزدە «بايقوڭىر» عارىش كەشەنىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى ازىرلەنەتىنىن مالىمدەدى. «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ بۇگىنى تۋرالى ايتاتىن بولساق، كەشەننەن ۇشاتىن زىمىرانداردىڭ سانى مەن جۇكتەمەسى ازايدى. قازىرگى تاڭدا پروتون- م جانە سويۋز-2 زىمىرانى عانا ۇشىرىلادى. ءبىزدىڭ الداعى ماقسات - كەشەن جۇمىسىن جەتىلدىرۋ جانە ينۆەستيتسيا تارتۋ. وسى ورايدا، بايقوڭىر كەشەنىنىڭ بولاشاقتاعى دامۋىنا قاتىستى تالداۋ قولعا الىندى. تالداۋ جۇمىسى مەن سالا ماماندارىنىڭ ۇسىنىمدارى نەگىزىندە بايقوڭىر عارىش ايلاعىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى ازىرلەنەدى»، - دەدى باۋبەك ورالماعامبەتوۆ.
كوميتەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا، اتالعان عارىش كەشەنىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى تالداۋ جۇمىسى ەكى باعىتتا ءجۇرىپ جاتىر. ءبىرىنشىسى - عارىش كەشەنىنەن ۇشىرالاتىن زىمىرانداردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى بولسا، ەكىنشىسى - عارىش ايلاعىن تۋريستىك نىسان رەتىندە دامىتۋ. «تالداۋ جۇمىسى ارقىلى «بايقوڭىر» عارىش كەشەنىنىڭ 10 جىلدىق دامۋىنا بولجام جاسالادى. عارىش سالاسى ءۇشىن 10 جىل ازدىق ەتەدى دەپ جاتقاندار بار. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار، قازىر زامان مەن تالاپ كۇن ساناپ وزگەرىپ جاتىر. جاھان جىلدام دامىپ جاتىر، وسى ورايدا الداعى 20-30 جىلعا جاسالاتىن بولجام ۋاقىت وتە كەلە ءمانىن جوعالتۋى مۇمكىن»، - دەيدى ول.
سونىمەن قاتار، وتكەن اپتادا قر سيفرلىق دامۋ، يننوۆاتسيالار جانە اەروعارىش ونەركاسىبى ءمينيسترى باعدات مۋسين رەسەيدىڭ «بايقوڭىر» ايلاعىنداعى جوسپارلارى وزگەرمەگەنىن، سونداي- اق 15-20-ءساۋىر ارالىعىندا ءبىرقاتار ماسەلە بويىنشا رەسەيلىكتەرمەن كەلىسسوزدەر كوزدەلىپ وتىرعانىن ايتتى. ونىڭ ىشىندە تاياۋ جىلدارعا ارنالعان پەرسپەكتيۆالى جوبالار قارالاتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار، مينيستر «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىن جالعا العانى ءۇشىن رەسەي مەملەكەتى قانشا قارجى تولەپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
«رەسەيلىك ارىپتەستەرمەن كەلىسسوزدەر الداعى ۋاقىتتا بولادى دەپ جوسپارلانىپ وتىر. سەبەبى ءتيىستى وزگەرىستەر بولىپ جاتىر. جىلىنا 100 ميلليون اقش دوللارىنان استام قاراجات قاراستىرىلعان. شارت 2050 -جىلعا دەيىن بەكىتىلگەن»، - دەدى باعدات مۋسين.
عارىشتىق مونيتورينگ قىزمەتى
2005 -جىلى جارعىلىق كاپيتالىن 100 پايىز مەملەكەت ءوز موينىنا العان «كازكوسموس» ۇلتتىق كومپانياسى قۇرىلعان ەدى. كومپانيا 2007 -جىلى «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇ ك» اكتسيونەرلىك قوعامى بولىپ قايتا جاساقتالعان. سول كەزدەن بەرى بۇل كومپانيا ەلگە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. جەردى قاشىقتان زوندتاۋ، عارىش تەحنولوگياسىن دامىتۋ، شەتەلدىك كومپانيالارمەن بىرلەسكەن جوبالار ازىرلەۋ قاتارلى قىزمەتتەردى وسى كومپانيا ىسكە اسىرادى. ماسەلەن، وتاندىق جەر سەرىگى 2019 -جىلى ەل اۋماعىنان زاڭسىز قوقىس توگىلگەن 9628 ورىندى تاپتى. ودان بولەك، جىل سايىن ءورت شىققان جەرلەردى انىقتاپ جاتادى. سونىمەن بىرگە عارىشتى زەرتتەۋ مەن عارىش قىزمەتىن ۇسىنۋ سالاسىمەن تىزە قوسا IT سالاسىنىڭ دا دامىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك.
2016 -جىلى العاش رەت «اەروعارىش ونەركاسىبى» دەيتىن تەرمين رەسمي مەكەمەلەردىڭ اتاۋلارىنىڭ قاتارىنا كىردى. سول جىلى قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى قۇرىلسا، قازىر ول سيفرلىق دامۋ، قورعانىس جانە اەروعارىش ونەركاسىبى مينيسترلىگى رەتىندە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. ياعني، اەروعارىش سالاسى قازاقستان ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدى سالالاردىڭ قاتارىنا قوسىلۋدا. قازاقستاننىڭ عارىشتى يگەرۋگە باعىتتالعان ساياساتى ەلىمىزدىڭ بۇل سالاداعى باسەكەگە قابىلەتىن ارتتىرىپ، جاڭا ماماندىقتىڭ پايدا بولۋىنا جانە سالا جەتىستىكتەرىن پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازىر ەلىمىزدىڭ ءبىرقاتار وقۋ ورىنىندا اەروعارىش سالاسىنىڭ ماماندارى دايارلانىپ جاتىر.
سونداي- اق ەلدەگى عارىش سالاسى بويىنشا نىساندار مەن جەرۇستى ينفراقۇرىلىمدارى ءبىرىڭعاي نەگىزدە ۇيىمداستىرىلعان. عارىش سالاسىن دامىتۋدىڭ بارلىق ستراتەگيالىق باعىتتارى بويىنشا كاسىپورىندار قۇرىلعان. بۇگىنگە دەيىن عارىش سالاسى بويىنشا كاسىپورىنداردىڭ عىلىمي جانە ينجەنەرلىك قۇرامىنىڭ بىلىكتى كادرلارى قالىپتاسىپ، عارىش تەحنيكاسىنىڭ ارنايى كونسترۋكتورلىق- تەحنولوگيالىق بيۋروسى جيناقتالعان.
ۆەنەرا جولامان قىزى
