دانا پاشان: لاتىن ءالىپبيى ءتىلىمىزدىڭ جاڭعىرۋىنا جاقسى ىقپال ەتەدى

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - قازاق ءتىلى گرافيكاسىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى ءتىلىمىزدىڭ ءارى قاراي جاڭعىرۋىنا جاقسى ىقپال ەتەدى.

مۇنداي پىكىردى ا. بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ءتىل تاريحى جانە ديالەكتولوگيا ءبولىمىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى دانا پاشان ءبىلدىردى، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.

«قازاق ءتىلى گرافيكاسىنىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋى ءتىلىمىزدىڭ ءارى قاراي جاڭعىرۋىنا جاقسى ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. سەبەبى، لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى ءبىز ۇلتتىق سانامىزدى ورىس تىلىنە دەگەن تاۋەلدىلىكتەن بوساتامىز، قايتا جاڭعىرتامىز. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن الىپبيىنە كوشۋىن قولداۋ قاجەت. ەلباسىمىز «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: «مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ەشقاشان بۇلجىمايتىن ەكى ەرەجەنى ءتۇسىنىپ، بايىبىنا بارعانىن قالايمىن. ءبىرىنشىسى - ۇلتتىق كود، ۇلتتىق مادەنيەت ساقتالماسا، ەشقانداي جاڭعىرۋ بولمايدى. ەكىنشىسى - العا باسۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولاتىن وتكەننىڭ كەرتارتپا تۇستارىنان باس تارتۋ كەرەك»، - دەگەن بولاتىن. بۇل جولدا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ - ءتيىمدى ارەكەت. ول ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودىمىزدى ساقتاپ، ۇلت رەتىندە دامۋىمىزعا جول اشادى. بۇل ماسەلەنى كوتەرۋ - پرەزيدەنتىمىزدىڭ كورەگەندىگىن تانىتادى»، - دەدى اعا عىلىمي قىزمەتكەر.

وسى ورايدا ول «نە ءۇشىن لاتىن ارپىنە كوشۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋگە تىرىستى. «ەندى «نە ءۇشىن لاتىن ارپىنە كوشۋىمىز كەرەك؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەر بولساق، لاتىن جازۋى قازاققا بۇرىننان تانىس.

قىتاي يەروگليفتەرى، اراب جازۋى سياقتى قيىندىق تۋىنداتپايدى. قولدانىسقا وڭاي، جازۋعا قولايلى، يگەرۋگە ىڭعايلى. سونىمەن قاتار، جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىندا دا ونىڭ قولدانىستا ىڭعايلىلىعى تاجىريبە جۇزىندە كورىنىس تاۋىپ وتىر. بۇل ءالىپبي اقپاراتتىق- تەحنولوگيالار سالاسىن دا ارى قاراي دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز»، - دەدى ول.

دانا پاشان لاتىن ءالىپبيىن قولدانۋدىڭ تاعى ءبىر ۇتىمدى تۇسى - شەتەلدە جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ قازاق جەرىندەگى بارلىق جاڭالىقتان حاباردار بولىپ، ءتۇسىنىپ وتىراتىندىعىن ايتادى.

«سەبەبى، شەتەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى لاتىن ءالىپبيى نەگىزىن پايدالانادى. لاتىن ءالىپبيى وزىق تەحنيكا مەن كومپيۋتەر ءتىلىن مەڭگەرۋگە جول اشادى دەگەننەن بولەك، مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتەدى. بۇل باستاما، شىنىمەن، ەلىمىزدىڭ الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا ەنۋ جولىنا اشىلار ەسىك بولار دەپ ويلايمىن»، - دەدى عالىم.

ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، لاتىن ءالىپبيى - تۇركى حالىقتارىنا ورتاق ءالىپبي.

«تۇركيا، ازەربايجان، تۇركىمەنستان، وزبەكستان لاتىنعا كوشىپ كەتكەنى بەلگىلى. وسى جولدى جالعاي وتىرىپ، تۇركى حالقىنا ورتاق ءالىپبيدى پايدالانىمىز. ول ءبىزدىڭ ءتۇبى ءبىر تۇركى ءتىلىنىڭ تازالىعىن، بايلانىسىن ساقتاۋعا سەپتىگى تيەدى. سونىمەن قاتار، الەمدىك عىلىم مەن تەحنولوگيانى، ەكونوميكانى يگەرۋ ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىن ۇيرەنىپ كەلەمىز. لاتىن الىپپەسى سول ءتىلدى يگەرۋگە نەگىز، ءتيىمدى العىشارت بولارى ءسوزسىز. حالىقارالىق تەرمينولوگيانى الىڭىز، نەمەسە مەديتسينا مەن باسقا عىلىمدار ءتىلى كوبىنەسە لاتىنشا جازىلادى. لاتىننىڭ بىزگە بەرەرىن قورىتا ايتار بولساق: قازاقستان الەمدىك اقپاراتتىق كەڭىستىككە ەركىن بولادى؛ قازىرگى الىپبيدەگى 42 ءارىپ 32 گە قىسقارادى، مەڭگەرۋ وڭاي بولادى؛ تۇركى الەمىمەن قازاقستاننىڭ بايلانىسى كۇشەيەدى؛ قازاق دياسپورالارىمەن بايلانىس ارتادى؛ كىرمە ارىپتەردەن ارىلىپ، كىرمە سوزدەر قازاق ءتىلىنىڭ اۋەزىنە يكەمدەلىپ جازىلادى؛ قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ قوسامجار ورفوگرافياسى مەن ورفوەپياسىنىڭ پروبلەماسىن شەشىپ، ۇلتتىق سيپاتتاعى جازۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرامىز. ەندى، لاتىن الىپبيىنە اۋىسقان كەزدەگى العاشقى كەزدە بولاتىن تەڭسىزدىكتەردىڭ ءبىرى - اقپاراتتار تەڭسىزدىگى. ەكى گرافيكاداعى دەرەكتەردىڭ كولەمى تۇرعىسىنان ءارتۇرلى بولۋىنا بايلانىستى. كيريلل الىپبيىندە ماتەريال كوپ. لاتىننەگىزدى اقپاراتتىڭ ازدىعى. لاتىنمەن جازۋ ءبىر ۋاقىتتا بولا قالمايدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭ ماڭىزدى كىتاپتار لاتىنمەن بەرىلەدى»، - دەدى دانا پاشان.

اۆتور: مارلان جيەمباي