قازاق دالاسىنداعى التىن ادامدار

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - قازاق جەرى كۇللى عالام سەكىلدى تۇنىپ تۇرعان قۇپيا- سىرعا تولى. جەردىڭ استى مەن ۇستىنەن وتكەننىڭ دەرەگىن ىزدەگەن تاريحشى عالىمدار مەن ارحەولوگتار جىل سايىن قازاق حالقىنىڭ تاريحىن جاڭا دەرەكتەرمەن، تىڭ جادىگەرلەرمەن تولىقتىرا تۇسۋدە.

وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ اياعىندا ەسىك ماڭىنان تابىلعان التىن ادام قورعانى قازاقتى عانا ەمەس، الەمدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى.

بابالارىمىزدىڭ التىن جالاتىلعان ساۋىتپەن جەرلەنۋى - ءبىزدىڭ ەجەلگى داستۇردەن تامىر تارتار ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ وسال ەمەستىگىنىڭ كورىنىسى، اقيقاتقا قانىق ايعاعى بولاتىن. تاريح ەسىمدى قارت شەجىرەشى ءبىزدى ءالى دە تاڭقالدىرىپ كەلەدى. قازاقتىڭ اتىراۋدان التايعا سوزىلعان سار دالاسىنان الەمدى ءبىر ەمەس، بىرنەشە مارتە تاڭ قالدىرعان وتكەن كۇننىڭ عاجايىپ بەلگىلەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى سۋىرتپاقتالىپ شىعۋدا.

سونىمەن اڭگىمەنىڭ ءالقيسساسىنا ورالايىق...

بۇل قىرىق قاتپارلى قارا جەردىڭ ءالى قانشا تاريح قۇپياسىن بۇگىپ جاتقانىن كىم ءبىلسىن؟! بۇل ءسىرا، ادامزات بالاسى ەشۋاقىتتا بىلە المايتىن، جۇمباعى كوپ سىر- قۇپيا بولىپ قالا بەرەدى. 1969 -جىلى ەسىك قورعانىنان تابىلعان التىن ادامعا قاتىستى تاريحشىلار مەن زەرتتەۋشىلەر قانشا بولجام- جورامال ايتقانىمەن، ونىڭ قۇپياسىنىڭ ءالى دە عىلىمي، تاريحي شىندىق تۇرعىسىندا اشىلماعاندىعى اقيقات.

ەسىكتەن تابىلعان التىن ادام - ساق حانزاداسى

جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ اتىرابىندا، الماتىنىڭ ءدال ىرگەسىندەگى ەسىك قالاسىنىڭ سولتۇستىگىندە اعىپ جاتقان ەسىك وزەنىنىڭ سول جاق جاعالاۋىنان تابىلعان العاشقى التىن ادام تۋرالى بايانداپ كورەلىك. بۇل جەردەن تابىلعان التىن كيىمدى ساق تايپاسىنىڭ وكىلىنىڭ مۇردەسى - ءبىزدىڭ ەڭ قۇندى تاريحي جادىگەرىمىز بولىپ سانالادى.

ونى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ارحەولوگ كەمەل اقىشەۆ باستاعان عالىمدار توبى تاپتى. كەمەل اقىشيەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل ب. ز. د. V-IV ع. ءومىر سۇرگەن ساق تايپاسىنىڭ حانزاداسى بولۋى مۇمكىن. جالپى زەرتتەۋشىلەر التىن ادامنىڭ وسىدان ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەنىن انىقتادى. التىن ادامنىڭ العاش رەت قازاقستان جەرىنەن تابىلۋى شىن مانىندە تاريح عىلىمىندا ايدى اسپانعا شىعارعان ماڭىزدى جاڭالىق بولدى. الەم عالىمدارىنىڭ نازارى قازاقستانعا اۋدى. تاريحشى عالىمدار ەسىك وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا تەمىر ءداۋىرىنىڭ ساقتالىپ قالعان تاريحي سارقىنشاعى - ساق تايپاسىنىڭ وباسى بار ەكەنىن بىلگەن.

وعان جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ كەزىندە جاسى 17-18 شاماسىنداعى جاۋىنگەرلىك سيپاتتاعى حانزادانىڭ مۇردەسى تابىلادى. ونى زەرتەتۋشىلەردىڭ حانزادا دەۋىنىڭ دە ءجونى بار بولاتىن، جاۋىنگەر التىن كيىم كيگەن. بۇل ساق مادەنيەتىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسى بولاتىن. تاريحتان بىلەتىن جانە ءبىر دەرەگىمىز، قازاقتىڭ اتا تەگى وسى جاۋىنگەر ساقتاردان تارايدى. التىن ادامنىڭ كيىمدەرى ۇزىن سانى ءتورت مىڭعا جۋىق التىن اشەكەيلەرمەن بەزەندىرىلگەن ەكەن. سونداي-اق، بۇل ءجاي عانا اشەكەيلەر ەمەس ەدى، ونىڭ ءارقايسىسىنىڭ وزىندىك ماعىناسى بار بولاتىن. اشەكەيلەر بارىستىڭ، بۇلاننىڭ، تاۋتەكەنىڭ، ارقاردىڭ، اتتىڭ، ءتۇرلى قۇستاردىڭ بەينەسىندە جاسالعان. بۇل ساقتاردىڭ سول ۋاقىتتاعى اڭدار مەن قۇستاردىڭ پىرلەرىنە تابىنۋى مەن سىيىنۋ ءداستۇرىن اڭعارتسا كەرەك. ساقتار ادامداردىڭ ولگەننەن كەيىن دە ماڭگى ءومىر سۇرەتىندىگىنە، سونداي- اق، و دۇنيەدە ادامنىڭ ءتىرى كەزىندەگى رۋلىق قاۋىم سالتتارىن، عۇرىپتارىن ۇستاناتىندىعىنا سەنگەن.

سوندىقتان ولگەن ادامنىڭ ءتىرى كەزىندەگى اتاق- ابىرويى مەن قاۋىمداستىقتاعى ستاتۋسىنا بايلانىستى جەرلەۋ راسىمدەرى دە ءتۇرلى بولعان. ماسەلەن، باتىرلار مەن قاۋىمداستىقتىڭ بەدەلدى ادامدارىن ونىڭ ءتىرى كەزىندە قولدانعان مۇلىكتەرىمەن، قارۋ- جاراعىمەن، التىن جالاتىلعان ءسان- سالتاناتتى كيىمدەرىمەن جەرلەگەن. التىن ادامنىڭ ءمايىتىنىڭ جانىنان سونداي- اق، جۇزدەن اسا جەبە سالىنعان قورامساق، قىشتان جاسالعان قۇمىرا جانە تەمىردەن جاسالعان قانجار مەن قىلىش تابىلعان. ونىڭ كيىمدەرىنىڭ التىنمەن بەزەندىرىلۋى شىن مانىندە ەرەكشە بولاتىن.

ارالتوبەدەن تابىلعان التىن ادام - ساق كوسەمى

قازاق جەرىنەن تابىلعان ەكىنشى التىن ادام اتىراۋ وبلىسىنىڭ جىلىوي اۋدانىنا تيەسىلى. بۇل التىن ادام 1999 -جىلى ارالتوبە اتتى قورىمنان تابىلعان بولاتىن. زەرتتەۋشى، ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ بۇل قورىمنان تابىلعان التىن ادامنىڭ مۇردەسى ساق كوسەمى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام ايتتى. ونىڭ ۇستىندە ماتادان تىگىلگەن كويلەك، قىسقا جەڭدى ساۋىت بولعان. ساۋىت بەلدىككە دەيىن رومب تارىزدەس التىن تاعالارمەن بەزەندىرىلگەن.

سونداي-اق، قابىردەن ەرەكشە تۇردەگى التىن بۇيىمدارمەن قاتار جۇپ- جۇقا التىن فولگامەن قاپتالعان اسا تاياق بولىكتەرى دە تابىلعان. ال اسا تاياق بۇل زامانداردا تايپاعا كوسەمدىك ەتكەن بەدەلدى تۇلعالارعا عانا تيەسىلى بولعان. التىن اشەكەيلەردىڭ فورمالارى ءارتۇرلى بولىپ كەلەدى، مۇندا رومب تۇرىندەگىلەر دە، شەڭبەر تارىزدەس ءتىپتى جىلان پىشىندەس تە التىن اشەكەيلەر كوپ. التىن جالاتىلعان ساۋىت كيگەن ەر ادامنىڭ ورىلگەن بۇرىمدى شاشى بولعانعا ۇقسايدى، بۇل زەرتتەۋ ناتيجەسىندە بەلگىلى بولدى. تاريحتان بەلگىلىسى، ب. ز. د. 1 مىڭجىلدىقتا ەۋرازيا اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن تايپالار ىشىندە ەركەكتەردىڭ شاشتارىن ۇزىن بۇرىم ەتىپ ءورۋى تەك دارەجەسى جوعارى سالت اتتىلاردا عانا كەزدەسەدى.

كوسەمنىڭ ۇستىندەگى ماتادان جاسالعان كويلەگىنىڭ جەڭدەرى دە ءارتۇرلى التىن قاپسىرمالارمەن، جىپتەرمەن اشەكەيلەنىپ، كەستەلەنىپ تىگىلگەن. ساۋىتتىڭ دا جەڭدەرىندە، جاعاسىندا جانە ەتەك جاعىندا التىننان جاسالاعان قاپسىرمالار جابىستىرىلعان. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي، كوسەمنىڭ جانىنان تابىلعان اسا تاياعى وڭ جاعىنا، ال التىننان جاسالعان قورامساققا سالىنعان جەبەلەرى مەن قىلىش سەكىلدى قارۋ جاراعى سول جاعىنا قويىلعان. كوسەمنىڭ شالبارىنا دەيىن ۇساق التىندارمەن بەزەندىرىلىپ، ونىڭ بالاقتارى التىن جيەكتى ەتىككە سۇعىندىرىلىپ سالىنعان.

التىن ادامنىڭ بويىنان جانە جانىنا قويىلعان زاتتاردان تابىلعان قولونەر بۇيىمدارىنىڭ تاريحي ماڭىزدىلىعى جوعارى. بۇل سول كەزەڭدەگى وركەنيەت پەن ونەردىڭ دامۋىنان حابار بەرەدى. سونداي- اق، قورعاندا قۇرباندىق شالۋ، تاڭىرىگە سىيىنۋ سياقتى ءدىني عۇرىپتاردىڭ جۇرگىزىلگەنىن كورۋگە بولادى. زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەگى مەن دەگەنىنە سۇيەنسەك، قورعاننىڭ ءدال ورتاسىندا وشاقتىڭ ورنى ساقتالعان.

بۇل تايپا ادامدارىنىڭ وتقا تابىنعاندىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى. زەرتتەۋشىلەر وتقا تابىنۋ ءدىني نانىم- سەنىمىنىڭ سارماتتار تايپاسىندا بولعانىن العا تارتادى. وتقا تابىنۋ، ودان كومەك سۇراۋ ارقىلى تايپا ادامدارى سىرتقى كۇشتەردەن قورعانۋ جولدارىن ىزدەگەن. سوندىقتان، جەرلەۋ ءراسىمىن جۇرگىزگەن كەزدە قورعاندى اينالدىرىپ، ون شاقتى جەردە وت تۇتاتىپ، الاۋ جاققان. قابىردەن سونىمەن قاتار، قارۋ- جاراقتار، ونى ىلەتىن اسپالى بەلبەۋدىڭ بولىكتەرى، تەمىردەن جاسالاعان اسكەري كۇرشىك، جانە سۇيەك ينە مەن جەبەنىڭ تەمىردەن جاسالاعان ءۇشبۇرىشتى بولىپ كەلەتىن ۇشتارى تابىلعان.

شىلىكتى قورعانىنان تابىلعان التىن ادام - ساق پاتشاسى

قازاقستاندىق ءۇشىنشى التىن ادام شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىلىكتى جازىعىنان تابىلدى. 2003 -جىلى ارحەولوگ- ەتنولوگ، پروفەسسور ابدەش تولەۋبايەۆ باستاعان ارحەولوگتار زايسان اۋدانىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. بۇل ايماقتا جالشي دەپ اتالاتىن اۋىل ماڭىندا ۇلكەن كولەمدى 17 وبا ورنالاسقان بولاتىن. ال ولاردان جوعارى كوش باستاپ تۇرعان ۇلكەن وبانىڭ كولەمى مەن ورنالاسۋىنا قاراپ، زەرتتەۋشىلەر ونىڭ تەگىن ادامعا قويىلماعانىن اڭعارادى. سەبەبى، ەجەلگى كەزەڭدەردە باق- داۋلەتى اسقان ادامدارعا قويىلعان ماڭگىلىك ەسكەرتكىشىڭ دە كولەمى ۇلكەن بولاتىن. ارحەولوگتاردىڭ بولجامى ءدال كەلدى. ولار اقيقاتىندا، ساق پاتشاسىنىڭ قورىمىن تاپتى. بۇل قورىم ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى VIIIعاسىردىڭ اياعى مەن VIIعاسىردىڭ باسىنا جاتاتىن ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ياعني بۇل جادىگەر قازاقستاندا بۇرىن- سوڭدى تابىلعان التىن ادام ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەسى. ونىڭ ۇستىنە كيگىزىلگەن كيىمىندەگى اڭ- قۇس بەينەسىندەگى اشەكەيلەر قۇيما التىننان جاسالعان.

زەرتتەۋشىلەر ونىڭ ساق پاتشاسى ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرمەيدى. جالپى مۇردە جاتقان وبا بيىكتىگى سەگىز مەتر، ال ديامەترى ءجۇز مەترگە جۋىق. جانە وبانىڭ ءوزى ءۇش قاباتتان تۇرادى، ونىڭ ۇستىڭگى قاباتى توپىراقتان، استىڭعى قاباتى تاستان ءۇيىلىپ جاسالعان. ءدال تاس ءۇيىندى ىشىندە ساعانا- قابىرحانا ورنالاستىرىلعان. قابىرحانانىڭ قابىرعالارى ەكى قاتار ەتىپ قويىلعان جۋان بورەنەلەردەن تۇرعىزىلعان. ول مۇردەنى توپىراق تۇسۋدەن قورعاپ تۇرعان. ءقابىرحانادان ءبىر عانا ەر ادامنىڭ مۇرەسى تابىلدى. ياعني بۇل ءبىر عانا بەدەلدى ادامعا جاسالعان ءقابىر. ولگەن ادام التىنمەن كومكەرىلگەن، قۇيىلىپ جاسالعان كيىمىمەن جەرلەنگەن.

جالپى ونىڭ ۇستىندەگى التىننان جاسالعان تۇيمەلەر مەن قاپتىرمالاردىڭ سانى ءتورت مىڭنان اسىپ جىعىلادى ەكەن. جانە ءبىر قىزىعى، ولاردىڭ باسىم بولىگى اڭدار مەن جانۋارلاردىڭ بەينەسىندە جاسالعان. ال ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى - ارقار ءمۇسىنى ەكەن. سونداي-اق، مۇندا ەكى بۇعىنىڭ ءمۇيىزى ايقاسىپ تۇرعان جانە تۇمسىق ءتۇيىستىرىپ تۇرعان ەكى تاۋتەكەنىڭ بەينەسىندەگى دە التىن جاپسىرمالار تابىلعان.

ال بەسجۇلدىز بەينەسىندەگى تۇيمەدەن اسقان گەومەتريالىق دالدىك اڭعارىلادى. بۇل بەسجۇلدىز التىن مەن لازۋريت تاسىنان جاسالىپ، اينالاسى سۇيەكپەن جيەكتەلگەن ەكەن. ال ونىڭ ورتاسىنا ءمۇيىز قويىلعان. تاريحتى زەرتتەۋشىلەر سول زاماندا دا بەسجۇلدىزدىڭ بيلىكتى اڭعارتقانىن ايتادى. بۇل التىن ادام ارالتوبەدەن تابىلعان التىن ادامنان بۇرىن، مىڭ جىل ەرتە ءومىر سۇرگەن. زەرتتەۋشىلەر ەسىك قورعانىنان تابىلعان ادامنىڭ ۇستىندەگى كيىمنىڭ ارنايى جەرلەۋ ءۇشىن تىگىلگەنىن ايتادى، ول جۇقا التىن جالاتىلعان فولگالارمەن كومكەرىلگەن، ياعني ارنايى جەرلەۋ ءۇشىن عۇرىپتىق كيىم بولعان.

وكىنىشكە وراي، شىلىكتىدەن تابىلعان التىن ادام قورعانىنىڭ بۇعان دەيىن تونالعانىن ايتادى زەرتتەۋشىلەر. پاتشامەن بىرگە جەر قوينىنا بەرىلگەن ونىڭ التىن ءتاجى، قارۋ- جاراعىنىڭ ءبىر بولىگى جانە اساتاياعى سەكىلدى كوزگە كورىنەتىن باعالى زاتتارىنىڭ ءبىراز بولىگى قولدى بولعان. بۇل التىن ادام ارنايى جەرلەۋ كيىمىمىن ەمەس، ءوزىنىڭ سالتاناتتارعا كيەتىن كيىمىمەن جەرلەنگەن. سەبەبى، ونىڭ كيىمىنە تىگىلگەن، جاپسىرىلعان اشەكەيلەر مەن جيەكتەمەلەردىڭ بارلىعى قۇيما التىننان جاسالعان.

قاراعاندى وبلىسىنان تابىلعان التىن ادام - ساق قولباسشىسى

ءتورتىنشى التىن ادام قاراعاندى وبلىسىنا قاراستى تالدى-2 قورىمىنان تابىلعان. زەرتتەۋشىلەر ونى بۇعان دەيىنگى تابىلعان التىن ادامداردىڭ ىشىندەگى ەڭ سۇبەلىسى دەپ تە اتايدى. قورىم قاسىم امانجولوۆ اتىنداعى ەلدى مەكەن ماڭىندا ورنالاسقان. ونىڭ وسىدان ەكى جارىم مىڭ جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەنى انىقتالدى. زەرتتەۋشىلەر بۇل قورىمنىڭ دا ساقتار ءداۋىرىنىڭ ەنشىسىندە ەكەنىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەگەنىمەن، ونىڭ نە ساق جاۋىنگەرىنە، نە ساق قولباسشىسىنا تيسەسىلىلىگىنە بايلانىستى ءالى دە ءتۇرلى جورامالدار ايتۋدا. ونى زەرتتەۋشى ارحەولوگ ارمان بەيسەنوۆ.

سونداي- اق، بۇل قازبا جۇمىستارىنىڭ كەزىندە جالپى سانى جۇزگە جۋىق بەلدىككە تاعاتىن اشەكەيلەر، سەگىز ارىستاننىڭ بەينەسى، جيىرماعا جۋىق قۇيما التىندار، ايداھار، سەكىرۋگە دايىندالعان قابان، پىراقتى جانۋارلار بەينەسىندەگى التىن اشەكەيلەر تابىلعان.

مۇنداعى التىنداردىڭ قوماقتىلىعى مەن اشەكەيلەردەگى اڭ- قۇستاردىڭ بەدەرىنە قاراپ، مۇندا تايپانىڭ قانداي دا ءبىر بەدەلدى ادامىنىڭ جەرلەنگەنىن جورامالداۋعا بولادى. دەگەنمەن، ارحەولوگ مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل قورىم دا بىرنەشە مارتە تونالعان. جاۋىنگەردىڭ (نەمەسە قولباسشىنىڭ) كەۋدە تۇسى تولىقتاي دەرلىك التىنمەن قاپتالعان كورىنەدى، ەگەر تاريحي دەرەكتەر مەن دايەكتەرگە ۇڭىلسەك، مۇنداي قۇرمەت ءداستۇرى كۇن بيلەۋشىلەرىنە كورسەتىلگەن. تاريحشىلار بۇل قورىمعا پاتشالار مەكەنى دەگەن اتاۋ بەردى.

EL. KZ