قۇسبەگىلىكتىڭ وتانى - قازاق دالاسى

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - تاراز قالاسىندا بايىرعى قۇسبەگى، تانىمال ەتنوگراف، زەرتتەۋشى- ناتۋراليست جاپار ساتىلعانوۆ اتتى اقساقال تۇرادى.

بۇل ءوزى قازاقتىڭ قۇسبەگىلىك ونەرىنىڭ وتىمەن كىرىپ، كۇلىمەن شىعىپ جۇرگەن تۇلعا. سوناۋ زاماننىڭ قيىن كەزىندە جولىن تاۋىپ «قاۋىرسىن - قۇسبەگىلەر» كلۋبىن قۇرىپ، قۇندى ونەردىڭ ۇزىلمەي جالعاسۋىنا ەڭبەك سىڭىرگەن.

1980-جىلدارى «قاۋىرسىن - تابيعات دوستارى كلۋبى» اتتى قۇسبەگىلىكتى ناسيحاتتايتىن كىتاپ جازىپ، ول تۋىندىسى «قاينار» باسپاسىنان جارىق كورگەن. رەسپۋبليكالىق شىعارماشىل جاستاردىڭ «جىگەر» فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى (1981 ج). ا ق ش- تاعى «حانكينگ» ساياتشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەسى. 2013-جىلى اقمولا وبلىسى ارشالى اۋدانى جەرىندە وتكەن حالىقارالىق «بۇركىتشىلەر» فەستيۆالىنىڭ باس تورەشىسى. قازىرگى تاڭدا وبلىستىق دەڭگەيدە تارايتىن «ۇلى شاڭىراق» اتتى ساياسي-قوعامدىق، ۇلتتىق-تانىمدىق گازەتتىڭ قۇرىلتايشىسى ءھام رەداكتورى.

جۋىقتا، رەسپۋبليكاعا تانىمال قايراتكەر اعامىز ەلورداعا كەلگەن كەزەكتى ساپارىندا جولىعىپ، قۇسبەگىلىك ونەردىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى جايلى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك. سول سۇحباتتى نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

- جاپار تىلەۋجان ۇلى، قۇسبەگىلىك حالقىمىزدىڭ كونەدەن كەلە جاتقان ءتول مۇراسى ەكەنى انىق. بۇل ونەر جايلى ەل ىشىندە ايتىلىپ جۇرگەن كەرەمەت اڭىز-اڭگىمەلەر دە كوپ. وسىنىڭ ءبىر پاراسىن ءوز اۋىزىڭىزدان ەستىسەك؟

- ارينە، حالقىمىزدىڭ قۇسبەگىلىگى جايلى ءسوز قوزعاعاندا ويىمىزعا الدىمەن اتاقتى جالايىر شورا تۇسەدى. بۇل ادامنىڭ قۇسبەگىلىگى جايلى اڭىز-اڭگىمە جەتەرلىك. بۇركىت بىتكەن «اسپاندا جۇرسەم قاناتىم تالادى، جەرگە تۇسسەم جالايىر شورا ۇستاپ الادى»، دەپ قايعىرادى-مىس. سونداي-اق جەتىسۋ وڭىرىندە ءومىر سۇرگەن قۇسبەگى بايدىبەكتىڭ جالمەنبەتى قۇلادىندى قايىرىپ قۋعا سالعانى جايلى دەرەك بار. قۇلادىن دەگەن قارشىعا تەكتەس شاعىن قۇس. ونىمەن قۇس ءىلدىرۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى.

سول سياقتى ءوزىمىزدىڭ قازاق اعايىندار جايلاپ-قىستاپ وتىرعان التاي - تارباعاتاي بەتىندە نەبىر قۇسبەگىلەر وتكەن. مىسالى، كارىمىش دەگەن ادامنىڭ «سارى قۇس» دەيتىن بۇركىتى جايلى وقىعانىم بار. جارىقتىق كارەكەڭ قۇسىن قولىنا قوندىرىپ، دالا كەزىپ كەلە جاتىپ قۇمدا قونىپ جاتقان كەرۋەنگە كەز بولادى. بۇلار ىشكى ولكەگە تاۋار الىپ بارا جاتقان ۇكىمەت ادامدارى ەكەن. قۋ دالادا ساپ ەتە تۇسكەن قۇسبەگى مەن قۇستان قورىققان ساقشىلار وعان وق اتادى. كارىمىش اتىنىڭ باسىن بۇرىپ تۇرا قاشادى. ءبىراق ونىڭ جاۋىرىنىنان وق ءتيىپ، جاراقاتى اۋىرلاپ، اۋىلىنا جەتە الماي دالادا جان تاپسىرادى. يەسىنىڭ ءولى دەنەسىن قۇسى ءيت-قۇسقا جەگىزبەي ءبىر اپتا كۇزەتەدى. ەلدەن ەش حابار بولماعان سوڭ ءوزى ۇشىپ كەلەدى دە، اۋىلدى ءبىر اينالىپ قايتا ۇشىپ كەتەدى. قۇس يەسىنىڭ بالالارى ونىڭ ارتىنان ىلەسىپ بارىپ، اكەسىنىڭ دەنەسىن تاۋىپتى. سودان كوپ كەشىكپەي ەل ۇركىپ اۋعاندا، كارىمىشتىڭ بالالارى سارى قۇسقا ءبىر قوي سويىپ بەرىپ جۇرتقا قالدىرىپ كەتكەن ەكەن. ءبىراق ول كوك اسپاندا قالىقتاپ قاشقان كوشپەن ىلەسىپ وتىرادى. ءبىر كۇنى اۋعان ەلدى جاۋ ۇشاعى بومبىلايدى. وسى الەم-تاپىراقتا سارى قۇستىڭ ۇشاق تىزگىنىندەگى ۇشقىشپەن ايقاسقان ءساتىن تاۋدىڭ بيىك بوكتەرىنە بەكىنگەن ەل كوزبەن كورگەن ەكەن.

ودان كەيىن بۇكىل قازاق قۇسبەگىلەرى اڭىز ەتىپ ايتاتىن تىنەيدىڭ «قاراسى»، اقان سەرىنىڭ «قاراتورعايى» بار. اقان جارىقتىق «قاراتورعاي، بەيشارا شىرىلدايسىڭ جەرگە قونباي» دەيتىن ولەڭىندەگى وسى بۇركىت. قۇس قاناتىمەن ۇشىپ، قۇيرىعىمەن قونادى دەيدى ەمەس پە، ەندەشە قارتايعان بۇركىتتىڭ قۇيرىق قاۋىرسىنى ءتۇسىپ قالادى دا، ۇشقان سوڭ جەرگە قونا الماي شىرىلداپ، زارلايدى. ولەڭدە وسى وقيعا ايتىلىپ وتىر...

- قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن ۇلى تۇلعالاردىڭ ءبارى دەرلىك قۇسبەگىلىككە نازار اۋدارعانى بايقالادى. بۇل ونەر تەكتى تۇلعالاردى نە سەبەپتەن قىزىقتىردى ەكەن؟

- تاريحقا جۇگىنسەك قازاقتىڭ عۇرپىنا قانىق، ءداستۇر-سالتىن بىلەتىن ەلدىڭ بەدەلىنە بالانعان تۇلعالاردىڭ ءبارى دەرلىك قۇسبەگىلىك پەن ساياتشىلىقتى جەك كورمەگەن عوي. مىسالى، ابايدىڭ «قانسوناردا بۇركىتشى شىعادى اڭعا» دەپ باستالاتىن ولەڭى قۇسبەگىلىكتىڭ تۇنىپ تۇرعان سۋرەتى ەمەس پە؟ سول سياقتى، 1924-جىلى ءوزىنىڭ سايات قوراسىندا بۇركىتىن قولىنا ۇستاپ وتىرىپ، سۋرەتكە تۇسكەن شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ بەينەسى ول كىسىنىڭ قۇسبەگىلىكپەن اينالىسقانىن ايگىلەپ تۇرعان جوق پا؟!

ەندى مىناعان نازار سالىڭىز، قازاقتىڭ عۇلاما عالىمى الكەي مارعۇلان 1937-جىلى جاپپاي جازالاۋ جۇرە باستاعاندا، ەپتەپ سىتىلىپ شىعىپ، ەلىنە كەلىپ ەشكىمنىڭ كوزىنە تۇسپەي قامىس كۇركەدە جاسىرىنىپ جاتىپ «سايات قۇستارى» دەيتىن وتە قۇندى ەڭبەگىن جازىپ شىققان. كوردىڭىز بە، قارا باسىنا قاۋىپ تونگەن شاقتا الەكەڭ بۇل قازاققا كەرەگى قۇسبەگىلىك ەكەنىن بىلمەسە جازىپ نەسى بار. وسى تۋىندىنى جەكەلەگەن جاناشىر ازاماتتار كىتاپ ەتىپ باستىرىپتى. بىلگەن جانعا بۇل تۋىندى قۇسبەگىلىك ونەردىڭ وقۋلىعى ىسپەتتەس.

- ءسىزدىڭ قۇسبەگىلىككە دەن قويۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟

- مەن 1953-جىلى دۇنيەگە كەلگەن اداممىن. ءوزىم ەس بىلگەلى كۇللى شۋ-تالاس بويىن جايلاعان ۇلانعايىر وڭىردە جالعىز قۇسبەگى مەنىڭ اكەم تىلەۋجان ساتىلعان ۇلى عانا بولدى. اكەي جال-جال قۇمنىڭ جابىندىسىنا ۇيا سالاتىن «قازىقتىنىڭ جالعىزى» دەگەن اتقا يە ءشول بۇركىتىن كوپتىڭ كوزىنە تۇسە بەرمەيتىن قالتارىسقا ۇستاپ باپتايتىن. قىسقاسى، قۇسبەگىلىك ماعان اكەدەن مۇرا بوپ جەتكەن دۇنيە. ەگەر اكەي بولماعاندا، بۇل ونەر ءبىزدىڭ ولكەدە ءۇزىلىپ قالۋى دا مۇمكىن ەدى.

ابىروي بولعاندا، 1960-جىلدارى قىتايدان قۇستىڭ ءتىلىن بىلەتىن ءبىرشاما ازاماتتار ەلگە ورالدى. بۇگىندە وسى اعايىندار الماتى وبلىسىندا، سوگەتى اۋىلىندا ءومىر سۇرۋمەن قاتار، قازاقتىڭ اسىل مۇراسىن ايالاپ، ساقتاپ، دامىتىپ وتىر.

- راس ايتاسىز، وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارى ارعى بەتتەن قۇس ءتىلىن بىلەتىن ازاماتتار ەلگە ورالدى. ال، قازاقستاندا قۇسبەگىلىكتىڭ مەكتەبىن ۇزبەي جالعاعان ءسىز عاناسىز. وسى جايلى تارقاتىڭقىرىپ ايتىپ بەرسەڭىز؟

- وتكەن عاسىردىڭ 1970-جىلدارىنىڭ اياعىندا ك س ر و ەلىنىڭ باس حاتشىسى ل. برەجنيەۆتىڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن، جاستاردى ەسىرتكى مەن ماسكۇنەمدىكتەن اۋلاقتاتاتىن «كلۋب پو ينتەرەسام» (قىزىعۋشىلار كلۋبى) اتتى قوزعالىس پايدا بولدى. وسىنى پايدالانىپ «قاۋىرسىن - قۇسبەگىلەر» اتتى كلۋب قۇردىق.

بۇل شارۋا كەزىندە اجەپتاۋىر بەدەلگە يە بولدى. ناتۋراليستەر مەكتەبى قالىپتاسىپ، ارنايى جالاقى تولەنىپ، ساباق ءجۇردى. شۋ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ قاۋلىسىمەن كلۋبقا 5 ات ءبولىندى. تۇرىمتايدان باستاپ، بۇركىتكە دەيىن كوپتەگەن سايات قۇستارى ارنايى باعىلدى.

ءسوز رەتى كەلگەندە ايتىپ وتەيىن، ومىردەن ەرتەرەك وتكەن قاراعاندىلىق قالامگەر سەيدال تالجانوۆتىڭ جازۋى بويىنشا، جاعالتاي - لاشىننىڭ كىشىرەك ءتۇرى، تۇرىمتاي - يتەلگىنىڭ ۇيالاسى، قىرعي - قارشىعا تۇقىمداس، ءبيدايىق، تۇيعىن، ءشاۋلى دەگەندەر بولەك قۇس ەمەس. ءبيدايىق دەپ لاشىننىڭ قىرانىن ايتادى. تۇيعىن دەگەن قارشىعانىڭ ەركەگى. وسىنى ۇمىتپاي جازىپ قويىڭىز...

سودان 1978-جىلى جامبىل وبلىستىق سابان تويدا «قاۋىرسىن - قۇسبەگىلەر» كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى يپپودرومدا قولىمىزعا قۇس قوندىرىپ، شەرۋ تارتىپ وتتىك. بۇل وقيعا ۇلتتىق ونەرگە سۋسىنداپ جۇرگەن حالىقتىڭ رۋحىن وياتتى. سول كۇننەن باستاپ «ۆوكرۋگ سۆەتا» سياقتى بەدەلدى جۋرنالدار ءبىز تۋرالى جارىسا جازدى. وداقتىق ءھام وتاندىق تەلەراديو حابارلارىنا قاتىسىپ، كۋبا، ماجارستان، ا ق ش، بولگاريا ت. ب. شەتەلدەرگە شاقىرىلدىق.

- ءسىز قۇرعان كلۋبقا قىزىعۋشىلىق پايدا بولدى. سولاي ما؟

- جوعارىداعى ناسيحاتتىڭ ارقاسىندا «قاۋىرسىن - قۇسبەگىلەر» كلۋبىنا سول جىلدارى الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن 500 دەي حات كەلىپ ءتۇستى. قازاق دالاسىندا العاش قۇرىلعاندىقتان شىعار كلۋبتىڭ جاناشىرلارى مەن قىزىعۋشىلارى كوپ بولدى. قىرعىزستاننىڭ «بوزتەرى» دەگەن جەرىنەن بەيشەباي قىدىمانوۆ اتتى قىرعىز اقساقالى جانە ءوزىمىزدىڭ تانىمال قۇسبەگى اعامىز ءابىلحان تۇردىبايەۆ كلۋبقا بۇركىتتەرىن سىيلادى.

«دەگەرەس» سوۆحوزىندا تۇراتىن نۇرعوجا، شاكەن، ماقان سياقتى كونەكوز قۇسبەگىلەر كەلىپ، قۇس باۋلۋ ونەرىن ۇيرەتە باستادى. 1981-جىلى رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە «قازاقستاننىڭ رەسەيگە ءوز ەركىمەن قوسىلۋىنا 250 جىل» دەيتىن مەرەكە ءوتىپ، كلۋب مۇشەلەرى الماتىدا ۇيىمداستىرىلىعان «التىباقان» اتتى تەلەتۇسىرىلىمگە شاقىرىلدىق.

باعدارلامادان كەيىن جاستار رەداكسياسىنىڭ باس رەداكتورى قۇسمان يگىسىنوۆ پەن رەجيسسەر- وپەراتور ايمۇحان قارابالين سەناري جازىپ، مەنى كەڭەسشىلىككە تاعايىنداپ، «تاستۇلەك» اتتى تەلەفيلم ءتۇسىرۋدى باستادىق. فيلمنىڭ باس كەيىپكەرىنە بالا بۇركىتشى مەن تاڭدالدىم. كينوتۋىندى الماتى وبلىسىنىڭ «دەگەرەس» اۋىلىندا، جامبىل وبلىسىنىڭ شۋ، مويىنقۇم اۋداندارىندا 2 جىل ءتۇسىرىلدى. قازىر تاريحي قوردا ساقتاۋلى تۇرعان شىعار.

- كەزىندە ءسىز رەسپۋبليكالىق «جىگەر» فەستيۆالىنىڭ لاۋرەاتى اتانىپسىز، سوعان قاراعاندا شىعارماشىلىق قابىلەتىڭىزدە بولعانى عوي؟

- 1981-جىلى قازىرگى م. اۋەزوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتردىڭ اشىلۋ سالتاناتى بولىپ، وسىمەن قاتار رەسپۋبليكالىق جاستاردىڭ «جىگەر» شىعارماشىلىق فەستيۆالى ۇيىمداستىرىلدى. شارانىڭ بەتاشارىن سول كەزدەگى قازاقستان كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قۋانىش سۇلتانوۆ جۇرگىزدى. مەن ول كىسىنىڭ قاسىندا قولىما قىران قوندىرىپ تۇرىپ ولەڭ وقىدىم. ناتيجەسىندە فەستيۆالدىڭ لاۋرەاتى اتاندىم.

- وسىلاي قۇسبەگىلىك كلۋبتىڭ ناسيحاتى باستالدى...

- ناسيحات جاقسى جۇرە باستادى. ناتيجەسىندە، مەن 1984-جىلى «قاۋىرسىن - تابيعات دوستارى» اتتى العاشقى كىتابىمدى جازدىم. ول 1985-جىلى جارىق كورىپ، بارلىق وبلىس، اۋداندارعا تاراتىلدى. جوعارىداعى «تاستۇلەك» تەلەفيلمى ءتۇسىرىلدى. قۇسبەگى ابدوللا تۇرلىبايەۆ پەن ەتنوگراف جاعدا بابالىقتىڭ «قىراندار» اتتى كىتابى شىقتى. وداققا بەدەلدى اقپارات كوزدەرى - ت ا س س، ا پ ن جانە ۇلكەن باسىلىمدار - «ۆوكرۋگ سۆەتا» جانە ت. ب. ءبىزدى بۇكىل الەمگە جايدى.

وسىدان كەيىن دۇنيەجۇزىلىك قۇسبەگىلەر ۇيىمىنىڭ ورتالىعىن قازاق جەرىندە قۇرۋدىڭ جولدارىن ىزدەستىرە باستادىق. قىرعىزدىڭ ىستىقكولىنە دەمالۋعا كەلگەن بولگارلىق وريەنتولوگ ا. دەمەنچۋك، امەريكالىق ريشارد لوۋري سىندى قۇسبەگىلىك ونەرىنىڭ جاناشىرلارىمەن جولىقتىق. بۇل شارۋاعا 1980-جىلى الماتىلىق يۋري شەلكايەۆ دەگەن ىسكەر جىگىت ارالاسىپ، «بۇركىتشى» دەيتىن كەرەمەت دەرەكتى فيلم ءتۇسىردى.

شىمكەنت قالاسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى امالبەك تشانوۆپەن كەلىسىپ، العاش رەت قىراندار جارىسىن وتكىزدىك. بۇل ىسكە ا. باتتالوۆ، ك. رايبايەۆ، سىندى اعالارىمىز بەن «ديدار» بىرلەستىگى، «وتان» قوعامدىق ۇيىمدارى بەلسەنە اتسالىستى. 1989-جىلى الماتى قالاسىنىڭ ورتالىق ستاديونىندا انگليا، امەريكا، پولشا، فرانسيا، رەسەي، تۇرىكمەنستان، وزبەكستان، قىرعىز ەلىنىڭ قۇسبەگى- ساياتشىلارى قاتىسقان ۇلكەن «بۇركىت تويىن» وتكىزدىك. ۇيىمداستىرۋ القاسى قازاق توپىراعىندا تۇڭعىش رەت وتكىزىلگەن بۇل باسەكەنىڭ سالتاناتتى اشىلۋىن ماعان تاپسىردى.

- تۇسىنىكتى، ءوز باسىم ەلىمىزدەگى قۇسبەگىلىك ونەر حالىقارالىق دارەجەگە ەندى-ەندى شىققالى ءجۇر دەپ ويلاۋشى ەدىم. سىزدەر بۇنى باياعىدا اتقارىپ تاستاعان كورىنەسىزدەر. جوعارىداعى «بۇركىت تويىنا» قازاقستان اتىنان قانداي بۇركىتشىلەر قاتىستى؟

- الماتى وبلىسى ەڭبەكشى قازاق اۋدانى، «سوگەتى» كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ساعىنىش ەسبەرگەنوۆ جەڭىل ماشينامەن ابەن توقتاسىنوۆ باستاعان بەس بۇركىتشىنى ءوزى اكەلىپ، جارىسقا قوستى. جارىس كەزىندە ارنايى ساقتىق شارالارى قاراستىرىلىپ، الاڭعا جىبەرىلەتىن تۇلكى، قاسقىر ادامدارمەن ارالاسىپ كەتە المايتىنداي تورمەن قورشاپ قويدىق. بۇركىتشىلەردىڭ ءبارى يپپودرومعا كەلىستى ارعىماقتارعا ءمىنىپ شىقتى. بۇل باسەكەدە باس بايگەنى قاسقىرعا تۇسكەن ابەن توقتاسىنوۆتىڭ بۇركىتى جەڭىپ الدى. وسى وقيعا جايلى ەتنوگراف جاعدا بابالىق اعامىز ساليقالى وي قوزعاپ، كەرەمەت ماقالا جازدى.

قىزىق بولعاندا، اتاقتى شاكەن قۇسبەگىنىڭ بالاسى احمەتتىڭ بۇركىتى سايىس كەزىندە قۇسىمدى كوتەرىپ جايىندا جۇرگەن ماعان كەلىپ ءتۇسىپ، سانىمدى جارالاپ كەتتى. وعان قاراپ جاتقان ەشكىم جوق. تاعى ءبىر قىزىق وقيعا - ءابىلقاق قۇسبەگىنىڭ بالاسى ۇلاننىڭ جۇدىرىقتاي قارشىعاسى تاۋداي قويان الىپ، كۇللى جۇرتتى تاڭ قالدىردى.

- جوعارىداعى يۋري شەلكايەۆ تۇسىرگەن دەرەكتى فيلم جايلى ايتىپ وتسەڭىز؟

- ەلىمىزدەگى قۇسبەگىلىك ونەردى ناسيحاتتاۋعا يۋري شەلكايەۆ كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. «دەگەرەس» اۋىلىندا تۇراتىن قۇسبەگىلەر - شاكەن، نۇرقوجا، ماقاندار جايلى قىزىقتى تەلەباعدارلامالار جاساپ، ونى وداققا جانە شەت ەلگە تاراتتى. قازاق بۇركىتشىلەرىنىڭ اتاسى جەتىباي قاريانىڭ زووپاركتەن ساتىپ العان بۇركىتى تاۋدا سىلەۋسىنگە تۇسكەنىن تاسپاعا باسىپ ۇلگەرىپ، ونى امەريكاعا تاراتتى. وسى فيلم اقىرى يۋرانىڭ دا جولىن اشىپ، ا ق ش- قا تۇبەگەيلى قونىس اۋدارۋىنا ىقپال ەتتى. ءسويتىپ بۇل بالا قۇرلىق اسىپ كوشىپ كەتتى.

- كەڭەس وداعى تاراپ، دۇنيە بۇلىنگەن كەزدە بۇل ونەر از ۋاقىت نازاردان تىس قالعانداي بولدى. قازىر قالاي؟

- الماعايىپ جىلدارى قازاقتىڭ قۇسبەگىلىك ونەرى نازاردان تىس قالا باستادى. وسى ءولى-ارا شاقتا بۇركىتشىلەر اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى جۋرناليست باعدات مۇپتەكە قىزى نۇرا اۋىلىنداعى قۇسبەگىلەرگە باس بولىپ، الماتى وبلىسى اكىمدىگىنەن قولداۋ تاۋىپ، «جالايىر شورا» قۇسبەگىلەر ۇيىمىن قۇردى. كوپتەگەن اتالى ىستەردى جۇزەگە اسىردى. بۇدان باسقا ولكەتانۋشى مۇحاممەد يسابەكوۆ ءوز اۋلاسىنان بىرنەشە قىران قۇس، قۇماي تازىلارى بار «جەتى قازىنا» سالت-ءداستۇر - تابيعات مۋزەيىن اشتى.

سونداي-اق ەلىمىزدە «قىران» فەدەراتسياسى قۇرىلىپ، وعان باسشىلىق جاساعان نۇرلان ونەربايەۆ مىرزا قۇسبەگىلىك مۇرامىزدى ناسيحاتتايتىن كىتاپتار شىعارۋعا قولعابىس جاسادى جانە جوعارىداعى ىستەردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇيتقى بولدى.

قازىر بۇل ونەرگە ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى قاۋىمداستىعى شىن مانىندە قولداۋشى، قورعاۋشى بولىپ وتىر. كەزىندە جامبىل وبلىسىندا اكىم بولعان سەرىك ۇمبەتوۆ قۇسبەگىلەردى جاقسى قولدادى. الماتىلىق اسلان قۇرمانالين دەگەن ازامات قالانىڭ تاپ ورتاسىنا سايات قۇستارىن قوندىرىپ، «قازاق سالتى» اتتى كلۋب قۇرعانى بار. قازىر بار ما، جوق پا بىلمەيمىن.

- قۇسبەگىلىك ونەردى ەلىمىزدە ءارى قاراي دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن نە ىستەۋ قاجەت؟

- قازىر ءوزى قىران ۇشىرىپ، وعان اڭ الدىرىپ، ەشكىمدى تاڭ قالدىرا المايسىز. ويتكەنى، قۇسبەگىلىك ونەر الەمدىك ارەنادا قاتتى ناسيحاتتالۋدا. ەلدىڭ ءبارى الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى نەبىر قىزىقتاردى كورىپ وتىر. سوندىقتان ءبىز ءتول ونەرىمىزدى باسقا قىرىنان كورسەتە ءبىلۋىمىز قاجەت. بۇگىنگى تاڭدا قۇسبەگىلىكتىڭ كورەرمەنى از. سوندىقتان بولار، ءتىرى اڭدى قولدان جىبەرىپ «شوۋ» جاساپ ءجۇرمىز. بۇل ارەكەتىمىزدى حالىقارالىق ۇيىمدار قولدامايدى. سول سەبەپتى باسقاداي شارا ويلانۋىمىز قاجەت. سوسىن قازىرگى جاعدايدا وتكىزىلىپ جۇرگەن قۇسبەگىلىك سايىستارىندا قۇستى قويانعا سالۋ ەتەك العان. بۇل دۇرىس ەمەس. بۇرىنعى قازاق زەڭبىرەكپەن تورعاي اتقانداي قىلىپ قىراندى قويانعا سالماعان.

ودان كەيىن قۇسبەگىلىك ونەردى جەكە بولمەي، كەشەندى تۇردە «سال-سەرىلىك» ينستيتۋتى رەتىندە دامىتىپ، وعان تازى مەن جىلقىنى، تاعى باسقا حالىقتاردى قىزىقتىراتىن سالت-داستۇرلەرىمىزدى قوسىپ، ۇلتتىق ونەردىڭ جيىنتىق بەينەسىن جاساعان دۇرىس. بۇلاي بولعاندا وڭىرلەردە تۋريزمدى دامىتۋعا جانە بايىرعى مۇرامىزدى عىلىمي تۇرعىدان جەتىلدىرىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋعا بولادى.

قالاي ايتساق تا، قۇسبەگىلىكتىڭ وتانى - قازاق دالاسى. سوندىقتان ءبىز باسقالارعا جول كورسەتىپ، ۇيرەتىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. ول ءۇشىن ۇلكەن قالالاردا قۇسبەگىلىكتى دامىتۋعا ارنالعان شاتىرلى، قوزعالمالى ستاديون سالاتىن كەز جەتتى. ودان كەيىن تاعى ءبىر ەستە بولاتىن دۇنيە الماتى قالاسىندا ورنالاسقان قازاق سپورت جانە تۋرزيم اكادەمياسى نەگىزىندە قىزىقتاۋشى ستۋدەنت، جاستارعا قۇسبەگلىلىكتى ۇيرەتەتىن فاكۋلتاتيۆتى كۋرس نەمەسە ساباقتار ۇيىمداستىرىلسا. بۇعان بارىپ بىلگەنىمدى ۇيرەتۋگە ءوز باسىم دايىنمىن.

ەكىنشىدەن، ەلمىزدە الەمدىك قۇسبەگىلەر ورتالىعىن اشۋعا مۇمكىندىك بار. ەگەر بۇل شارۋا قولداۋ تاپقان جاعدايدا، ورتالىقتى جامبىل نەمەسە ماڭعىستاۋ ولكەسىنەن اشقان دۇرىس. ويتكەنى، بۇل جەرلەر سايات قۇستارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ كوريدورى سانالادى. سوندا عانا ءبىز ءوزىمىزدى قۇسبەگىلىكتىڭ يەسىمىز دەپ ايتا الامىز.

اڭگىمەلەسكەن

بەكەن قايرات ۇلى،

«Egemen Qazaqstan»