ارنايى رەپورتاج: ەلوردادا ساۋمالعا سۇرانىس سۇراپىل
ايتسە دە، حالىق ەمىن قولاي كورەتىندەر دە از ەمەس. بۇل كۇندە اسىرەسە ساۋمال مەن قىمىز، شۇبات ىزدەگەن جۇرت كوپ. وسى رەتتە قازاقپارات ءتىلشىسى ەلوردانىڭ شەتىندەگى قىزىلسۋات اۋىلىنا بارىپ، بيە بايلاپ وتىرعان كاسىپكەر باقىت بارمانقۇلوۆپەن اڭگىمەلەسىپ قايتقان ەدى.
باقىت بارمانقۇلوۆتىڭ جىلقى شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ جۇرگەنىنە بەس جىل بولىپتى. ەكى ءۇيىر جىلقىسى بار. وتباسىمەن بىرگە قامبار اتا تۇقىمىن كوبەيتىپ كەلەدى. ۇلىنىڭ ءبىرى بيە ساۋسا، ەكىنشىسى جەم- شوبىنە جاۋاپتى. جارى اينۇر بولسا قىمىز ءپىسىپ، قۇرت جاسايدى.
كۇنىنە ساۋىلاتىن 100 ليتر ءسۇتتىڭ ءبىر بولىگى ساۋمال كۇيىندە ءوتىپ كەتەتىن كورىنەدى. «ساۋمال - يممۋنيتەتتى مىعىم ۇستاۋدا تاپتىرمايتىن سۋسىن. اپتالاپ، ايلاپ ىشەتىندەر بار. وسى جولى ون شاقتى كۇن ءىشىپ جۇرگەن ءبىر كىسى كەلىپ، اۋرۋىنان ايىعىپ، ءتاپ- ءتاۋىر بولىپ قالعانىن ايتادى. تاياۋدا كوروناۆيرۋستان جازىلعان ءبىر سپورتشىلار دا كەلدى بىزگە. جەتى كۇن ىشكەننەن كەيىن بويىنا كۇش- قۋات بىتكەندەرىن جارىسا ايتىپ، قۋانىپ جاتىر. ءبىر قاراساڭ، زىڭگىتتەي جىگىتتەر. ۆيرۋس جۇقتىرعاندا قاتتى السىرەپ قالىپتى. ساۋمالدىڭ پايداسى مىنادا: انتيبيوتيك پەن باسقا دا ءدارى- دارمەكتى قابىلداعان كەزدە ول اعزانى، ءوت جولدارىن كەرەمەت تازارتادى. ال كەيبىر ادام اسقازان، ءوت پەن ىشەك جولدارىنداعى، وكپەدەگى اۋرۋدى جازۋ ءۇشىن ساۋمال ىشەدى»، - دەيدى شارۋا قوجالىق يەسى.
ساۋمال دەگەن جاڭادان ساۋىلىپ الىنعان بيە ءسۇتى. باقىت بارمانقۇلوۆتىڭ سوزىنشە قانداي دا ءبىر جاعدايمەن نارەستەگە انا ءسۇتىن ەمىزە المايتىن ايەلدەر دە بالاسى ءۇشىن ساۋمال الادى ەكەن. «بىزگە كۇنىنە قىرىققا تارتا ادام كەلەدى. كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا بايلانىستى كوپ ادامدى قابىلداي المايمىز. ەكى- ءۇش ادامنان كىرگىزەمىز. ماسكاسىز، انتيسەپتيكسىز تاعى كىرگىزبەيمىز. ءبىر ىدىستى بىرنەشە رەت پايدالانبايتىنىمىزدى دا ايتا كەتسەم دەيمىن. ىدىسىن وزىمەن بىرگە الا كەلەتىندەر دە از ەمەس. قازىر كەلۋشىلەر ءۇشىن بارىنشا جايلى جاعداي جاساساق دەيمىز. وتكەن جىلعا قاراعاندا بيىل ساۋمال مەن قىمىزعا سۇرانىس سۇراپىل ارتىپ كەتتى. بىلتىر ادامدار كوبىنە ناۋرىز- ساۋىردە عانا ساۋمال ىشۋگە كەلەتىن. جازدىگۇنى ساۋمال ىزدەپ كەلەتىن كىسى نەكەن- ساياق ەدى. كوپ ادام قىركۇيەكتە قايتا كەلىپ، ساۋمال ىزدەي باستايتىن. ال ءقازىر شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا دا ساۋمال ىزدەۋشىلەر كوپ. بۇل اۋىلدا جالپى ساۋمال مەن قىمىز ساتاتىن بىرنەشە ءۇي بار. سولاي بولعان كۇننىڭ وزىندە دە حالىقتىڭ سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرا الماي جاتىرمىز»، - دەيدى ول.
جىلقى تۇندە جايىلىپ كەتەدى. باقىت جىلقىشى دا ۇستاپ وتىر ەكەن. ول تاڭعا جۋىق ءبارىن ايداپ اكەلەدى.
«جالپى كەز كەلگەن ەمدىك سۋسىندى اش قارىنعا ىشكەن پايدالى. ماسەلەن تاڭەرتەڭ ساۋمال ىشسەڭىز، تۇسكە دەيىن توق جۇرەسىز. وتە قۋاتتى سۋسىن. ساۋمالدىڭ قۇرامىندا تەڭدەسسىز امين قىشقىلدارى بار. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، س ءۆيتامينىنىڭ كوپتىگى جاعىنان ساۋمال باسقا مالدىڭ ءسۇتىنىڭ بارىنەن وزىق»، - دەيدى شارۋا قوجالىق يەسى.
ايتا كەتسەك، بۇعان دەيىن مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور ەربولات دالەنوۆ تەلەفون ارقىلى بايلانىسقانىمىزدا ىندەتپەن كۇرەستىڭ ۇلتتىق ءادىسى، ساۋمال ءىشۋدىڭ پايداسى جايلى اڭگىمەلەپ بەرگەن ەدى. ونىڭ ايتۋىنشا ۇلتتىق تاعام مەن سۋسىن تۇرلەرىنىڭ دەنساۋلىققا پايداسىن اتا- بابالارىمىز بۇرىننان بىلگەن. بويىڭىزدا انتيدەنەنى قالىپتاستىراتىن ۇلتتىق تاعامدارىمىز جايلى سۇحباتتى مىنا سىلتەمەدەن وقۋعا بولادى. 100 گرامم ساۋمالدى 100 تەڭگەگە ساتىپ الۋعا بولادى. ليترى - 1000 تەڭگە. ءۇيدىڭ وتاناسى اينۇر بايرمانقۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا، يممۋنيتەتتىڭ مىقتىلىعى ءۇشىن كۇنىنە 250-300 گرامم ساۋمال ءىشىپ وتىرۋ كەرەك. بيەنىڭ ۇلكەنىنىڭ جاسى - 14-تە. ق ۇلىننىڭ ەڭ جاسى جاقىندا تۋىپتى. جىلقى مالىنىڭ سەزىمتالدىعى جايلى باقىت بارمانقۇلوۆ ۇزاق اڭگىمەلەدى.
«مۇنداعى مالدىڭ ءاربىرىنىڭ مەديتسينالىق قۇجاتى مەن انىقتاماسى بار. ءبارى چيپتەلگەن، مەديتسينالىق تەكسەرىستەن وتكەن. ءىرى قاراعا قاراعاندا جىلقى مالى كوپ اۋىرا بەرمەيدى. ايتسە دە، ولاردى جىلدا تەكسەرىپ وتىرامىز. بىزگە مالدى قاراۋ ءۇشىن ۆەتەرينارلار ءجيى كەلەدى. باقىلاپ، ءسۇتتىڭ سىناماسىن الىپ، تەكسەرەدى. مۇنىڭ ءبارى وتە ماڭىزدى. سەبەبى بىزبەن بىرگە قىمىزىمىزدى بۇكىل جۇرت ءىشىپ وتىر. ساۋمال ىشكەن ون ادامنىڭ جارتىسى جازىلىپ كەتسە - ءبىز ءۇشىن سونىڭ ءوزى ۇلكەن قۋانىش. سول ءۇشىن كاسىپتى دوڭگەلەتۋمەن بىرگە، قوعامعا پايدامىزدىڭ ءتيىپ وتىرعانىنا قۋانىشتىمىز. الايدا ءقازىر جىلقى، جالپى مال شارۋاشىلىعىمەن كوپ ادام اينالىسقىسى كەلمەيدى. تانىستارىمدى، تۋىستارىمدى كەيدە وسىندا جۇمىسقا شاقىرام عوي. سەرىكتەسە ەڭبەك ەتكىم كەلەدى. ءبىراق ادامدار بۇل ءىستى ءجون كورە بەرمەيتىن سەكىلدى. ءتىپتى پاندەميا كەزىندە جىلقىشى تاپپاي قالدىق»، - دەيدى باقىت بارمانقۇلوۆ.
جىلقى باعىپ، بيە بايلاپ كۇن كورىپ وتىرعان وتباسى ساۋمالدىڭ قۇرامىندا كوپتەگەن بيولوگيالىق كومپونەنت بارىن ايتادى.
«بىزگە ساۋمال ىشۋگە كەلەتىن ازاماتتاردىڭ بارىنەن قاي جەرى اۋىرىپ تۇرعانىن، قانداي دەرتى بارىن سۇراپ الامىن. ماسەلەن قانت ديابەتى بار ادامدارعا ساۋمال ىشۋگە بولمايتىنى ايتىلادى. وسىعان قاراماي ساۋمال ىشەتىندەر بار. سەبەبى ىشكەن ادامدار ساۋمالدى كوپ ىشكەننەن كەيىن قانت مولشەرى تۇسكەنىن وزدەرى ايتىپ جاتادى. بۇل - البەتتە زەرتتەلەتىن ماسەلە. دارىگەرلەرمەن ءجيى كەڭەسەمىن. بىزگە ءتىپتى ساۋمال ىشكەننەن كەيىن قانداعى قانت مولشەرى 23 تەن 13 كە تۇسكەنىن ايتقان ەر ادام بولدى. تاعى ءبىر تۋىسىمىز ەلورداداعى اۋرۋحانادا كوروناۆيرۋس جۇقتىرىپ جاتقان ەدى. ءبىز وعان قىمىز كىرگىزىپ تۇردىق. ەكىنشى كۇنى ونىڭ تابەتى اشىلا باستادى. ءتورتىنشى كۇنى اياعىنان تىك تۇردى. مۇنداي مىسالدار وتە كوپ. ەگەر وسىنداي ناتيجە بولماعاندا، قالا حالقى ءبىزدى بۇلاي ىزدەپ كەلمەس تە ەدى. ءبىز ەشقاشان حابارلاندىرۋ بەرگەن ەمەسپىز. ءبىر- بىرىنەن ەستىپ، تاۋىپ، بىزگە كەلەدى. دارىگەرلەر، پروفەسسورلار، اكتەرلەر، سپورتشىلار، ءتىپتى شەنەۋنىكتەردىڭ جۇرگىزۋشىسىنە دەيىن كەلىپ، الىپ كەتەدى»، - دەيدى شارۋا قوجالىق يەسىنىڭ جۇبايى.
باقىت بارمانقۇلوۆ جالپى ەلوردادا ۇلتتىق سۋسىنعا دەگەن سۇرانىس قاتتى ءوسىپ كەلە جاتقانىن ايتىپ ءوتتى.
«ۇلتتىق سۋسىندار مەن تاعامدارعا دەگەن سۇرانىس جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. ءوز شارۋاشىلىعىمىزدى وركەندەتۋ ءۇشىن ازداعان جەر الساق دەيمىز. قازىر جەكە ۇيدەمىز. ولار اشىق الاڭدا عانا جايىلادى. سۋبسيديا الىپ، جىلقى شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن جەكە جەر ۋچاسكەسىن العىمىز كەلەدى»، - دەدى باقىت بارمانقۇلوۆ.
