ءىشى التىن، سىرتى كۇمىس ءسوز جاقسىسى

نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - احمەت بايتۇرسىن ۇلى «ادەبيەتتانىشقىشتا» دۇنيەنى «تابيعات ىسىنەن شىققان جاراتىندى نارسە» ءھام «ادام ىسىنەن شىققان جاسالىندى نارسە» دەپ ەكىگە بولەدى دە، «تابيعات ىسىنەن شىققان جاراتىندى نارسەلەردىڭ ءبارى تابيعات دۇنيەسى بولادى؛ ادام ىسىنەن شىققان جاسالىندى نارسەنىڭ ءبارى ونەر دۇنيەسى بولادى» دەپ تۇجىرىمدايدى.

دەمەك ادام ىسىنەن شىققان نارسەنىڭ ءبارى- ونەر. قانداي انىق تۇجىرىم! وسى كۇنگە دەيىن ەۋروپانىڭ ، ورىستىڭ ونەر زەرتتەۋشىلەرى «چتو تاكوە يسسكۋسستۆو؟ « دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن تاپپاي شارق ۇرادى. ءدال وسى سۇراقتىڭ جاۋابىن تابامىن دەپ تولستويدىڭ دا ءبىراز اۋرەلەنگەنى بار. ءبىراق بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي انىق تۇجىرىم ولاردىڭ «اقىل جايلاۋىنا قونىپ» ، ۋىسىنا تۇسپەگەن با دەيمىن. ونەردىڭ ءبارى بىردەي بولمايدى. بايتۇرسىنوۆ ونەردى دە «تىرنەك ونەرى» ءھام «كورنەك ونەرى» دەپ ەكىگە بولەدى. «تىرشىلىك ءۇشىن جۇمسالاتىن تىرنەك ونەرى بولادى، جان ءۇشىن جۇمسالاتىن ونەر كورنەك ونەرى بولادى» . بۇل — احاڭنىڭ جىكتەۋى. ءبىزدىڭ توقتالاتىنىمىز- كورنەك ونەرى، سونىڭ ىشىندەگى ءسوز ونەرى. قازاق ءسوزدىڭ، ءسوز ونەرىنىڭ قادىرىن بىلگەن جۇرت. ەگەر ولاي بولماعاندا «ونەر الدى- قىزىل ءتىل» دەمەس ەدى. بۇل ابايدىڭ «ولەڭ - ءسوزدىڭ پاتشاسى، ءسوز ساراسى» دەگەنىمەن ۇندەسىپ جاتىر.

ادەبيەت تانۋشى عالىم اقجول باتىر ۇلى «ادەبيەت تۋرالى جازبالارىندا» : «شەديەۆر تۇتاس كەزەڭنىڭ جەمىسى. «قارتقوجا» ، «باتىر بايان» ، «ويان، قازاق» ، «ايتىس» - الاشوردا كەزەڭىنىڭ ءمانىستى مانەرلەرىنەن. ءى. ەسەنبەرلين، و. بوكەي پروزاسى، مۇقاعالي ليريكاسى، م. شاحانوۆ باللادالارى- «الپىسىنشى جىلعىلاردىڭ» ايقىن قولتاڭباسى ىسپەتتەس. «الپىسىنشى جىلعىلاردان» كەيىن ارنايى ادەبي كەزەڭ قالىپتانعان جوق. سوندىقتان دا شەديەۆر جوق. قالىپتاسۋ ءجۇرىپ جاتىر. ول مىندەتتى تۇردە بولادى. ەندىگى كەزەڭ- تاۋەلسىزدىك كەزەڭى. وعان كىم ىلىنەدى؟ بەلگىسىز. الماس قىلىشتاي قالامدار ءار جەردەن- اق جارقىلدايدى. ءبىراق تاريح پەردەسى تولىق تۇرىلمەي تۇر، ازىرشە» ، - دەگەن تۇجىرىم ايتادى. وسى تۇجىرىممەن كەلىسە وتىرىپ، ءالى «تولىق تۇرىلمەگەن تاريح پەردەسىنەن» تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى جاس قالامگەرلەر شىعارماشىلىعىنا سىعالاپ قاراۋعا تالاپتانىپ كورمەكپىز. تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى اقىن دا، جازۋشى دا ماقتاۋدان كەندە بولعان جوق. ءبىز جاستار شىعارماشىلىعىندا كەزدەسەتىن كەيبىر ولقىلىقتارعا توقتالىپ وتپەكپىز. بايتۇرسىنوۆ: « ء سوز شىعارۋ- ونەردى قورەك قىلسا، ونەر - عىلىمدى قورەك قىلادى» دەيدى. عىلىمسىز ونەر- جارتىكەش ونەر. ول ۇزاققا بارمايدى. بايتۇرسىنوۆ تاعى دا بىلاي دەيدى: «شىعارمانىڭ ەكى جاعى بار: « ءبىرىنشى، ىشكى پىكىر جاعى، ەكىنشى، تىسقى ءتىل جاعى. « ءدال وسى جىكتەۋ قازاقتىڭ قارا ولەڭ تىلىندە « ءىشى — التىن ولەڭىمنىڭ، سىرتى- كۇمىس» دەپ ورنەكتەلگەن. بۇل- مازمۇن فورمادان جوعارى تۇرادى دەگەن ءسوز. بۇل جەردە تەوريا قارا ولەڭ تىلىمەن ءورىلىپ وتىر. تەوريانى بىلمەگەن ەڭ اياعى مازمۇن مەن فورمانى اجىراتا المايدى. اتىن بىلگەنىمەن، زاتىنا بويلاي المايدى. وسى كەمشىلىك قازىرگى جاس اقىنداردا دا، جاس جازۋشىلاردا دا بار. قازىرگى مودەرنيزمنىڭ ءتۇرلى باعىتتارى- وسى سىرتقى فورمانى مازمۇننان جوعارى قويۋدىڭ اۋرەسى، ەكەۋىنىڭ پارقىن بىلمەي شاتاستىرۋدىڭ الەگى. ودان سوڭ وسى باعىتتىڭ ەۋروپالىق وكىلدەرىنىڭ كوبى «قيىن» ادامدار بولعان.

بىزدە اقىننىڭ شىعارماسىنان ونىڭ ءومىرىن ءبولىپ قاراۋ كەرەك دەگەن قاتە تۇسىنىك بار. نەگە ءبولىپ قاراۋ كەرەكپىز؟ ! اسقار سۇلەيمەن ۇلى «ءمىنسىز شىعارما جازۋ وڭاي، قيىنى ءومىرىڭدى ءمىنسىز شىعارماعا اينالدىرۋ» دەگەندە وسىنى مەڭزەپ وتىر. ورىس ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىندا قالامدارى الماس قىلىشتاي جارقىلداعان م. لەرمونتوۆ، ل. تولستويلار دا ءومىر مەن شىعارماشىلىق بولەك دەيتىندەردىڭ ساپىنان ەمەس- ءتى. باۋكەڭشە ايتقاندا «پەرىشتەنىڭ ءسوزىن سويلەپ، پەندەنىڭ ءىسىن قىلعاننىڭ» سوزىندە نە قادىر بار؟ ! جاڭاعى گابريەلەڭىز فاشيزم داۋىرلەپ تۇرعان شاقتا كنياز تيتۋلىن الىپ، «كورولدىك عىلىم اكادەمياسىن» باسقارعان.

سيۋررەاليزم تەرمينىن قودانىسقا ەنگىزگەن، كەيىننەن وسى باعىتقا كوپ «ەڭبەك» سىڭىرگەن گييوم اپپوللينەر شىعارماشىلىعىنان يمموراليزم مەن ەپاتاج سيپاتتارى كورىنەدى. ءيمموراليزمنىڭ ءمانى- جالپى ادامزاتقا ورتاق ادامگەرشىلىك قاعيدالارىن مويىنداماۋ. ءدال وسى تۇسىنىكتەردىڭ سول كەزدەگى ەۋروپانىڭ جالپى تانىمىنا تيگىزگەن ىقپالى زور بولعاندىعىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. سيۋررەاليست اندرە برەتون، فيليپپ سۋپو، جان كوكتولار گييومنىڭ شاپانىنان شىققاندار. ⅩⅩعاسىر باسىندا ماعجاننىڭ:

كۇنباتىستى قاراڭعىلىق قاپتاعان، قاراڭعىدا ءبىر ادام جوق لاقپاعان. «يمان» دەگەن اسىل ءسوزدى ۇمىتىپ، «قارىن» دەگەن ءسوزدى عانا جاتتاعان، - دەۋى سول داۋىردەگى باتىستى تاپ باسىپ تانىعاندىق دەپ بىلەمىز. بۇلاردىڭ سونداعى «دەرتى» - ادامزاتقا بەلگىلى ىزگىلىك شەگىنەن شىعىپ اقيقاتتى ىزدەيمىن دەۋشىلىك. ىزگىلىك شەگىنەن شىققان ادام اقيقاتتى قالاي تاپپاق؟ ! مۇقاعاليدىڭ اقيقاتتى ىزدەۋى بۇلارعا مۇلدە ۇقسامايدى. «ەل قايدا اقيقات دەپ اتالاتىن» دەپ شارق ۇرعان اقىننىڭ جولى بۇلاردان بولەك. ودان سوڭ قارا ولەڭنەن ءنار العان مۇقاعاليدىڭ فورمانىڭ نەشە ءتۇرى بار. مىسالى «تاعدىرلاستار» ولەڭى- فورمالىق ىزدەنىستىڭ بيىك ۇلگىلەرىنىڭ ءبىرى. ءبىراق مۇقاعاليدىڭ بۇل ىزدەنىسى- مازمۇن تۇنىقتىعىنا كولەڭكە تۇسىرمەگەن قايىرلى ىزدەنىس. مەنىڭشە، «الپىسىنشى جىلعىلار» كەزەڭىندە مۇقاعاليداي تەرەڭ ىزدەنىستە بولعان اقىن كەمدە- كەم. ول- الەم ادەبيەتىنىڭ ەڭ وزىق ۇلگىلەرىن بويىنا سىڭىرگەن اقىن. ءبىراق ارقا سۇيەپ، ۇلگى تۇتقانى- قازاقتىڭ قارا ولەڭى. گييوم پروزاسىنا ءتان ەكىنشى اسپەكت- ەپوتاج. بۇل قازاقتىڭ «اتىڭ شىقپاسا جەر ورتە» دەگەنىنە كەلەدى. اقيقاتىن ايتقاندا، سان قيلى فورما ىزدەپ سابىلعانداعى نەگىزگى ماقساتتارى — جۇرتتى تاڭقالدىرۋ، «وزىندە بارمەن كوزگە ۇرىپ، وزگەدەن ارتىلماقتىڭ» الەگى. سيۋررەاليست پيكاسسونىڭ سۋرەتتەرىنە ءبىر ءسات ءمان بەرىپ قاراپ كورىڭىز. ءوز باسىم پيكاسسونىڭ سۋرەتتەرىن كورىپ وتىرىپ، وعان جانىم اشيدى. ونىڭ تالانتتى سۋرەتشى ەكەنىنە داۋىم جوق، ءبىراق سول تالانتتى قۇبىجىق وبرازدارعا سارپ ەتكەنى وكىنىشتى. قازاق ايەلىنىڭ كورپەشەگە سالعان قۇراعى مەن كەمپىرلەردىڭ تەكەمەتكە سالعان تۇرىنە استار بولۋعا جارامايتىن رابايسىز بەينەلەر ءبىر جاعىنان پيكاسسونىڭ ىشكى الەمىندەگى بەي- بەرەكەتسىز ومىردەن حابار بەرىپ تۇرعانداي. ىشكە سۋىق كوزبەن قاراپ، «سىرتتىڭ شاشباۋىن كوتەرگەن» وسىنداي باعىتتىڭ ءبىرى- نەگىزىن تريستان تتسارا نىسپىلى اقىن قالاعان دادايزم. دادايزم ءسوزىنىڭ مانىنە بايلانىستى بىرنەشە نۇسقالار بار. بىرەۋلەر زاڭگىلەردىڭ كرۋ تايپاسى تىلىندە «قاسيەتتى سيىردىڭ قۇيرىعى» دەگەن ماعىنا بەرەدى دەسە، ەندى ءبىرى بۇل جاي عانا بالانىڭ بىلدىرى دەگەندى ايتقان. بىزگە ونىڭ اتى ەمەس، زاتى كەرەك بولعاندىقتان، وعان توقتالمايمىز. قايتكەن كۇندە دە «دادايزم» ءسوزى ونەردەگى تۇتاس ءبىر اعىمنىڭ اتاۋى رەتىندە تاريحقا ەندى. دادايستەردىڭ ايتۋى بويىنشا بۇل ءومىر ماعىناسىز. ولاردىڭ ۇرانى مىناۋ: «دادايست دەگەن ەشكىم ەمەس، ولار ەشتەڭەگە دە جەتۋدى كوزدەمەيدى» . ال ءتۇسىنىپ كورىڭىز.

مودەرنيزمنىڭ ءتۇرلى باعىتتارىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بولعانمەن، ولار ءبىر- بىرىمەن ارالاسىپ، استاسىپ، ساپىرىلىسىپ جاتادى. ءدادايزمنىڭ نەگىزى قالاعاندار ساپىندا حۋگو بالل، ريحارد حيۋلزەنبەك، تريستان تتسارا، ماكس ەرنستتەر. بۇلاردىڭ بارلىعى ءوز ەلدەرىنىڭ باسشىلارى دەگەن جەككورىنىش سەزىمىمەن «ۋلانعان» جاندار بولاتىن. مۇمكىن بۇل ادامدار جاراتىلىسىنان ساف، شىنشىل، ومىرگە سەرگەك كوزبەن قارايتىن ىزگى ادامدار بولعان شىعار، ءبىراق كەيىن ومىردەن تەپكى كورىپ، شاتاسقاندارى انىق. دادايزمگە جاقىن اعىمنىڭ ءبىرى- ەميل گۋدودان تارايتىن فۋميزم (فيۋميزم دەپ تە ايتىلادى) . فۋميستەردىڭ جالپى ۇستانىمى ادامنىڭ كوزىن اشىتىپ، تۇنشىقتىرعاننان باسقا پايداسى جوق، ءتۇتىندى ەلەستەتەدى. فۋميستەردىڭ بىقسىپ ءومىر سۇرگەن ادامنان، جانىپ تۇرعان ونەر شىقپايتىنىن بىلمەگەنى انىق. الفونس اللەنىڭ ءبىر «شىعارماسى» «بيتۆا نەگروۆ ۆ گلۋبوكوي پەشەرە تەمنوي نوچيۋ» (1882) دەپ اتالادى. سونداعىسى قاعازدى قاپ- قارا بوياۋمەن بوياپ تاستاعان. بولدى. ماعىناسىزدىعى ءوز الدىنا، بۇل «ونەر تۋىندىسىنىڭ» استارىندا ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىك جاتقانى ايقىن. اللەنىڭ تاعى ءبىر «شەديەۆرى» «تەمەكى شەگىپ تۇرعان دجوكوندا» . نەعۇرلىم تۇسىنىكسىز بولۋ، نەعۇرلىم تۇماندى ويلارمەن بۇركەي ءتۇسۋ، ەشبىر شەكتەۋسىز مازاق ەتۋ- فۋميستەردىڭ نەگىزگى ۇرانى دەۋگە بولادى. اق قاعازدى سارى، قىزىل، كوك تۇسپەن بوياۋ، وسىنى ونەر ساناپ شۋلاسۋ كەيىنگى كەزەڭدە تىپتەن كوبەيىپ كەتكەنى بەلگىلى. سولاردىڭ اراسىنداعى ەڭ اتاقتىسى سۋپرەماتيزمنىڭ شاشباۋىن كوتەرگەن كازيمير ماليەۆيچتىڭ «قارا كۆادراتى» . باسقا سۋرەتشىلەردى ايتپاعاندا ماليەۆيچتىڭ وزىندە مۇنداي كۆادراتتاردىڭ بىرنەشەۋى بولعان.

سيۋررەاليستىك باعىتتاعى سۋرەتشىلەر قولدانعان تەحنيكانىڭ ءبىرى- نەگىزىن ۆولفگانگ پاالەن قالاعان فيۋماج. بۇل تەحنيكانى كەيىننەن سالۆادور دالي كوپ قولدانعان. وسى شىم- شىتىرىق «يزمدەردىڭ» نەگىزگى پروبلەماسى- اقيقاتتان اجىراۋ. شىندىق نۇرىنان عاپىل قالىپ، ساعىم قۋۋ. وسى باعىت وكىلدەرى ءسوز ونەرىنە ەشقانداي ۇلەس قوسقان جوق، مودەرنيستىك باعىتتاعى قالامگەر بىتكەننىڭ بارلىعىنىڭ تۇلعاسى جوعارىدا اۆتورلار سياقتى دەۋدەن اۋلاقپىز. تەك ونەرگە «ءىشى التىن، سىرتى كۇمىس» بولسىن دەپ تالاپ قويعان بابالار مۇراسىنان فورما قۋالاعان جەلوكپە ونەردى جوعارى قويمايىق دەمەكپىز. تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە ادەبيەتكە كەلگەن بۋىن وكىلدەرىنىڭ اراسىندا وسى ءتۇرلى باعىتتاردىڭ ىشكى مانىنە تەرەڭ بويلاماي، سىرتقى سانىنە الدانعان دا بار. ءبىز الەمدىك ادەبي ۇدەرىستەن تىس قالا المايمىز، ەگەر ولاي ەتسەك قاتەلەسكەن بولار ەدىك. سونىمەن بىرگە ەسسىز ەلىكتەپ كەتكەنىمىز دە ءجون بولا قويماس. ىزدەنىس كەرەك. مازمۇندىق تۇرعىدان دا، فورمالىق تۇرعىدان دا ىزدەنبەي بولمايدى. وعان داۋ جوق. ەگەر ءبىز فورما ىزدەسەك ونىڭ ءتۇپ- تامىر قاينار كوزى قازاقتىڭ قارا ولەڭىندە، باتىرلار جىرىندا، جىراۋلار پوەزياسىندا ەكەنىن ۇمىتپاي ىزدەۋىمىز كەرەك. «ءىشتى التىن، سىرتتى كۇمىس» دەپ باعالاعان ۇلتتىق تانىمعا تابان تىرەۋىمىز كەرەك. ۆ. ب. كاتايەۆ «پۋشكيننىڭ ءدۇنيا ەسىگىن اشۋمەن باستالىپ، چەحوۆتىڭ باقيعا اتتانۋىمەن ءتامامدالدى» دەپ سيپاتتايتىن ورىس ادەبيەتىنىڭ التىن عاسىرىنىڭ مودەرنيزمنىڭ كەلۋىمەن كۇمىس عاسىرعا اينالۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. اڭعارا بىلگەنگە، ارينە… سوندا فورمانىڭ قاجەتى جوق پا؟ قاجەتى بار. قازاق «ولەڭنىڭ سىرتى كۇمىس بولسىن» دەپ وتىر. كۇمىس دەگەن جاي تەمىر ەمەس. ءبىراق ول ءبارىبىر التىننان جوعارى بولا المايدى. التىن- مازمۇن. ءار نارسەنى ورنىنا قويۋ عىلىممەن بولادى. مىسالى، قازاقتىڭ مىنا ءبىر شۋماق قارا ولەڭىنە ءۇڭىلىپ كورەيىكشى:

«الما اعاشتىڭ گۇلىندەي- اۋ، تەكەمەتتىڭ تۇرىندەي- اۋ. ءوتىپ داۋرەن بارا جاتىر ءسىز بەن بىزگە بىلىنبەي- اۋ» .

العاشقى ەكى جول جاي ۇيقاس ءۇشىن عانا الىنعان قۇساپ كورىنگەنمەن، شىن مانىندە ولاي ەمەس. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «ادەبيەتتانىتقىشتا» دۇنيەنى جاراتىلعان، جاسالعان دۇنيە دەپ ەكىگە بولگەنىن ايتتىق. «الما اعاشتىڭ گۇلى» جاراتىلعان دۇنيەگە جاتسا، «تەكەمەتتىڭ ءتۇرى» ادام قولىنان شىققان ونەر دۇنيەسىنە جاتادى. ولەڭنىڭ «الما اعاشتىڭ گۇلىمەن» باستالۋى كەزدەيسوق ەمەس، قايتا ادىلەتتى بوپ تۇر. ادىلەت ءار نارسەنىڭ ءوز ورنىندا تۇرۋى بولسا، بۇل- ءارى سۇلۋ، ءارى ادىلەتتى ولەڭ. وسىلاي جۇيەلەپ كەلىپ، ادامزات بالاسىنا داۋرەننىڭ «بىلىنبەي ءوتىپ بارا جاتقانىن» ەسكەرتىپ قويۋى ءھام شىن، ءھام سۇلۋ شىققان. قانشالىقتى ادەمى بولعانىمەن الما اعاشتىڭ گۇلى ءبىر كۇنى سولادى، تەكەمەتتىڭ ءتۇرى وڭادى، بىلىنبەي ءوتىپ بارا جاتقان داۋرەن دە سول. «تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىلدىراپ» تۇر. «ءىشى- التىن، سىرتى- كۇمىس» دەگەن وسىنداي- اق بولار. مازمۇن دا، سىرتقى قالىپ تا ءبىر- بىرىمەن جىمداسقان جاقۇت جىردىڭ بىرەگەي ۇلگىسى. مەنىڭشە، قازىرگى ادەبيەتكە ەندى قادام باسقانداردىڭ ەڭ ۇلكەن كەمشىلىگى- ونەردى تەك ەموتسيا، سەزىم دەپ قانا ءبىلىپ، ونىڭ تانىمدىق قىرىنا سۋىق كوزبەن قاراۋى. تەوريانى بىلمەۋ دەگەن وسى ءدۇر. دەمەك، ءسوز مايىن تامىزىپ جازۋعا ءۇمىتتى جاس كوز مايىن تامىزا ىزدەنە دە ءبىلۋ كەرەك.

پروفەسسور مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلىنىڭ «اقىنعا قويىلاتىن ۇلكەن تالاپتىڭ ءبىرى- ول بۇرىن- سوڭدى ەشكىم ايتپاعان يدەيانى ايتۋ كەرەك» دەيدى. مۇقاعالي: «ومىرگە، ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامعا بەلگىلى ءبىر كوزقاراسى جوق ادام اقىن ەمەس. ونداي ادامنىڭ ءوزىن اقىن عانا ەمەس، قوعامنىڭ ويلاي بىلەتىن ازاماتىمىن دەۋگە دە حاقىسى جوق» دەيدى (م. ماقاتايەۆ «كۇندەلىك» ) . اقيىق اقىن بۇل جەردە كونتسەپتسيا تۋرالى ايتىپ وتىر. قازىرگى قولىنا قالام ۇستاعان جاستاردىڭ كوپشىلىگىنەن جۇيەلى كوزقاراستىڭ جوقتىعى كورىنەدى.

ونسىز «ەشكىم ايتپاعان يدەيانى» ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىر ولەڭى ەكىنشى ولەڭىندەگى ويعا قارسى شىعىپ جاتۋى، ءبىر ولەڭنىڭ باسىنداعى ويعا سوڭىنداعى تۇجىرىمنىڭ ۇيلەسپەي جاتۋى ءبارى- ءبارى وسى جۇيەلى ۇستانىمنىڭ قالىپتاسپاعاندىعى دەپ بىلەمىز. مۇحتار اۋەزوۆ ابايدىڭ شىعارماشىلىق ۇستانىمىن تالداي كەلىپ: «كوگدا ون پريحوديت ك زاپادۋ، زا سپينوي ەگو سلۋجيت وپوروي، رازۋموم ۆوسپرينياتوە مۋسۋلمانستۆو، ۆوستوك» دەپ اق، ادال تۇجىرىم جاسايدى. ياعني اباي يەۆروپاعا بارعاندا ارقاسىن شىعىسقا تىرەپ الىپ باردى. جازۋشىلىق ۇستانىم دەگەندە ۇلگى تۇتۋعا لايىق ءىرى تۇلعانىڭ ءبىرى باۋىرجان مومىش ۇلى. ول كىسى ءوزىنىڭ جازۋشىلىق كرەدوسى تۋرالى: «مەنىڭ ادەبيەتكە كىرىسكەن جولىم باسقالاردان بولەك، قازاق ادەبيەتىندە مەمۋارلىق، ەستەلىك، حالىق ماقال- ماتەلدەرى — مەنىڭ اۆتورلىعىمداعى نەگىزگى تامىرلار. مەن جازۋشى ەمەسپىن، مەن- مەمۋاريستپىن. شىعارمالارىمدا ويدان قۇرالعان بىردە- ءبىر كەيىپكەر، بىردە- ءبىر ەپيزود جوق» دەگەن. مومىش ۇلى بۇل تۇستا ءوزىنىڭ جازۋشىلىق ۇستانىمىنان حابار بەرىپ وتىر. ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق باعىتى تۋرالى ءسوز قوزعاپ وتىر. بۇل قازاقتىڭ وزىنە جاقىن ۇستانىم ەدى. قازاق «وتىرىكتىڭ قۇيرىعى ءبىر- اق تۇتام» دەيدى. بۇل قاعيدانىڭ شىندىعىنا ءقازىر كوزىمىز انىق جەتىپ وتىر. كەڭەس داۋىرىندەگى كوركەم قيالعا مالىنعان شىعارمالاردىڭ كوپشىلىگى ءقازىر قادىرىنەن ايرىلدى. كوركەم قيال. ورىستار ونى «حۋدوجەستۆەننايا فانتازيا» دەيدى. وتىرىككە جابىلعان جىرتىق شاپاندى وسىلاي اتاعان. ادەبيەتكە كوركەم قيال كەرەك. مىسالى ادامزاتتىڭ بارىندە بولاتىن قالىپتى سەزىمدى، قىلىقتى ت. ب. تيپتىك وبرازدى اشۋ ءۇشىن قولدانۋ. ءبىراق قيالدى تاريحي تۇلعاعا اپارىپ تاڭۋعا بولمايدى. قولىنا قالام ۇستاعان جاس وسىنى اجىراتا ءبىلۋ كەرەك. ايتپەسە قيالدايمىن دەپ ءجۇرىپ قياناتقا بارادى.

باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ : «شىعارمالارىمدا ويدان قۇرالعان بىردە- ءبىر كەيىپكەر، بىردە- ءبىر ەپيزود جوق» دەگەنى دە وسى. بەردىبەك تە وسىنى ۇستاعان. ول بىلاي دەيدى: «اقيقاتتى ايتقىزبايدى، وتىرىكتى جازعىم كەلمەيدى» . ورالحان:

«جازۋشىلىق - شىندىقتىڭ سوڭىنا شىراق الىپ ءتۇسۋدىڭ بىردەن- ءبىر جولى» . مۇقاعالي بۇل ۇستانىمدى ءوز كۇندەلىگىندە «ۆ جيزني نە زنايۋ، ۆ پوەزيي نە ۆرات» دەپ ورنەكتەگەن. «ۆ پوەزيي نە ۆرات» - مۇقاعاليدىڭ اقىندىق كرەدوسى بولعان. بۇلار شىعارماشىلىقتى ومىردەن بولەك دەپ ويلايتىنداردىڭ ساپىنان ەمەس- ءتى. پوەزيانى تەك قيال قۋۋ، وتىرىك شاپتىعۋ دەپ ۇعىناتىندار دا از ەمەس. جاس قالامگەرلەردە كەزدەسەتىن ءىرى ولقىلىقتىڭ ءبىرى دە - وسى. قازىرگى ادەبي پروتسەسس، ونداعى جاستار شىعارماشىلىعى دەگەندە ءبىز بايقاعان ماسەلەلەردىڭ ءبىر پاراسى وسىلار ەدى. تاكەنشە تالداپ، جۇسىپبەكشە جىلىكتەي الماساق تا ازىراق ءسوز ايتتىق.

اباي قالشابەك