ءدىني ەكسترەميزمگە قازاق سالت- ءداستۇرى قارسى تۇرا الادى - مامان

الماتى. قازاقپارات- ءدىني ەكسترەميزم - قوعام ءۇشىن ءداستۇرلى ءدىني قۇندىلىقتار مەن دوگماتيكالىق ۇستانىمدار جۇيەسىن تەرىسكە شىعارۋ، سونداي- اق ولارعا قايشى كەلەتىن «يدەيالاردى» اگرەسسيۆتى ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى.

 ءدىني ەكسترەميزمدى مەملەكەتتىك جانە حالىقارالىق قۇقىقتى ەلەمەيتىن زورلىق- زومبىلىق ادىستەرىمەن ساياسي مۇددەلەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءدىني ۇراندى پايدالانۋ دەپ تۇسىندىرۋگە بولادى.

ول كوبىنەسە ساياسي ماقساتتا، ءدىني ۇيىمداردىڭ زايىرلى مەملەكەتكە قارسى كۇرەستە نەمەسە كونفەسسيالاردىڭ ءبىرىنىڭ بيلىگىن بەكىتۋدە قولدانىلادى. كەز كەلگەن ماسىلەنىڭ شەشىمى بولادى دەگەن سەنىمگە سۇيەنەر بولساق، دەمەك، جوعارىداعى كەلەڭسىزدىكتىڭ بولدىرماۋىنا قارسى تۇرا الاتىن الىپ قورعانىستىڭ دا بولارى ءسوزسىز. قازاق حالقىنىڭ مادەني- ەتيكالىق داستۇرىنەن مۇرا بولعان رۋحاني سالاداعى توزىمدىلىك قازىرگى جانە بولاشاقتا ازاماتتىق بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن جاقسى نەگىز بولىپ سانالادى.

تاۋەلسىزدىك العالى قازاقستان بارلىق مۇسىلماندارعا، پراۆوسلاۆيەلىك، كاتوليكتەرگە، پروتەستانتتارعا، يۋدالىققا ءدىني سەنىمنىڭ ابسوليۋتتىك ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتىپ كەلۋدە. ءتىپتى ءدىني ينستيتۋتتاردىڭ ايتارلىقتاي ساندىق جانە ساپالىق ءوسۋى دە ورىن الدى. ءدىني مەيرام رەتىندە - قۇربان ايت پەن «روجدەستۆو حريستوۆو» مەرەكەلەرى قازاقستاندا دەمالىس كۇندەرى رەتىندە جاريالاندى. ياعني، ءدىني تالاپتاردىڭ، قىسىمنىڭ جوقتىعى، ءدىني سەنىمگە دەگەن تاڭداۋدىڭ بولۋى جەكە ازاماتتىق قۇقىقتىڭ قورعالۋىمەن پارا پار بولىپ وتىرعاندىعىنا كوز جەتكىزە الامىز.

قازاق حالقىنىڭ سالت- داستۇرلەرى باي تاريحي مۇرادان قالىپتاستى. قازاق حالقىنىڭ سالت- داستۇرلەرى مەن ادەت- عۇرىپتارى قازاق جەرىندە يسلام پايدا بولعانعا دەيىن قالىپتاسقان ەجەلگى ءداستۇرلى ءدىني سەنىمدەرمەن تىعىز بايلانىستى. يسلامنىڭ ءدىني جورالارى، قازاق حالقىنىڭ سالت- داستۇرلەرى ءوزىنىڭ جارقىن جانە سۇلۋلىعىمەن، ماعىنالىق تولىقتىرىلۋ بايلىعىمەن تاڭ قالدىرادى جانە قورشاعان ورتامەن ۇيلەسىمدە ءومىر سۇرۋگە ۇمتىلاتىن قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سيپاتىنىڭ ءمانىن تولىق كولەمدە كورسەتەدى.

ەكسترەميزم تاقىرىبى بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك قوعامداستىقتاعى ءاربىر مەملەكەتتى تولعاندىراتىن كەسەل. قازاقستان كوپتەگەن انتيەكسترەميستىك جانە انتيتەررورلىق ۇيىمداردىڭ (ب ۇ ۇ، ە ق ى ۇ، ا و س ش ك، ي ى ۇ، ش ى ۇ) مۇشەسى بولا وتىرىپ، ەلدەگى ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ مەن بولدىرماۋدىڭ بەلگىلى ءبىر شارالارىن ۇنەمى جەتىلدىرۋدە. سوعان سايكەس، «ەكسترەميزمگە قارسى ءىس- قيمىل تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2005 -جىلعى 18 - اقپانداعى زاڭىنىڭ 4 جانە 5-باپتارىندا ەكسترەميزمگە قارسى ءىس- قيمىلدىڭ نەگىزگى باعىتتارى، مىندەتتەرى مەن قاعيداتتارى كورسەتىلگەن.

ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن. ءا. نازاربايەۆ قازاقستاندا قوعام دىننەن بولىنبەگەنىن، سوندىقتان مەملەكەت وسى سالاداعى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدى شەتتەتە المايتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ءدىني سەنىم ادامگەرشىلىك باستاۋلارعا نەگىزدەلىپ، قوعامنىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن دامىتۋ، قازاقستاندىق پاتريوتيزمدى نىعايتۋ، ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى نىعايتۋ جانە ءدىني ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن پايدالانۋ قاجەت ۇلكەن گۋمانيستىك الەۋەتكە يە ەكەنىن ەسكەرۋ ماڭىزدى.

سوندىقتان ءدىني باعىتتار تۋرالى ايتاتىن بولساق، ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋعا، سونىڭ ىشىندە ونى جۇزەگە اسىرۋعا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى انىقتاۋعا جانە ونى جويۋعا باعىتتالعان الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋدى ۇنەمى ەستەن شىعارماۋ قاجەتتىگىنە بازا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت.

قىرمىزى باقىتقالي قىزى، ءال- فارابي اتىنداعى قازۇۋ پەدادوگيكا جانە ءبىلىم بەرۋ مەنەدجمەنتى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى، PhD دوكتورانتى.

اۆتور: الما مۇقانوۆا