اباي اداستى، شاكارىم شاتاستى دەيتىندەردىڭ قاتارى نەگە كوبەيگەن - مامانمەن سۇحبات

الماتى. قازاقپارات - قازاقستاندا ءدىني تۇرعىدان ساۋاتتى جاستاردىڭ قازىرگى ءبىلىم كوكجيەگى، دارەجەسى، ولاردىڭ قۇندىلىقتارى قانداي؟

وسى ساۋالعا جاۋاپ الۋ ءۇشىن نۇر-مۇباراك ەگيپەت يسلام مادەنيەتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءدىني ەكسترەميزمگە قارسى ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى اسقار سابدينمەن تىلدەسۋدىڭ جولى ءتۇستى.

- اسقار، ءسىز ۇنەمى سۇحباتتارىڭىزدا «رۋحاني وتارلاۋ» دەگەن تاقىرىپتى تىلگە تيەك ەتەسىز. بۇل قازاقستان بولاشاعىنا قانداي ىقپال ەتەدى؟ جاستاردىڭ قازىرگى رۋحاني احۋالى قانداي؟

- رۋحاني وتارلاۋدى ساياسي سۋبەكتىلەر كوپ قولدانادى. اسىرەسە ءدىندى وتارلاۋ قۇرالى رەتىندە قولداناتىندار كوپ. باسقا ەلگە تىكەلەي اسكەر كىرگىزبەسە دە، ءدىني تۇرعىدان جاستاردى وتارلاپ جاتقان الەمدىك حالىقارالىق ۇيىمدار، جاماعاتتار كوپ. مۇسىلمان جاستارىمىزدىڭ بارلىعى بولماسا دا جارتىسى دەپ ەسەپتەسەك، ءدىندار جاستارىمىزدىڭ كەم دەگەندە 50 پايىزى وتارلانعان. ولار ءوز ەلىنىڭ كوسەمدەرىنە قۇلاق اسپايدى. باسقا ەلدىڭ ۇستازدارىنا ۇكىمەتىنە، ءدىن كوسەمدەرىنە باعىنىشتى.

جاستارىمىزدىڭ ءبىر بولىگى ساۋد ارابياسىنا باعىنىشتى. ول جاقتان ءپاتۋا كەلسە، سول ءپاتۋانى تىڭدايدى. ءسالافي اعىمىندا جۇرگەن جاستار جان-جاقتان اقپاراتتىق قىسىم كورىپ، ءوز دىنىمىزگە قايتامىز با دەپ جۇرگەندە ساۋد ارابياسىنىڭ مادحالي دەگەن كوسەمى قازاقستان سالافيتتەرىنە ۇندەۋ جاسادى.

«اقيدالارىڭىزعا بەرىك بولىڭىزدار. وسى باعىتتان تايماڭىزدار، قيىنشىلىق كەلەدى، كەتەدى» دەگەن. ولار دەنەسى قازاقستاندا بولعانمەن، ساناسى، جۇرەگى، ماحاباتى، قۇندىلىقتارى سول جاقتا ءجۇر.

ەكىنشىلەرى دەنەسى قازاقستاندا بولعانمەن، باسى تۇركيادا ءجۇر. بىزگە باعىنبايدى. تۇرىك ۇستازدارى، پىرلەرىنەن پاتۋا كەلسە، ءبىزدى تىڭدامايدى. ءوز مۇددەسىن، وتباسىن تاستاپ رۋحاني كوسەمدەرىن تىڭدايدى.

تاعى ءبىر بولىگى پاكىستان ءدىني قىزمەتكەرلەرىن تىڭدايدى. ءبىزدىڭ يمام ەمەس، رەسەي يمامىن تىڭدايدى. ءدىندار جاستارىمىزدىڭ ورتا ەسەپپەن 50 پايىزى رۋحاني وتارلىقتا ءجۇر. ساناسى وتارلانعان.

2011-جىلى اقتوبە وبلىسى كەڭقياق اۋىلىندا بولعان وقيعا ەسىڭىزدە مە؟ اتىراۋدا، تارازدا تەراكت بولدى. ءموتيۆى نەدە؟ ءموتيۆى يوردانيالىق ءدىن ادامى ابۋ مۋنزير ءشانقيتيدىڭ «قازاقستاندا پوليتسيانى ولتىرۋگە بولادى» دەگەن پاتۋا شىعارۋىندا ەدى.

وسى سياقتى سىرتتان كەلگەن پاتۋا قازاقستاندا ءبىراز تەراكتىگە سەبەپ بولدى. سوسىن 5- ماۋسىمدا اقتوبەدە تەراكت بولدى. وعان نە تۇرتكى بولدى؟ سول كەزدە تۇرمەدە وتىرعان جىگىتتەر «ءبىزدى جينادى دا ءدايشتىڭ رەسمي باسپا ءسوز قىزمەتكەرى ۇندەۋ جاسادى. سىزدەر، ءبىزدىڭ باۋىرلارىمىز. دايشكە كەلە الماساڭدار، وزدەرىڭىز تۇرعان ەلدە تەراكت جاساڭىزدار. ءبىزدىڭ جۇرەككە قۋانىش سىيلايسىڭدار»، - دەدى.

- بۇل قۇبىلىس قازاقستاننىڭ تۇتاستىعىنا، دەربەستىگىنە قانشالىقتى قاۋىپ توندىرەدى؟ رۋحاني تۇرعىدان وتارلاۋدى قالاي توقتاتۋعا بولادى؟ بۇل بىزدە يدەولوگيالىق كەڭىستىكتىڭ بوستىعىن بىلدىرە مە؟

- تەولوگيالىق تۇرعىدان جاستارىمىزدىڭ ساناسىن، ماحابباتىن، قۇندىلىقتارىن ەلگە قايتارۋ ءۇشىن ءپاتۋا دەگەن قۇرال بار. ءپاتۋا، ءدىني قارار، باياعى اريستوتەلدىڭ كاتەگوريالارىنا بايلانىستى. ءپاتۋالار دا ۋاقىت زامانىنا قاراي جارامسىز بولادى. ءبىر عاسىردا بەرىلگەن ءپاتۋا ءقازىر جارامايدى. ءپاتۋا مەكەنگە دە قارايدى. باسقا ەل ءۇشىن بەرىلگەن ءپاتۋا ءبىز ءۇشىن جارامسىز. بيىل مۇسىلمان ەلدەرى ورازا ايتتى 2 كۇندە تويلادى.

بۇل ءار ەلدىڭ ءپاتۋاسى بولەك بولاتىنىن بىلدىرەدى. مىسال ءۇشىن، شاريعاتتا ەسىرتكى ءۇشىن ءولىم جازاسى جوق، قازىر كوپتەگەن مۇسىلمان ەلدەرى ەسىرتكى قولدانعان ادامعا ءولىم جازاسىن قولدانادى. ول جەردەگى ءپاتۋا سونداي، بىزدە ونداي ەمەس. ۇشىنشىدەن، ءپاتۋا ادامداردىڭ ءبىلىم، عىلىم دەڭگەيىنە، جاسقا دا قارايدى.

ءبىز وسى فاكتىلەردىڭ بارلىعىن راديكالدارعا تۇسىندىرەمىز. ساۋد اارابياسىندا وتىرعان كىسى قانشا عالىم بولسا دا ءبىزدىڭ قازاقستاندا ءومىر سۇرمەيدى. تانىمايدى. وسىدان 5-6 جىل بۇرىن جاستار مەشىتكە كەلگەندە قۇلاققاپ تاعىپ كەلەتىن. بۇل يمامنىڭ ايتقان ۋاعىزىن تىڭدامايمىن دەگەن پروتەستتى بىلدىرەدى.

يمامدار ۇرىسىپ ءجۇرىپ، بۇل ءۇردىستى توقتاتتى. ولار 1-2 مينۋت قامات ايتىلعاندا كىرەدى، سالەم بەرە باستاعاندا قاشىپ كەتەدى. نەگە؟ سەبەبى ولارعا اسەر ەتىپ وتىرعان سۋبەكتىلەرى وتارلانعان جاستاردى جوعالتقىسى كەلمەيدى.

- بۇل زۇلىمدىقتىڭ ءتۇپ تامىرى قايدان شىعادى؟ مۇنداي ادامداردى جويۋعا مۇمكىندىك جوق پا؟

- الەمدە تەرروريستەردى وسىرەتىن جىلىجاي بار. بىرەۋلەر قيار، قىزاناق ءوسىرىپ جاتسا، تەرروريست شىعاراتىن دا «تەپليتسا» بار.

- نەگە ونى «تەپليتسا» دەپ اتايسىزدار؟

- سەبەبى، وندا تەرروريستى ءوسىرىپ شىعارۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان. ولاردىڭ ءبىرسىپىراسى پاكىستان ەلىندە. مەن سوندا بارىپ كەلگەن جىگىتتەرمەن كەزدەسكەنمىن. تەرروريزم - ۇلكەن بيزنەس. ول جەكەلەگەن تۇلعالار ەمەس، بۇكىل ەلدى شانتاج جاساۋ، مەملەكەتتەرگە قوقان-لوققى كورسەتۋ ءۇشىن كەرەك. ماسەلەن، ءبىر ەلدىڭ راديكالدى ۋاعىزشىلارى ينتەرنەتتە وتىرىپ الىپ ۋاعىز ايتادى. جاستاردىڭ كەيبىرى سوعان سەنەدى. بارادى، 1-اي نەمەسە 1 -جىل وڭدەۋدەن وتەدى.

رۋحاني ۇستازدارى «ەندى ەلىڭە بارىپ تەراكت جاسا» دەيدى. ماسەلەن، بىزدە «جۇندۇل حاليفاتتىڭ» ادامدارى تەراكت جاسادى. «جۇندۇل حاليفات» - تازا تەرروريستەردى وسىرەتىن جىلىجاي. وپەراتسيا جاسالعان سوڭ تۇرمەدەن ءار ەل ءوز ازاماتىن ساتىپ الادى.

بۇل - ۇساق-تۇيەككە جۇمسالعان اقشا دەپ اتالادى. جىلىجاي يەلەرىنە ەكى ەسە پايدا تۇسەدى. ول جاقتا قۇلدىق بار. سول ادامدى ساتىپ، قالتاعا اقشا تۇسىرۋگە بولادى. بولماسا، ورگاندارىن ساتۋعا بولادى. تەرروريزم - ۇلكەن بيزنەس.

- ءسىز ايتىپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىنا ۇلكەن قاۋىپ توندىرەتىن رۋحاني وتارلانۋعا قالاي توسقاۋىل قويۋعا بولادى؟

- رۋحاني وتارلاۋ پروتسەسىن توقتاتۋ - زامان تالابى. ءبىز ءدىني تۇرعىدان دۇرىس ەمەس ەكەنىن تۇسىندىرەمىز. ءپاتۋانى باسقا ەلدەن الۋعا بولمايدى، جەرگىلىكتى مۋفتياتتان الاسىز. سول ءمۇفتيات ءدىني سالانى رەتتەپ وتىرادى.

- جاستارىمىزدىڭ ساناسىن ۋلاماۋ ءۇشىن، مۇمكىن، ولاردى ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق، مادەني قۇندىلىقتارمەن رۋحاني ازىق بەرۋ قاجەت شىعار؟ بوس كەڭىستىكتى تولتىرۋ كەرەك بولار؟

- سىرتتاعى ويىنشىلار، شەتەلدىك عۇلامالار، عالىمدار، يمامدار ءبىزدىڭ جاستارىمىزدىڭ ساناسىن ۋلاماۋ ءۇشىن رۋحاني يدەيالىق يممۋنيتەت قالىپتاستىرۋ كەرەك. بالاما يدەولوگيا بولۋى ءتيىس. ال ەندى بۇل نە نارسە بولۋى مۇمكىن دەگەن سۇراققا پىكىرتالاس كوپ. ولاردىڭ ءبىرى - ءداستۇرلى يسلام دەسە، ءبىرى - زايىرلىلىق كەرەك دەيدى. بىرەۋلەر بىزگە تەك سالت-ءداستۇر تىرەك بولادى دەيدى. ءداستۇرلى يسلام دەگەن نە؟ ونى انىقتاۋدىڭ ءوزى پروبلەما. يدەولوگيالىق جانە عىلىمي تۇرعىدان ونى دالەلدەۋ وتە قيىن. قورعان بولاتىن يدەولوگيالىق تىرەكتەر رەتىندە حانافي مازحابى، ماتۋريدي اقيداسىن ايتۋعا بولادى.

سەبەبى، تۇرمەدە وتىرعان تەرروريستەردىڭ 90 پايىزى وسى ەكى ۇستانىمدى قابىلدامايدى. مويىندامايدى. ال مويىنداعاندارى تەراكتىگە بارمايدى. دەمەك يممۋنيتەت قالىپتاستىراتىن ءبىر كۇشى بار. زايىرلىلىق ول دا ءبىر تىرەك. قازىرگى تاڭدا قوعامنىڭ تەولوگيزاتسيالىق كورسەتكىشى تىم جوعارى. ءبارى ءدىن تۋرالى سويلەيدى.

اسىرەسە، جاستار اراسىندا تەولوگيزاتسيالىق كورسەتكىش تىم جوعارى. ونى جاستاردىڭ لەكسيكونىنان-اق بايقاۋعا بولادى. بۇل - ءدىندارلىق ەمەس، دىنشىلدىك. ول - جاقسى ەمەس. دىنشىلدەر وتە كوپ، ءدىندارلار از. ءدىندار ادام ءوز يمانىمەن كۇرەسەدى. ءدىنشىل ادام باسقالاردىڭ يمانىمەن اينالىسادى. بۇنىڭ ورنىنا مەملەكەت زايىرلىلىق قاعيداسىن ۇسىنىپ جاتىر. ول تەولوگيزاتسيا دارەجەسىن شامالى تۇسىرەدى.

رۋحاني وتارلاۋدان قورعان بولاتىن قۇرال رەتىندە تاريحتى ايتۋعا بولادى. دەسترۋكتيۆتى اعىمدا جۇرگەندەر تاريحتى جوققا شىعارادى. اباي اداستى، شاكارىم شاتاستى، ءماشھۇر مۇشرىك بولدى. تۇركىستاندى شيركستان دەيدى. سونداي باعا بەرەدى.

بىردە دەپۋتاتىمىز، مۇسىلمان ادام يسلام بىزگە 1990-جىلدارى كەلدى دەگەن ەدى. بۇل اقىلعا سىيمايتىن پىكىر. ەڭ كوپ فاميليا قازاقستاندا احمەتوۆ، اۋباكىروۆ، وماروۆ، وسپانوۆ، اليەۆ، قاييەۆ، عاليەۆ، ابدۋراحمانوۆ. قايسىسىن الساڭىز دا مىندەتتى تۇردە يسلامنىڭ ءيىسى شىعىپ تۇرادى.

راديكالدار بۇل تاريحتىڭ ءبارىن ءوشىرىپ تاستايدى. 751-جىلى اتلاح شايقاسىنداعى يسلامدى قابىلداۋ تاريحى ولاردى قىزىقتىرمايدى. تارازدا قاراحان ءبىرىنشى تۇركى مۇسىلمان مەملەكەتىن قۇرعان. ال راديكالدار تەك ءوز اعىمى قازاقستانعا كەلگەن كۇننەن ەسەپ جاسايدى. تاريح تا يدەولوگيالىق تۇرعىدان تىرەك بولا الادى.

جات اعىمدا جۇرگەن ادامدار سالتتى مويىندامايدى. سالتقا ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولادى. اللاعا سەرىك قوسۋ دەپ باعالايدى. زاڭعا باعىنۋ دا - تىرەكتىڭ ءبىرى. شاريعات تۇرعىسىنان كوپ ناسيحاتتاۋ كەرەك. بارلىعى ءدىندى ساياساتتىڭ قۇرالى رەتىندە قولدانعىسى كەلەدى.

ءدىن تانۋشىلار ءدىني تۇرعىدان، يسلامتانۋشىلار تەولوگيالىق تۇرعىدان، زاڭگەرلەر، باق وكىلدەرى ءبارى جابىلىپ وسى پروتسەستى توقتاتۋ كەرەك. ءدىن ساياسات قۇرالىنا اينالعان. ول ءۇشىن يدەولوگيالىق قورعانىستى كۇشەيتۋ قاجەت. جاستارعا مىنا سۋدىڭ لاس، حارام ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ قانا قويماي، باسقا تازا، جانعا شيپا بولاتىن، اتا باباسى ىشكەن سۋ بار ەكەنىن ءتۇسىندىرۋ كەرەك.

- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

اۆتور: گۇلميرا عوسمانالي

2019 -جىل