ناحيچيەۆان قالاسى بابالارىمىز باسقارعان ەلدەنيز مەملەكەتىنىڭ استاناسى بولعان
بۇگىندە ناحچيبان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ورتالىعى. تاريحي مەكەندە ارعى اتالارىمىزدان قانداي بەلگى قالدى؟ ناچيۆان سىرتتاي قاراعاندا جاڭادان سالىنعان جاس قالاداي كورىنەدى. دەگەنمەن تاريحىنا ۇڭىلسەڭ تالاي وقيعانىڭ كۋاسى بولعان.
باياعى قالپىندا ساقتالعان جادىگەرلەر جەتەرلىك مۇندا. سونىڭ ءبىرى مومينە حاتۋن كەسەنەسى. شامامەن 830 جىل بۇرىن سالىنعان. قۇرىلىسىنىڭ بەرىكتىگى سونشالىق، بۇگىنگە دەيىن ءبىر كىرپىشى دە اۋىسپاپتى. ونى ەلدەنيزيدتتەر مەملەكەتىنىڭ ەكىنشى باسشىسى دجاحان پەحليەۆان اناسى مومىن حاتۋنعا ارناعان. دەگەنمەن كەيبىر دەرەككوزدەردە كەسەنە پەحليەۆاننىڭ ايەلىنە ارنالعان بولۋى مۇمكىن دەگەن دەرەكتەر ايتىلادى. بۇگىندە توعىز بۇرىشتى تاريحي نىسان ماڭىنا
سول داۋىرلەرگە ءتان جادىگەرلەر قويىلعان.
بابالارىمىزدىڭ ءىزى ناحيچيەۆان قالاسىندا دا سايراپ جاتىر. اشىق اسپان استىنداعى مىنا مۋزەيدە 11-16-عاسىرلاردا جاسالعان 250-گە جۋىق قۇلپىتاستى كورۋگە بولادى. دەشتى- قىپشاق دالاسىنان كەلگەن ەلدەنيز 1136 -جىلى ءدال وسى جەردە جەكە مەملەكەت قۇرىپ، سۇلتان بولادى. ال بيىك تاۋدىڭ باسىنداعى مىنا قامال «اليندجاكالا» دەپ اتالادى. ول ناحچيۆاننان 60 شاقىرىمداي جەردە. شامامەن ءبىرىنشى عاسىردا سالىنعان. تالاي حان مەن سۇلتاننىڭ بەكىنىسى بولدى. اراب تاريحشىلارىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا 6- عاسىردا مۇندا قىپشاقتار، الباندار جانە ماتايلار بيلىك قۇرعان. 11-12 - عاسىردا قىپشاقتار قۇرعان ەلدەنيز مەملەكەتىنىڭ بار قازىناسىن ساقتايتىن قامال قىزمەتىن اتقارعان.
ساپار ىسقاقوۆ، «بابالار ىزىمەن» عىلىمي ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتەكشىسى:
- ەلدەنيزدەردىڭ اقىرعى سۇلتانى مۋزافار وزبەك ەلدەنيز وسى ارادا قازا تابادى. تاريحشىلاردىڭ ايتۋى بويىنشا ول وسى ارادا جەرلەنگەن قامالدىڭ باتىس جاعىندا. 1225 -جىلى حورەزم شاحتىڭ بالاسى دجالالاددين كەلىپ، ولاردى جەڭىلىسكە ءتۇسىرىپ، ولاردىڭ مەملەكەتى قۇلادى. ءبىراق دجالالادديننىڭ ءوزى كوپ تۇرعان جوق. 13-عاسىردا قۇلاعۋدىڭ اسكەرى كەلدى. ولار ءبىر عاسىرعا تاقاۋ ۋاقىت بولدى. 1357 -جىلدارى جالايىرلار تاققا كەلەدى.
ەرتە زاماندا وسى ارانى مەكەن ەتكەن الباندار مەن جالايىرلاردان قالعان ەسكەرتكىشتەر وردۋباد ەلدى مەكەنىندە دە ساقتالعان. ال مىنا نىساندى التىنشى عاسىردا ورتا ازيادان كەلگەن الباندار سالعان. بۇگىندە مۋزەي رەتىندە قولدانىلادى.
ماگارام يسمايل، تاريحشى:
- البان تايپاسىنىڭ وكىلدەرى بۇل جەرلەرگە ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى داۋىردە كەلگەن. بۇل شىركەۋدى سولار سالعان. ءاۋ باستا بۇل شىركەۋ رەتىندە اشىلىپ، 6-7 - عاسىرعا دەيىن جۇمىس ىستەدى. ارابتاردىڭ كەلۋىمەن مەشىت بولدى. ال بۇگىندە جەرگىلىكتى مۋزەي رەتىندە قولدانىلادى.
سونداي- اق ءدال وسى اۋىلدا 14-عاسىردا ياعني ايماقتى جالايىرلار بيلەپ تۇرعان تۇستا سالىنعان مۇز قويماسى ساقتالعان. تاريحشىلاردىڭ بولجامى بويىنشا جەر استىنا جەتى- سەگىز مەتر تەرەڭدىكتە قازىلعان قاراڭعى نىساندا قىستا مۇز جيناپ، جاز بويى كەرەگىنە جاراتقان. ياعني ءدارى- دارمەك، ازىق- تۇلىك ساقتاعان. ناحچيۆان شاھارىندا بابالارىمىزعا قاتىسى بار تاريحي مەكەندەرمەن تانىسقان عىلىمي ەكسپەديتسيا ازەربايجانداعى ساپارىن اياقتاپ، يرانعا باعىت الدى. اۆتورلارى: تالعاتبەك ءابدىقوجا، سامات بەكباتىروۆ
www.24.kz