شامشىگە جاقسى اتاقپەن قوسا، جارقاناتتىڭ كولەڭكەسىندەي جاعىمسىز سۇلبا دا جارماسا جۇرەتىن - زاكىر اسابايەۆ
جۇزدەن وزعان جۇيرىك، مىڭنان وزعان تۇلپاردى تابيعات جاراتاتىنىنا ايعاق مول. جەر ارقاسى قيانداعى قاراقالپاق توپىراعىندا ءومىر ەسىگىن اشقان اقيىق اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ تە وسى پىكىرگە دالەل ىسپەتتى دەر ەدىك. تولەگەندى تولەگەن ەتكەن بىرەۋ- مىرەۋدىڭ قولداپ سۇيەۋى، قولپاشتاۋى ەمەس، ءوز بولمىسىنداعى دارىن قۇدىرەتى. مۋزىكا تاريحىندا ويىپ العان ورنى بار، قىزىلقۇم ءوڭىرىنىڭ تۋماسى ءشامشى قالداياقوۆ تا سولاي. بۇل ءتىزىمدى جالعاستىرا بەرۋگە بولارىن ءسىز دە، ءبىز دە جاقسى بىلەمىز، ارينە.
بۇل جولى اتاقتى (سازگەر ەمەس) كومپوزيتور ءشامشى حاقىندا ءوز بىلگەنىمىز توڭىرەگىندە ازىن- اۋلاق ەستە قالعانداردى ءسوز ەتىپ كورۋگە قۇمبىلدىق تانىتىپ وتىرعان جاي بار. ارينە، شامشىمەن ءساتى تۇسكەندە ءجۇز كورىسىپ، پىكىر الماسىپ، اڭگىمەلەسۋ بۇيىرعان قايمانا كوپتىڭ ءبىرى رەتىندە. سەبەبى، ءشامشى دە، وزگە دارىن يەلەرى دە - الدىمەن كوپتىڭ قازىناسى، قالىڭ جۇرتتىڭ قالاۋلىسى، ءسۇت بەتىندەگى قايماعى. ولارمەن كەز- كەلگەن پاقىر ەكىنىڭ ءبىرى، ەگىزدىڭ سىڭارىنداي بولا الماسى دا تۇسىنىكتى. ول شارت تا، مىندەت تە ەمەس.
ءوز باسىم ءشامشىنى وتكەن عاسىرداعى 1958 -جىلدىڭ جاز ايلارىندا تۇڭعىش رەت كوردىم. راديودان تام- تۇمداپ بەرىلەتىن العاشقى اندەرىن ەستىپ، اتى- جونىنە سىرتتاي قانىق بولاتىنبىز. اندەرى جاعىمدى، سۇيكىمدى- ءتىن. سوندىقتان، بىرەۋلەر «مىنا جىگىتتى بىلەسىڭ بە، بۇل ءشامشى عوي» دەگەندە، كادىمگىدەي ەلەڭ ەتكەنبىز. ول كەزدە راديو كۇشتى ناسيحات قۇرالى بولاتىن.
مەنىڭ ءدام جازىپ «لەنينشىل جاس» گازەتىنە قىزمەتكە ىلىككەنىمە كوپ بولماعان. مەكەمە قازىرگى ابىلاي حان داڭعىلى مەن جىبەك جولى كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى ءتورت قابات ءۇيدىڭ جوعارعى قاباتىندا. قارسىدا «پيونەر» جۋرنالى، وندا تۇمانباي مولداعالييەۆ، ساكەن ءجۇنىسوۆ جۇمىس ىستەيدى. ەكەۋى دە ءوندىر جاس، قىلپىلداعان قىلىشتاي. تومەنگى قاباتتا - قازاقستان كومسومولىنىڭ ورتالىق كوميتەتى، جاڭادان اشىلعان «بالدىرعان» جۋرنالى مەن «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ رەداكسياسى. ءشامشىنى سول ەكەۋىنىڭ بىرىندە كوردىم عوي دەيمىن.
پيونەر گازەتىندە ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بوپ ىستەيتىن جاس اقىن قوسجان مۇسىرەپوۆكە ءجيى باراتىنمىن. ءشامشىنىڭ مۇندا نە ءۇشىن، كىمگە كەلەتىنى ەستە جوق. ايتەۋىر، ەكى كۇننىڭ بىرىندە كەزىگەمىز. امان- داسۋدان ارىگە ۇزامايمىز. ءشامشى تىم قاراپايىم، تۇيىقتاۋ بولىپ كورىنەتىن. مىنەزى اشىق، جۇزىنەن نۇر توگىلىپ تۇراتىن قوسجانمەن بىردەن شۇيىركەلەسىپ كەتسەك، شامشىمەن ويتە المادىق. ءتىپتى، «كوپ اندەرىڭدى تىڭداپ ءجۇرمىز، قالاي، كىمگە ارناپ شىعاردىڭ، ءوزىڭ كومپوزيتورسىڭ با، نە ءبىتىردىڭ؟» - دەپ تە ايتا المايمىز.
ءبىراق، كەلەسى كەزدەسكەندە ەسكى تانىستاي ارقا- جارقا امانداسامىز.
ول دا، مەن دە ودان ارىگە بارمايمىز، سونىمەن بىتەدى.
ءوزى قانداي قاراپايىم بولسا، پوشىمى دا سونداي، كيىمى جۇپىنى، قوس قۇلاعى قالقيعان، الاسا بويلى، اشاڭ ءجۇزدى قارا جىگىت. ەگەر بىرەۋلەر ونى ءشامشى وسى دەمەسە، ءان شىعاراتىن قابىلەتى بار دەپ ويلاۋعا بولماستاي.
كەيىن بىلۋىمىزشە، بۇل سول كەزدە ونىڭ ەركىنباي اكىمقۇلوۆ، سابىرحان اسانوۆ، ءومىرزاق ايتبايەۆتارمەن ءبىر پاتەردە تۇرىپ، ارالاس- قۇرالاس بوپ جۇرەتىن كەزى ەكەن- اۋ (مۇنى ەركىنبايدىڭ پوۆەسىنەن دە وقىدىق).
ورتا مەكتەپ بىتىرگەن ءبىراز بالا جوعارى وقۋ ورنىنا بىردەن تۇستىك تە، جولى بولماعاندار اسكەرلىك بورىشىن وتەپ كەلگەن سوڭ، ءۇش- ءتورت جىلدان كەيىن وقۋعا ىلىكتى. سوندىقتان مەن تاشكەنتتەن كەلىپ، «لەنينشىل جاس» گازەتىندە ىستەپ جۇرگەندە، اتتەستاتتى بىرگە العان كەيبىر كلاستاستار وسىنداعى ينستيتۋتتاردا ستۋدەنت ەكەن. مەنى تاۋىپ الىپ، وقتىن- وقتىن كەلىپ تۇرادى. سولاردىڭ ءبىرى - زووتەحنيكالىق- مالدارىگەرلىك ينستيتۋتتا وقيتىن وسەرحان دەيتىن دوسىم بىردە ويدا- جوقتا رەداكسياعا كىرىپ كەلدى. جانىندا ءجۇزى تانىس، جاس شاماسى وزىنەن ءسال ۇلكەندەۋ دەرلىك قالقان قۇلاق، الاسا بويلى، اشاڭ قارا جىگىت. ەندى بۇل، ارينە، ءشامشى بولاتىن. وسەرحان سالعان جەردەن:
- تانىسىپ قوي، ءشامشى دەگەن جەرلەسىمىز، سارى اعاشتاعى زووۆەت- تەحنيكۋمدى بىتىرگەن، - دەدى جايراڭ قاعا.
- ە، ءبىز تانىسپىز عوي ، - دەدى ءشامشى باسەڭ ۇنمەن.
سوندا دا قول الىسىپ، جاقىنىراق تانىسۋ ىرىمىن جاساعان بولدىق. ستۋدەنتتىڭ اتى ستۋدەنت، قالتاسى جۇقا، بىزدەيلەردى اقشاعا قارىق بوپ جۇرەدى دەپ ويلايتىنى انىق، ساباقتان شىققان بويدا ەكى وكپەسىن قولىنا الىپ جەتكەن دوسىمدى مۇندايدا دەرەۋ تومەندەگى اسحاناعا اپارامىن. بۇل جولى دا ءسويتتىم. ءشامشى قاسىمىزدا. ۇشەۋمىز بىرگە تاماقتاندىق. كىرپيازدىعى جوق، قاراپايىم بولعانمەن، ءشامشى بۇل جولى دا كوپ سوزگە بارعان جوق. ماعان بيىكتەن قاراپ، مەنسىنبەي وتىرعان تاعى ەشتەڭەسى جوق. ولار كوپ بوگەلمەي قايتىپ كەتتى.
سودان باستاپ شامشىمەن بۇرىنعىدان گورى ءىشتارتا سالەمدەسىپ جۇردىك. ءبىراق، ءبارىبىر امپەي- جامپەي بولا المايمىز. ول «جازعاندارىڭدى وقىپ ءجۇرمىن»، مەن «اندەرىڭدى تىڭداپ جۇرمىننەن» اسپايمىز. بۇل ەندى سول كەزدىڭ كوزىمەن قاراعاندا، باسقاشا بولۋى ءتيىس تە ەمەس جورالعى. اركىمنىڭ ءوزى قۋعان ارمانى بار دەگەندەي...
ارادان ەكى- ءۇش جىلداي وتكەندە مەن سارى اعاش اۋداندىق گازەتىندە ىستەپ ءجۇردىم. بۇل ارالىقتا ءشامشىنىڭ اتاق- داڭقى مەيلىنشە دۇركىرەپ، ابىرويى اسپانعا ورلەگەن شاقتار بولاتىن. كۇنى كەشەگى كوزگە قوراشتاۋ كورىنەتىن، بىرەۋ تانىپ، بىرەۋ تانىمايتىن «قارعا بويلى قارا بالا» جۇرت نازارىن كۇرت اۋدارعان تۇلعاعا اينالعان. ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ اۋزىندا - ءشامشىنىڭ اندەرى. راديو، تەلەديدار، كونسەرت زالدارى، اۋىل ساحناسى - قايدا دا ءشامشى. اسىرەسە، «قايىقتا» دەپ اتالاتىن ءان عاشىقتار ۇرانىنا اينالعان ءارى ونى شىرقايتىن اناۋ- مىناۋ ەمەس، بيبىگۇل تولەگەنوۆا، جامال وماروۆا، روزا باعلانوۆا، مايرا ءجۇرسىنوۆا ورىندايتىن عاجاپ اندەر قانشاما.
وسى جەردە شامالى شەگىنىس جاساۋعا تۋرا كەلەدى. ارينە، ءشامشى العاشقى اندەرىمەن- اق ەلدى ەلەڭدەتىپ، الابوتەن اتاق- ابىروي ءۇشىن ەمەس، تابيعات سىيلاعان دارىنىنىڭ ارقاسىندا تانىمال بولعانى ايان. ول ءتىپتى، 1959 -جىلى ەفيرگە شىققان «اقماڭدايلىم» انىمەن- اق «بۇلبۇل» دەگەن ءبىر انىمەن تاريحتا قالعان ورىس كومپوزيتورى اليابيەۆ كوتەرىلگەن بيىككە كوتەرىلدى دەسە دە بولعانداي- تىن. البەتتە، سول اليابيەۆتە باسقا دا اندەر بولعان شىعار. الايدا، ونى اليابيەۆ ەتكەن سول ءانى ەكەنى دە اقيقات. «وگينسكييدىڭ پولونەزىنىڭ» اۆتورى وگينسكيي، قازاقتىڭ «دايراباي» كۇيىن شىعارعان دايراباي، عازيز («عازيزدىڭ ءانى» )، «قالقا» ءانىن شىعارعان قالقا دا سوعان ۇقساس. ءشامشى ولاي ەمەس. تۇشىمدى، شۇرايلى، ەكپىندى، نازىك ليريزمى باسىم اندەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى كوككە شارلاپ جاتتى. «اقماڭدايلىم» ءانىن سول كەزدە سىمداي تارتىلعان، ۇزىن بويلى، اققۇبا ءوڭدى، ازىلكەش، ءارى بويداق، سۇلۋ قىز كورسە تەك تۇرا المايتىن اياۋلى اقىن، مارقۇم سابىرحان اسانوۆ تولعانا ايتىپ جۇرەتىنى ەستە (1959 -جىل).
سول جىلداردا شامشىدەن وزگە دە بەكەن جاماقايەۆ، كۇنسايىن قۋاتبايەۆ سىندى «اۋەسقوي» دەسە دە، اۋەسقوي ەمەستەردى قالپاقپەن ۇرىپ الاتىن ءبىراز دارىندى كومپوزيتورلار بوي كورسەتتى. سان جاعىنان ولار از ەمەس- ءتى. نۇرعيسا تىلەنديەۆ، ءابلاقات ەسپايەۆتاردى بۇل توپقا قوسپاي وتىرمىز. سەبەبى، قيمايمىز. ءبىراق، ولار- دى دا اۋەسقوي نە «جارتىلاي» كومپوزيتور دەۋگە قۇلشىناتىندار توپ- توبىمەن تابىلىپ جاتاتىنى جالعان ەمەس- ءتى. حالىق قادىرلەپ، جاپپاي ارداقتاعان ءشامشىنى دە قىرلارىنا الىپ، شامالارى جەتكەنشە تومەنشىكتەتۋگە جاندارىن سالاتىن ولار وزدەرى دە ونشا جەك كورمەيتىن اشى سۋعا اۋەس دەپ تە ورشەلەندى، وسەك- اياڭ تاراتىپ، قيا باستىرماۋدىڭ ايلا- شارعىلارىن جاساپ باقتى. مەن ەندى ءشامشىنىڭ سونشاما باقاستىق، ءىشتارلىق، پالە- جالاعا قالاي قارسى تۇرىپ، قالاي توزگەنىنەن حابارىم جوق. الايدا، وڭاي سوقپاعانىن رياسىز سەزەمىن، ۇعامىن، تۇسىنەمىن. بالكىم، كەي- كەيدە سونداي قىرسىقتىڭ سالدارىنان ءبىر مەزەت اشى سۋدان تاتسا تاتقان شىعار. ەگەر اشى سۋدىڭ ءبىرجولا باسىبايلى قۇلى بولسا، اۋەسقوي ەمەس، كاسىبي كومپوزيتورلار شىعارا الماعان عالامات اندەردى قالاي شىعارار ەدى.
شاماسى، اۋەسقوي ەمەستەردىڭ تاراپىنان با ەكەن، شامشىگە جاقسى اتاقپەن قوسا، جارقاناتتىڭ كولەڭكەسىندەي جاعىمسىز سۇلبا دا جارماسا جۇرەتىن. وندايدى ەستيتىن قالىڭ قاۋىمعا دا وڭاي تيمەيتىن. بىرەۋ ءشامشى كونسەرۆاتوريادان ەكى رەت شىعىپتى دەسە، بىرەۋ ءۇش رەت شىعىپتى دەپ داڭعازالاپ، ە ول دەمىنە نان پىسكەن بىرەۋ دەگەنگە ساياتىن. ءسويتىپ جۇرگەندە ءشامشى شىعارمالىق ساپارمەن سارىاعاشقا كەلەدى ەكەن دەگەن حابار جەتتى. بۇل 1963 -جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ سوڭى نە جەلتوقساننىڭ باس كەزى. وندا تولەگەن ايبەرگەنوۆ سارىاعاشتا تۇرادى، كەشكى ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى.
ال، وسىدان ءبىر جىل بۇرىن الدەبىر شارۋامەن «قاپلانبەك» زووۆەت- تەحنيكۋمىنا سوعىپ، بەردۋالى دەيتىن ازاماتتىڭ ۇيىنە ءبىر قونىپ كەتۋ ءۇشىن تۇندەلەتە كەلگەن شامشىمەن تولەگەن مەنىڭ كوزىمشە تۇڭعىش رەت ديدارلاسىپ، ەكەۋى جاقىن تانىستى. اۋداندىق گازەتتە ىستەيتىن بەردۋالى تۇرماعانبەتوۆ كەشكى ساعات ون ءبىر شاماسىندا «ۇيگە ءشامشى كەلدى» دەپ تولەگەن ەكەۋمىزدى قوياردا- قويماي ەرتىپ اپارعان. تاڭعى ساعات جەتىدە « قىزىل تۋ» ستانساسىنان الماتى پويىزىنا وتىرۋى ءتيىس شامشىمەن ەكى- ءۇش ساعات داستارقانداس بولعانبىز. سول جولى الماتىدان تانىستىعى ەسىنە تۇسكەن ءشامشى ماعان دا ءىلتيپات ءبىلدىرىپ، ءبىر جاساعانبىز.
سودان كەيىن ەندى، مىنە، سارىاعاشقا كەلەدى دەگەن حابار بويىنشا اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە دايىندىق جاسالىپ، كۇللى حالىق جولىنا قاراپ، تاعاتسىزدانا كۇتتى. ء«شامشىنىڭ بۇل ساپارعا شىعىپ، ەل- جۇرتپەن كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرعان وزبەكالى جانىبەكوۆ. وسىدان ورالعان سوڭ ءشامشى كونسەرۆاتورياداعى وقۋىن قايتا جالعاستىرادى ەكەن» دەپ تە ايتىلىپ جاتتى.
ءشامشى كەلدى. قاسىندا وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى، ەكى- ءۇش ءانشى، سارىاعاشتىق ونەرپاز، ءانشى، بايانشى ىلەس قاسىموۆ بار. كەزدەسۋ تاماشا ءوتتى. ءشامشى قارداي بوراعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، اراسىندا اندەر شىرقالدى. كەزدەسۋدەن كەيىن اۋداندىق مادەنيەت ءبولىمى جايعان داستارقاننان ءدام تاتىپ، ونان سوڭ قوناقتىق تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ۇيىندە جالعاستى. سوزگە اندا- ساندا ارالاسقانى بولماسا، ءشامشى كوپ ەشتەڭە دەمەي، ەستايدىڭ «قورلان» ءانىن ەكى- ءۇش رەت قايتالاپ ايتتى. «مەنى ماقتاپ جاتىرسىڭدار عوي، بۇگىنگە دەيىن شىعارعان اندەرىم كوڭىلىمنەن شىعادى. ءبىراق، ءالى ءوزىم ويلاعانداي ءان شىعارعانىم جوق. ەگەر مۇمكىندىگىم جەتسە، ول ءان «قورلان» دەڭگەيلەس بولۋى شارت، ۋاقىت كورسەتەر»، - دەپ تۇيىندەدى سوزدەرىن.
ەرتەڭىنە كورشى جەتىساي اۋدانىنا شىعارىپ سالدىق. تولەگەن بىرگە كەتتى. سول جولى ول جەتىساي، كيروۆ، ماقتاارال اۋداندارىندا شامشىمەن بىرگە بولىپ، ءۇش- ءتورت كۇننەن كەيىن قايتىپ كەلدى. ولاردىڭ سول دوستىعى تولەگەن الماتىعا كەلگەن سوڭ ءارى قاراي جالعاسىپ، ولە- ولگەنشە ۇزىلگەن جوق. ەكەۋىنىڭ ماڭعىستاۋ، اتىراۋعا بارعان ساپارىندا «اقەركە- اقجايىق» اتتى ءان كەلدى ومىرگە. ءان بولعاندا قانداي!
1964 -جىلعى ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا مەن الماتىعا قونىس اۋدارىپ، سول كەزدەگى كەڭ تارايتىن ايتۋلى باسىلىم - «مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىنا ورنالاستىم. ءبىر جارىم جىلدان سوڭ تولەگەن دە كوشىپ كەلدى.
شىنى كەرەك، ءوز باسىم بۇل جىلداردا شامشىمەن پالەندەي جاقىن ءجۇرىپ، ارالاس- قۇرالاس بولدىم دەي المايمىن. ءبىراق، نيەت ءتۇزۋ، تىلەكتەستىك جايىندا. تاعى دا ءبىر ايتارىم، ءشامشىنىڭ توسىن مىنەز، ءىس- قىلىعىن اڭعارعان جوقپىن. بىرەۋلەر اڭىز ەتىپ ايتاتىنداي ىشكەنىنە دە كۋا بولعانىم جوق. ءبىراق، كومپوزيتور رەتىندە بيىكتەن- بيىككە ورلەگەنىنە قۋانىپ، ءبىلىپ جۇردىك. مەن كومپوزيتور دەپ وتىرعانمەن، ول شاقتاردا شامشىگە ونداي اتاقتى قيمايتىن ءور كەۋدەلەر تۇرتكىلەۋدەي تۇرتكىلەپ، سانعا كىرگىزبەۋگە، ەلەمەۋگە تىرىساتىنى جالعان ەمەس. بىزدە نە بار؟ شاما بەلگىلى.
ۋاقىت ءوتىپ جاتتى. ءشامشى وقتا- تەكتە كەلەدى. ءبىرىنشى باستىققا كىرمەي، ورىنباسار - ماعان كىرۋگە قۇمبىل. ۋاقىت تاپشىلىعىنا قاراماي جاعدايىن سۇراپ، ءسوزىن اسىقپاي تىڭداۋعا تىرىسامىن. جۇزىنەن ريزالىق بايقالىپ تۇرادى. شارۋاسىن ايتادى. جاڭادان جازعان ءانىن اكەلىپ، سونى جۋرنالعا باسساڭ دەيدى. ۇزاماي جارىق كورەدى. الدەبىر جەردەن تەلەفون سوعىپ، راحمەت ايتادى. كەيدە ءوز اياعىمەن كەلىپ ايتادى. ارتىق- اۋىز ءسوزى جوق، قاشان دا دەگدار، سىپايى، مۇڭ شالىپ نالىمايدى، جىلانبايدى. ءوزىن ءتورت قۇبىلاسى تەڭ ادامداي ۇستايدى.
ال، ءشامشى تۋرالى اڭگىمە قوزعالعاندا جۇرت نە دەمەيدى، اندا ءجۇر ەكەن، مىندا ءجۇر ەكەن، ايتەۋىر، موينىنا دوربا بايلاپ، قايىرشى بوپ كەتىپتىدەن باسقاسىنىڭ ءبارىن مۇڭكىتۋدەي مۇڭكىتەدى- اي سابازدار. جامبىل وبلىسىنداعى دۇنگەندەر اۋىلىنان جەكەمەنشىك ءۇي سالىپ، سوندا تۇرادى ەكەن دەپ تە قويادى. راس- وتىرىگى بەيمالىم. الماتىعا قاشان كەلىپ، قاشان كەتەدى، ول جاعى ماعان قاراڭعىلاۋ. «ءىشۋدى قويىپتى» دەگەن سىبىس شىعادى. وعان دا پالەندەي ەلەڭدەي قويمايمىن. قويسا قويسىن، كىم ءىشىپ، كىم قويماي ءجۇر.
بىردە قىزىلقۇم اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى (ماعان تۋعان قۇدا) قالداربەك ەسىمبەكوۆ «قازاقستان» قوناقۇيىنىڭ رەستورانىندا سول اۋداننان شىققان ءبىر توپ زيالى قاۋىمدى قوناق ەتتى (ونىڭ الماتىعا كەلگەن سايىن سويتەتىن ادەتى بولاتىن). داستارقان باسىندا مۇحتار اليەۆتەن باستاپ، ءبىراز ۇلكەن- كىشى بار. قايدان پايدا بولعانىن قايدام، ارالارىندا ءشامشى دە وتىردى. ءسال كەشىگىپ كەلىپ، باس يزەپ امانداستىم. ءشامشى ماعان ەكى الاقانىن كوكىرەگىنە باسىپ، ءماز بولا ريزالىق ءبىلدىردى. ءوڭى جۇدەۋلەۋ، شارشاۋلى سياقتى. باسقالار سەن ءىش، مەن ءىش دەپ دۋىلداسۋعا كوشكەن ساتتە، ول اشى سۋدان مۇلدە تاتقان جوق. دەمەك، قويعانى شىن. بارەكەلدى!..
ءشامشى تازا شىعارماشىلىق جۇمىسپەن اينالىسادى. «جيگۋلي» جەڭىل ماشيناسى بار، قايدا بارىپ، قايدا ءجۇرۋ ءوز شارۋاسى دەپ تە ەستىپ جۇرەمىز.
بىردە مەن وتىراتىن كابينەتكە كۇتپەگەن جەردەن ءشامشى كىرىپ كەلسىن. «و، شاكە، امان- ساۋسىز با؟ كوپتەن كورىنبەۋشى ەدىڭىز، قايدان ءجۇرسىز؟» - دەپ جاتىرمىن.
- جامبىل جاقتامىن عوي، - دەي سالدى سەلقوس قانا.
- مۇندا كەلگەنىمە ءبىر اپتا بولدى. ءبىر ءان جازىپ ەدىم، سونى تاستاپ كەتسەم دەپ ەدىم. بۇل ءاننىڭ بۇرىنعىلاردان ءسوزى دە، ءوزى دە، ءجونى دە بولەك. «سىعان سەرەناداسى» دەپ اتالادى. وسىنداي ءان جازۋدى ۇزاق جىلدار ارمان- داۋشى ەدىم. مىنە، - دەپ ءماتىن مەن نوتاسى جازىلعان قاعازداردى الدىما قويدى.
«ايتىپ بەرەيىن بە؟» دەگەن جوق. ادەتتە، ءان شىعاراتىنداردىڭ كوبى سولاي دەيدى عوي. شامشىدەن وندايدى كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. ولاي دەيتىنىم، ءشامشى اندەرىنىڭ كوبى سياسى كەپپەي جاتىپ الدىمەن «مادەنيەت جانە تۇرمىس» (قازىرگى «پاراسات» ) جۋرنالىندا باسىلاتىن. ونان سوڭ ەل- جۇرتقا قالاي تارايتىنىن ءوزى بىلەدى.
نوتا تانىماساق تا، ءشامشى اندەرىنىڭ جامان بولماسىن تۇسىنەمىز.
سوندىقتان «ءانىڭىزدى الداعى ساننان كۇتە بەرىڭىز» دەيمىز.
بۇل جولى ءوڭى جاقسى، كوڭىلى سەرگەك، ءسوزى شيراق، قيمىلى مىعىم.
ماعان تىك قاراي وتىرىپ:
- ءبىر ءوتىنىش بار، - دەدى ميىعىنان جىميىپ.
- ايتىڭىز، شاكە.
- ايتسام، ەسىك الدىندا «جيگۋلي» ماشينام تۇر. قوراپتا بەس- التى شولمەك اراق، كونياك، تىسكە باسار بىردەڭەلەر بار. سەن بىلەسىڭ بە، بىلمەيسىڭ بە، مەن قازىر ول جارىقتىقتاردىڭ بارىمەن قوشتاسقانمىن عوي. كىمدەردى ەرتەسىڭ، ءوزىڭ ءبىل، ءۇش- ءتورت جولداسىڭمەن بىرگە «مەدەۋ» جاققا شىعىپ، دەمالىپ قايتۋعا قالايسىڭ؟
- راحمەت، - دەدىم جۇمىس باستىلىعىمدى ەمەۋرىنمەن بايقاتا.
- دەنساۋلىعىڭىز قالاي؟
- دەنساۋلىق جاقسى، شۇكىر.
- وندا بىلاي وقتا- تەكتە ءجۇز گرامم الىپ تۇرساڭىز بولادى ەكەن عوي، - دەدىم نە دەر ەكەن دەگەن سىڭايمەن.
- جو- جوق، - دەدى ول كۇلە سويلەپ.
- بولمايدى. اللاعا شۇكىر، دەنساۋلىق جاقسى دەدىم عوي. ءجۇز گرامم دا، تۇتاستاي ءبىر شولمەك تە تۇك ەمەس. ءبىراق، بولمايدى. نەگە دەيسىڭ بە؟ سەبەبى، مەن ول پالەنى باستاسام، كەمى ءبىر نە ەكى اپتا توقتاي المايمىن. سوندىقتان ات قۇيرىعىن كەستىم بە، سول قالىپتان اينىماۋىم كەرەك.
قايران شاكەڭدى سول جولى ليفتىگە دەيىن شىعارىپ سالىپ، قايىر- قوش ايتىستىق. «سىعان سەرەناداسى» جۋرنالدا جارىق كوردى. شاكەڭنەن حابار- وشار بولمادى. بالكىم، الماتىعا كەلىپ- كەتىپ تە جۇرگەن شىعار. ءبىراق، كەزدەسپەدىك. ودان كەيىن ارادان ءۇش- ءتورت جىل وتكەندە بىردە ىرگەمىزدەگى «بالدىرعان» جۋرنالىندا ىستەيتىن سابىرحان اسانوۆ كەلىپ، ءبىر ءاننىڭ نوتاسى مەن ءسوزى جازىلعان قاعاز بەردى دە: «مۇنىڭ اتى - «تەرىسكەي»، - دەدى قۋاقىلانا ەزۋ تارتىپ.
- ادەيى سىزگە اكەلدىم، كوكە (مارقۇم سابىرحان جاسى ءسال كىشىلىگىنە قاراماي، مەنى «كوكە» دەيتىن).
- شامشىگە تەرىسكەي تۋرالى دا ءان كەرەك قوي دەپ قايتا- قايتا قولقالاپ ءجۇرىپ، ءسوزىن ءوزىم جازىپ، وسى ءاندى ومىرگە كەلتىردىك. وسىنى باسساڭىز دەپ ەدىم.
- بولدى، اڭگىمە جوق.
ول ءان دە جارىققا شىقتى. نەگە ەكەنىن قايدام، «سىعان سەرەناداسى» دا، «تەرىسكەي» دە جۋرنالدا جارىق كورۋىن كورگەنمەن، ولاردى جىلدار بويى ەشكىم ورىندامادى. بىرنەشە جىلدان كەيىن ءبىر كۇنى «سىعان سەرەناداسى» راديودان شىرقالدى. ءاندى ورىنداعان مەن بۇرىن تانىمايتىن ايەل ادام. داۋىسى، ورىنداۋ مانەرى مۇلدە وزگەشە. جۇلىندى ءۇزىپ تۇسەردەي بولەك اۋقىم. اتى- ءجونى زاۋرەش ەسبەرگەنوۆا. قاتتى قىزىقتىم. سۇراۋ سالدىم. راديوداعى مۋزىكالىق رەداكسيانىڭ (سول كەزدەگى) باس رەداكتورى ءشامىل ابىلتايەۆتان سۇراعانىمدا: «ە، زاۋرەش دەگەن كۇشتى ءانشى عوي، قازىر «قازاق كونسەرتتە» جۇمىس ىستەيدى. ءوزى تەاتر رەجيسسەرى، جامبىلدىڭ دراما تەاترىنداعى رەجيسسەرلىك جۇمىسىن تاستاپ، ازابى مول جەرگە ادەيى اۋىسىپ، ءانشى بوپ ىستەپ ءجۇر»، - دەدى.
«سىعان سەرەناداسى» - ءشامشى اندەرىنىڭ شوقتىعى بيىك شوقجۇلدىزى. ءوزى ارمانداعان ەستايدىڭ «قورلانىنا» پارا- پار سۇراپىل اۋەن. ءبىر كەزدەگى ديپلومى بولسا دا، جارتىمدى دانەڭەسى شامالى، تەوريامەن قۇرساي «قارۋلانعان» كاسىبي كومپوزيتورسىماقتار «اۋەسقوي» دەپ كەمسىتكەن، كەيىن «قازاق ۆالسىنىڭ كورولى» اتانىپ، ءانۇراننىڭ اۆتورى بولعان شامشىدەن قالعان ماڭگىلىك مۇرا، ءىنجۋ- مارجان.
ۇزاماي زاۋرەشتى تاۋىپ اڭگىمەلەستىك. ول ەندى ونەر ادامى بولعان سوڭ، نوتا تانيدى. اتالمىش ءاننىڭ نوتاسىن جۋرنالدان كورىپ، وزىنشە كوپ ىزدەنىپتى. كەمەلىنە كەلتىرە ورىنداي الار شاققا جەتكەن سوڭ تاسپاعا جازدىرتىپ، ەفيرگە شىعارىپتى.
- ماماندىعىڭىز تەاتر رەجيسسەرى، بەلگىلى ادام ەكەنسىز. «قازاق كونسەرتكە» اۋىسۋىڭىزعا سەبەپ نە؟ - دەدىم شامىلدەن ەستىگەن دەرەكتەردى كولدەنەڭ تارتىپ.
- نانباساڭىز تەلەفون سوعىپ سۇراڭىز، مەنى ەشكىم قۋعان جوق، تەاتردان كەتكەن ءوزىم. ويتكەنى، بالا جاستان ءاندى، ونىڭ ىشىندە حالىق اندەرىن جاقسى كورۋشى ەدىم. سوندىقتان، كەش تە بولسا، وسى جولعا ءتۇستىم، - دەدى ول القىن- جۇلقىن ءتىل قاتىپ.
- قالاي، «سىعان سەرەناداسى» سىزگە ۇنادى ما؟ - دەدى ونان سوڭ.
- ءسىزدىڭ ورىنداۋىڭىزدا ۇناعاندا قانداي!
- راحمەت.
«سىعان سەرەناداسىنىڭ» ءبىر حيكاياسى وسىنداي. ونى ءشامشى كوزى تىرىسىندە تىڭداي الدى ما، جوق پا، ول جاعى ماعان بەلگىسىز.
كەيىن توقتار سەرىكوۆ جانە باسقا انشىلەر ايتىپ ءجۇر. جانى نازىك، ۇستاراداي وتكىر، بەلگىلى اقىن ءارى كومپوزيتور يسرايل ساپاربايەۆ ءىنىمىز سول ءان نەگىزىندە پەسا جازىپ، باستى ءرولدى سومداۋشى بەكجان تۇرىسوۆ ءوزىن ەلدەن- ەرەك بيىكتەن كورسەتتى. جارايسىڭ!
«مادەنيەت جانە تۇرمىس» جۋرنالىندا تۇڭعىش رەت جاريالانعان «سىعان سەرەناداسى»، نەگە ەكەنى بەلگىسىز، ۇزاق ۋاقىت تىڭداۋشىعا جەتپەي، جولى بولماي جاتتى دەدىك. ايتەۋىر، جارىققا شىقتى (ءبارىبىر سولاي بولاتىنىنا كۇمان جوق ەدى، ارينە). قىزىق بولعاندا، ءشامشىنىڭ «تەرىسكەي» ءانى دە سول كەپتى كيدى. تاياۋدا نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ ءشامشى قايتىس بولارىنان ءبىراز بۇرىن «تەرىسكەيدىڭ» نوتاسىن ماعان ءوز قولىمەن اكەلىپ بەرىپ ەدى دەدى.
زاۋرەش ەسبەرگەنوۆا اقتاۋ تەاترىندا رەجيسسەر بولىپ ىستەگەن ەدى. اننەن قول ۇزبەسە كەرەك. سوناۋ ءبىر جىلى الماتىداعى عالىمدار ۇيىنە كەلىپ كونسەرت بەرگەن بولاتىن. ودان كەيىن دە كەلىپ تۇردى. قازىر بىلمەيمىن.
وسى جازبالار قاعازعا تۇسەردە تارىنىڭ كەبەگىندەي قاساڭ كورگەن بىلگەندەردى سان رەت ەلەكتەن وتكىزىپ، بۇگە- شىگەسى ويشا تەكسەرىلدى، ساراپتالدى، زەرتتەلدى. ءشامشىنى سونشالىق جەتە بىلمەسەك تە، تاۋەكەلگە ورىن بەردىك. جاڭىلماس جاق بولماس دەگەندەي، ءمۇلت كەتكەن تۇستار بولسا، اۋەلى ءشامشى ءارۋاعىنان، ونان سوڭ وقىرمان قاۋىمنان ءۇزىر سۇراي وتىرىپ، عافۋ ءوتىنۋ ارعا سىن ەمەستىگىن دە ەسكە سالا كەتكەندى ءجون سانايمىز.