بوتاي مادەنيەتى - جىلقىنىڭ ەڭ العاش قازاق دالاسىندا قولعا ۇيرەتىلگەنىنە دالەل
بۇل پىكىردى زاعيپ جانە ناشار كورەتىن ازاماتتارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق كىتاپحانا ديرەكتورى اسحات بايۇزاقوۆ ايتتى، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.
مامان مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىن ءبىر دەممەن وقىپ شىققانىن ايتتى.
«ريزا بولدىم. قازاق ەكەندىگىمە تاعى ءبىر ماقتاندىم. «قانى ءبىر تۇركى حالىقتارى تاريحىنىڭ الەمدەگى كونە وركەنيەتتەرمەن تەرەزەسى تەڭ تۇرعانىن حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى بۋىن ۇرپاعىنا قالاي تۇسىندىرە الامىز؟» دەگەن ماسەلەگە وسى ماقالا جاۋاپ بەرەدى جانە كەلەشەكتە باعدار رەتىندە قىزمەت ەتەدى دەگەن ويدامىن»، - دەدى ول.
اسحات بايۇزاقوۆ قازاق حالقىنىڭ تاريحىن عانا ەمەس، الدىمەن ۇلى دالادا ءومىر سۇرگەن ەجەلگى پروتومەملەكەتتەر تاريحىن وقىپ، ۇيرەنۋىمىز قاجەتتىگىن ايتتى.
«بۇل ات توبەلىندەي تاريحشىلاردىڭ ورتاسىندا بەلگىلى بولعانىمەن، بۇكىل قوعام بولىپ ءتۇسىنىپ، ۇرپاقتىڭ ماقتانىش سەزىمىن، رۋحىن وياتۋ - كۇن تالابى. ءبىزدىڭ ەرامىزعا دەيىن قىتايدى تىزە بۇكتىرگەن عۇن پاتشاسى مودە قاعاننىڭ تاريحىن ءبىرىمىز بىلسەك، ءبىرىمىز بىلە بەرمەيمىز. مۇنداي كونە تاريح پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردە كىمدە بار؟ ال ساق داۋىرىندەگى التىن ادامدار شە؟ ول - ەجەلگى مىسىر پيراميدالارىنان كەيىنگى ەرەكشە كوزگە ۇراتىن تاريحي قۇبىلىس. قازاق ارحەولوگتارى قازبا جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە ەجەلگى ساق تۇرمىسى مەن قازاقتىڭ ХVІІІ عاسىرداعى تىرشىلىگىندە ايىرماشىلىق جوق دەگەن كوزقاراستى ۇستانىپ وتىر.
«ەۋروسەنتريستىك كوزقاراس ساقتار مەن عۇندار جانە باسقا دا بۇگىنگى تۇركى حالىقتارىنىڭ ارعى باباسى سانالاتىن ەتنوستىق توپتار ۇلتىمىزدىڭ تاريحي ەتنوگەنەزىنىڭ اجىراماس بولشەگى بولعانى تۋرالى بۇلتارتپاس فاكتىلەردى كورۋگە مۇمكىندىك بەرگەن جوق»، - دەيدى ەلباسى. ءيا، بۇل شىن مانىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى وتە تەرەڭ سۇرقيا ساياسي ۇستانىم بولىپ كەلدى. ەۋروسەنتريستىك كوزقاراس بۇدان ءارى تۇركى تاريحىن بۇعاۋلاپ ۇستاپ تۇرا المايدى. سەبەبى، تۇركى تۇقىمداس ەلدەردىڭ قولى تاۋەلسىزدىككە جەتكەلى شيرەك عاسىردان اسىپ، ىرگەسى نىعايىپ، مەملەكەت قۇراپ، ءوزىنىڭ ءتۇبىن ىزدەي باستادى. وسى ماسەلەگە كەلگەندە، بۇكىل تۇركى مادەنيەتىنىڭ تاريحتاعى ورنىن كورسەتۋگە ەلباسى تاعى دا ءبىرىنشى بولىپ، ءبىرتۇتاس تۇركى ەلدەرىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن اسا قاجەتتى يدەيالارىن ورتاعا سالىپ وتىر»، - دەيدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، ەلباسى تاريحي-مادەني جەتىستىكتەرىمىزدىڭ ءۇش قاينار كوزىن اتاپ كورسەتىپ وتىر.
«قازاقتىڭ ۇلتتىق ەتنوگەنەزدىك تامىرىن تانۋ ماسەلەسى، ۇلى دالاداعى اتا- بابالارىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن بيىكتەرىنىڭ سىرتتان كەلمەگەندىگى، ءوزىنىڭ ءتول تاريحى ەكەندىگى، ۇلى دالانىڭ جاھاندىق تاريحتا الاتىن ورنى. مىنە، وسى ءۇش ماسەلەنىڭ باسى اشىلىپ، قوعامدىق تۇسىنىككە بويلاپ ەنگەندە عانا قازاقستاندا تولىق ءماندى باسەكەگە قابىلەتتى ۇرپاق ءوسىپ شىعاتىنىنا سەنىمىز كامىل بولادى.
ماسەلەن، بوتاي مادەنيەتى جىلقى تۇلىگىنىڭ قازاق دالاسىندا العاش رەت قولعا ۇيرەتىلگەندىگىنىڭ دالەلى ەكەنىن دۇنيە ءجۇزى تاريحشىلارى مويىنداپ وتىر. تاريحشىلاردىڭ تىلىمەن ايتقاندا، بۇل جاڭالىق، ياعني ادام بالاسىنىڭ جىلقىعا تاقىم سالۋى - بۇگىنگى اسپان الەمىن باعىندىرىپ جاتقان كوسموس كەمەلەرىنىڭ، زىمىرانداردىڭ شىعۋىنان كەم ەمەس قۇبىلىس. بۇل جەتىستىك الەمدە العاش رەت ءبىزدىڭ اتا- بابامىزدىڭ قولىنان كەلدى. ماقتانىش پا؟ ارينە! الەم حالقىنىڭ بۇگىنگى كيىم ۇلگىسىنىڭ ءتۇپ- توركىنى كوشپەندىلەردىڭ اتقا ءمىنۋ مادەنيەتىنەن باستاۋ الادى ەكەن. بىلاي قاراعاندا، اسا ءبىر ايتا قالارلىقتاي بولىپ كورىنبەگەنىمەن، وسى ءبىر ويدىڭ نەگىزىندە كوشپەندىلەردىڭ الەم وركەنيەتىنە قوسقان وزىندىك ۇلەسى جاتىر.
مىسالى، قارۋ- جاراق اسىنعان ريم مەن باتىس جاۋىنگەرلەرىن بۇگىندە ۇرپاقتارى اسپان سايباق قىلىپ، اسىرا ماقتان قىلىپ جاتقاندا، تەمىر قۇرسانعان ەدىل پاتشا اسكەرلەرى الەمدى ءدۇر سىلكىندىردى. كەزىندە تاس قاشاعان تۇركىلەردى ءتۇپ- تەگى تەمىر وڭدەۋدى كاسىپ قىلدى. شىڭعىس حاننىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتىنىڭ ءوزى تەمىرمەن بايلانىستى بولۋى دا تەگىن ەمەس. جەزقازعان دالاسىندا قولا داۋىردە ساقتاردىڭ، مۇنى قىتاي تاريحشىلارى ايتقانداي ۇيسىندەردىڭ التىن، كۇمىس ءوندىرىپ، ونىڭ وڭدەۋ تەحنولوگياسىن مەڭگەرۋى، التىن ادامدار ارقىلى الەم جۇرتشىلىعىن مويىنداتىپ وتىر.
كەزىندە قىتاي پاتشالارى عۇندارمەن سوعىسۋ ءۇشىن اتقا ءمىنۋ كەرەكتىگىن، ولاردىڭ قارۋ- جاراعىن اسىنىپ، كيىمىن كيىپ، سوعىس تاكتيكاسىن ۇيرەنۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ، بۇل شارالاردى مەملەكەت دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرعان. سول كەزدە تۇركىنىڭ جاۋىنگەرلىك بولمىسى بۇكىل الەمگە ۇلگى بولدى. ەلباسى اڭ ستيلىن دە ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىنىڭ بىرىنە بالاپ، ەرەكشە برەند رەتىندە تاڭداپ الىپ وتىر. كوشپەندىلەردىڭ كيگەن ەتىگىنىڭ باسى ورگە قاراي قايقى بولىپ كەلەدى. باسى قايقى ەتىك ءشوپ تامىرىنا زيان كەلتىرمەيدى. تابيعاتتى تۇسىنۋگە تىرىسقان بابامىزدىڭ ۇلى قاسيەتى وسىنداي. كوشپەندىلەردىڭ جانۋارلار بەينەسىن ورنەكتەۋى - ادام بالاسىنىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىگە بولىپ سانالاتىن ونەر. وزدەرى بىتە قايناسىپ ءومىر سۇرگەن تابيعاتتى كوشپەندىدەن ارتىق تۇسىنگەن حالىق جوق شىعار، ءسىرا»، - دەدى ول.
كىتاپحانا ديرەكتورى ۇلى دالانىڭ ۇلى ويشىلدارى تۋرالى دا تىلگە تيەك ەتتى.
«الەمدە اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستاز اتانعان ءال-فارابي بابامىز، سۋفيزمنىڭ نەگىزىن سالعان قوجا احمەت ياساۋي، عالىم مۇحامەد قاشقاري، دارىگەر وتەيبويداق سەكىلدى الەمدىك دەڭگەيدەگى تۇلعالارىمىزدىڭ ەڭبەكتەرىن وقىپ، ۇيرەنۋدە كەمشىن تۇستارىمىز جەتەرلىك. اسىرەسە، تاريح جازۋ ىسىندە الاڭداۋشىلىق پسيحولوگيا ءالى دە سانامىزدا سىر بەرىپ وتىر. وسى ستەرەوتيپتى جويۋعا ەلباسىنىڭ وسى ماقالاسى تۇرتكى بولاتىنىنا سەنىمدىمىن. جالپى، تۇركى الەمىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك تاريحتا جەتكەن جەتىستىگى، ونىڭ تاڭىرلىك دۇنيەتانىمى مەن سالت- ءداستۇر بولمىسىندا الاتىن ورنى بار ەكەنىن مويىنداۋىمىز قاجەت. وعان ءدىنتانۋشىلاردىڭ شالا بۇلىنەتىن نەگىزى جوق.
«قوعامدا ءبىزدىڭ تاريحىمىز تەرەڭ ەدى، ۇكىمەت جەرگىلىكتى تۇردە نازار اۋدارماي وتىر» دەگەن تۇسىنىك بار ەكەنىن جوققا شىعارا المايمىز. ال ەندى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىراتىن ۋاقىت كەلدى. ەلباسى ءار ماسەلەنى ءوزىنىڭ ءپىسىپ- جەتىلگەن ۋاقتىسىندا كوتەرەدى. ياعني اتا- بابامىزدىڭ كىم بولعانىن، قازاقى تۇسىنىكتىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتقانىن الدىمەن ءوزىمىز وقىپ ۇيرەنىپ، سودان كەيىن وزگەگە تۇسىندىرەتىن كەز جەتتى. وسىنىڭ ءبارى - ۇلتتىق يدەولوگياعا قىزمەت ەتەتىن قۇرال. ۇلى دالانىڭ تاريحى كوپ قىرلى، تەرەڭ سىرلى. ساناي بەرسەك، شىعا بەرەدى. الايدا، ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى دەگەندە، ەلباسى جەتى سانىن تەگىن الىپ وتىرعان جوق. جەتى - قازاقتا قاسيەتتى سان. سەنىڭ قاسيەتىڭ تەگىڭدە جاتىر دەگەن ويدى مەڭزەپ تۇر»، - دەپ قورىتىندىلادى ا. بايۇزاقوۆ.
ايتا كەتۋ كەرەك، 21 -قاراشادا ەلباسى «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىن جاريالاعان بولاتىن.