بۇقار جىراۋ جىرىنداعى باراق باتىر تۋرالى نە بىلەمىز
تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى قاسيەتتى ورىندار» ساناتىندا 18- عاسىردا ءومىر سۇرگەن باراق جانۇزاق ۇلى باتىردىڭ كەسەنەسى دە بار، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.
ۇقساس جاڭالىقتار تۇركىستاندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جازىلعان ميۋزيكلدىڭ پرەمەراسى ءوتتى استانا مەن ب ق و ستۋدەنتتەرى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا پىكىر الماستى تارازدا «ۇلى دالا رۋحى» فەستيۆالى ءوتىپ جاتىر قوستاناي وبلىسىنىڭ سارىكول اۋدانىنا كەلۋشى ساياحاتشىلاردىڭ سانى جىل سايىن وسۋدە.
اسىرەسە، «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرى» جوباسىنا الىنعان ورىندارعا جۇرتتىڭ قىزىعۋشىلىعى باسىم. مۇندا 1996 - جىلى سالىنعان باراق جانۇزاق ۇلى باتىردىڭ كەسەنەسى بار. اتالعان نىسان «تاريحي تۇلعالارعا قاتىستى قاسيەتتى ورىندار» ساناتىنا ەندى. ءوڭىر اقساقالدارىنىڭ ايتۋىنشا، باراق باتىردىڭ ومىرگە كەلۋى تۋرالى ءتۇرلى دەرەكتەر بار. باراق - ابىلاي حاننىڭ ۇزەڭگىلەسى. ول - اتاقتى قولباسشى قارابالۋان الديار ۇلىنىڭ ءۇشىنشى ۇلى. تولە ءبيدىڭ تۋعان جيەنى، اناسى جاسقاننان ەمشىلىك قاسيەت دارىعان. باتىردىڭ جەرلەنگەن جەرى XVIII عاسىردىڭ سوڭىندا كوپشىلىكتىڭ قۇلشىلىق ەتەتىن جەرى بولدى.
«تاريح كىتاپتارىندا باراق باتىردىڭ 1717-1810 -جىلدارى ارالىعىندا عۇمىر كەشكەنى جازىلعان. كەسەنە سىرتىندا دا وسى داتا جازۋلى. دەگەنمەن، باسقا تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، ونىڭ 1696 -جىلى تۋعانى كورسەتىلەدى. ودان بولەك، ناقتى اسا كوپ مالىمەت جوق، كوبى ەل اۋزىنداعى دايەكسىز اڭگىمەلەر. قازىرگى ايشىقتى كەسەنەسى باتىردىڭ 300 -جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا سالىنعان. دەمەك، ونىڭ 1696 -جىلى تۋعاندىعى قيسىنعا جاقىنىراق»، - دەيدى اۋىل تۇرعىنى، زەينەتكەر ساعيدوللا عاليەۆ.
دەرەكتەردە باراق باتىردىڭ 1740-1758 -جىلدارى قازاق جەرىن قالماق باسقىنشىلارىنان ازاتۋ ەتۋ جولىنداعى شايقاستارعا قاتىسقانى ايتىلادى. ەمشىلىگىمەن، كورىپكەلدىك قاسيەتىمەن حالىققا تانىلعان. اتتان قۇلاپ، بەلىن، اياق- قولىن سىندىرعان ادامداردىڭ سۇيەكتەرىن ورنىنا سالىپ، تەرىگە، كيىزگە وراپ تەز جازعان- مىس.
«باراقتى حالىق قارا كۇشتىڭ يەسى دەپ تانىعان. شايقاستاردا باراق باتىر قولباسشىلىق، تاپقىرلىق، ايلاكەرلىك تالانتىمەن كوزگە تۇسەدى، تىكەلەي ءوزى ۇرىسقا ارالاسىپ، نايزامەن ورىس كازاكتارىن ءبىر سوققاننان ەر- توقىمىنان دومالاتىپ تۇسىرگەن. سول كەزدەردەن باستاپ باراق باتىر تۋرالى اڭىزدار تارالا باستايدى. ول جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى وتان سوعىسىندا تالاي ەرلىكتەرىمەن تانىلادى، ابىلاي حاننىڭ جاساعىن باسقارادى. ورداباسى جيىنىنا، بۇلانتى، اڭىراقاي شايقاستارىنا قاتىسىپ، بۇقار جىراۋ جىرىندا باتىرلار ساناتىندا اتالادى»، - دەيدى ساعيدوللا عاليەۆ.
باتىر تۋرالى وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسىنىڭ سايتىندا بىلاي جازىلعان: «ەمەليان پۋگاچيەۆ قوزعالىسىنا قاتىسۋشىلار پاتشا اسكەرىنەن جەڭىلىپ، قاشا جونەلگەندە، بۇل قالىڭ توپ قازاق جەرىنە ءوتىپ كەتسە، ارتىنان پاتشانىڭ جازالاۋشى وتريادى قۋادى، ياعني رەسەي مەن رەسەيلىكتەردىڭ اراسىندا قىرعىن سوعىس قازاق جەرىندە بولادى» دەپ ابىلاي حان دانالىقپەن بولجاعان.
وسى كەلەڭسىز جاعدايدى بولدىرماۋ ماقساتىمەن ابىلاي حان رەسەيمەن شەكاراداعى بەكىنىستەردى قورعاپ قالۋعا ەكى توپ ساربازداردى جىبەرەدى. ءبىر توپتى شاقشاق جانىبەك تارحاننىڭ ۇلى ءداۋىتباي تارحان، ەكىنشى توپتاعى سانى 2 مىڭ ساربازدى قارابالۋاننىڭ بالاسى باراق باتىر باسقارادى. ابىلاي حاننىڭ تۇپكى ويىن ءبىرىنشى تۇسىنگەن باراق باتىر قازاق جەرى اراسىنداعى بەكىنىستەردى قورعاپ، قازاق جەرىنە سوعىس ءورتىنىڭ شىقپاۋىن قامتاماسىز ەتتى. وسى ماڭىزدى تاپسىرمانى ورىنداپ كەلگەنى ءۇشىن ابىلايحان باراققا وتە ريزا بولىپ: «ءوزىڭ باتىر، ءوزىڭ اۋليە ەكەنسىڭ. سەنى ەل ەمشى ءارى باتىر دەۋشى ەدى. مەن «اۋليە- باتىر» دەپ ايتامىن»، - دەگەن ەكەن.
باراقتىڭ اكەسى جانۇزاق ون ەكى جاسقا قاراعاندا «قارابالۋان» اتانعان. ءۇش ءجۇزدىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارى جينالعان ۇلكەن استا كىشى ءجۇزدىڭ «تۇيە بالۋانىمەن» جەكپە- جەكتە جانۇزاقتىڭ مارتەبەسى باسىم بولادى. حالىق اراسىندا باراق باتىر «قارابالۋان بالاسى» اتانىپ كەتكەن دەسەدى. «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ رەداكتورى، اقىن، قوعام قايراتكەرى مۇحامەدجان سەراليننىڭ «قازاق قاي زاماندا روسسياعا قاراعان» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا قازاق حالقىنىڭ رەسەي يمپەرياسىنىڭ قول استىنا قاراعانىنا قول قويعان ءابىلقايىر حان باستاعان ەلۋ التى رۋ باسى اقساقالدارىنىڭ اتى- جوندەرى كورسەتىلگەن. قول قويعانداردىڭ قاتارىندا قارابالۋان الديار ۇلى دا بولعانىن دەرەكتەر كورسەتەدى. باتىردىڭ كەسەنەسى سارىكول اۋدانى، كرىلوۆ اۋىلىنان 12 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. ەسكى مازار باراق باتىردىڭ تۋعانىنا 300 جىل تولۋىنا بايلانىستى قايتادان جاڭارتىلىپ، 1996 -جىلدىڭ 13 - شىلدەسىندە اشىلدى. مازاردىڭ ساۋلەتتىك قۇرىلىسى - پورتالدى- كۇمبەز. ىرگەسى تاس كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان. كىرەبەرىس قاقپاسى كەراميكالىق كىرپىشتەن سالىنعان. كۇمبەزى دۋلىعا ىسپەتتەس پىشىندە، مىرىشتالعان تەمىرمەن كومكەرىلگەن. باراق باتىر 93 جاسىندا دۇنيەدەن وزعان. ۇرپاقتارىنا وسيەت ەتىپ: «مەنى الىپ بارا الساڭدار، تۇركىستانعا احمەت ءياساۋيدىڭ كەسەنەسىنە اكەمنىڭ جانىنا جەرلەرسىڭدەر. ەگەر الىپ بارا الماساڭدار ءوز جەرىمنىڭ شەكاراسىنا قويىڭدار، ۇرپاقتارىما قورعان بولىپ جاتارمىن»، - دەگەن ەكەن.
جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ايتۋىنشا، سارىكول اۋدانىندا وتەتىن رۋحاني شارالاردىڭ بارلىعى باراق ەسكەرتكىشىنە تاعزىم ەتۋدەن باستالادى.