ەجەلگى دوسى ءشامشىنى جەك كورەمىن دەيدى. نەگە؟
بيىل سەكسەن ءبىر جاسقا تولىپتى. ۇلعايعان ادامدى ءارى- ءسارى كوڭىل كۇي بيلەيتىنى تاعى زاڭدىلىق. ءسال شارشاڭقىلاۋ كورىندى. بايبىشەسى گۇلنار اپاي قايتىس بولعالى ءبىراز وتكەنىن بىلەتىن ەدىك. قالامگەر كوڭىلىن قامىقتىراتىن وزگە دە جاعدايلاردان از- مۇز حاباردارمىز. سودان با، اسا سالقىن قاباق تانىتا قويماعانىمەن، قوڭىرقايلاۋ كۇيدە قابىلدادى.
- شاكەڭ جونىندە مىنا دۇنيەدە ءبىرتالاي ايتقانمىن، - دەدى قارلىعىڭقى داۋىسپەن، ۇستەل ۇستىندە جاتقان كىتابىن نۇسقاپ. - ءبىرىنشى جاقتان باياندادىم. ەسكەرتە كەتەتىن نارسە، مۇندا شاكەڭ ءومىرىنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىنا كوپ توقتالماۋعا تىرىسىپپىن. ال، شىندىعىنا كەلگەندە، ونىڭ جاعىمسىز جاقتارى دا جەتەرلىك ەدى...
ىشتەي «جازۋشى اعامىز سالعان بەتتەن نەگە ءبۇيتتى ەكەن» دەپ ويلاپ قويامىن.
- سەندەر كوپ بىلە قويماسسىڭدار، ءشامشى مۋزىكا جاعىنان ەشبىر ارنايى وقۋ ورنىن تۇگەسكەن كىسى ەمەس- ءتى. ول ونەر بيىگىنە قۇداي بەرگەن تالانتىنىڭ ارقاسىندا كوتەرىلگەن ادام. العاشقىدا تاشكەنتتە مۋزىكالىق ۋچيليشەدە وقىعان كورىنەدى. سول جاقتا جۇرگەنىندە، ءبىرىنشى كۋرستى ءبىتىردى مە، بىتىرمەدى مە، ايگىلى ءانشى جامال وماروۆامەن جولىعىپ قالعانداي. ءساتى ءتۇسىپ، ەكەۋى ءبىراز شۇيىركەلەسكەندەي. سودان جاكەڭ ونى «تالانتىڭ بار بالا ەكەنسىڭ؛ سەنىڭ ورنىڭ ۋچيليشە ەمەس، كونسەرۆاتوريا» دەپ الماتىعا الىپ كەلەدى. ياعني، قازاقتىڭ بولاشاق ۇلى كومپوزيتورىنىڭ جولىن اشقان وسى كىسى دەۋىمىز كەرەك.
ءسوز ورايىندا ايتا كەتەيىك، بۇ كىسى كۇلاش بايسەيىتوۆا، روزا باعلانوۆا، روزا جامانوۆالاردىڭ زامانداسى، ءوزىم تالاي كورگەم، كەزدەسكەنمىن، مارقۇم قازىرگى قونايەۆ پەن قابانباي باتىر كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان ۇيلەردىڭ بىرىندە ءۇشىنشى قاباتتا تۇردى، وتە جاقسى ادام- دى، ينتەرۆيۋ الىپ، گازەتكە جاريالادىم. ءبارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەسىمدە. سودان نە كەرەك، شاكەڭ الماتىعا كەلىپ، كونسەرۆاتورياعا وقۋعا تۇسەدى. و تۇستاعى رەكتور - احمەت جۇبانوۆ. تاعى ءبىر قايتالاپ ايتايىق، ونى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ باسشىسىمەن سويلەسىپ، ءشامشىنىڭ ەكى جىلدىق دايىندىق بولىمىنە قابىلدانۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتكەن دە جامال اپايىمىز...
ءانشى جامال وماروۆانىڭ تاشكەنت وبلىسىندا تۋىپ- وسكەنىن بىلەمىز. دەمەك، تالاپكەر جاسپەن اۋىلىنا بارعان ساپارلارىنىڭ بىرىندە جولىققان.
ەرەكەڭنەن: - سوندا كونسەرۆاتوريانىڭ دايىندىق ءبولىمى ەكى جىلدىق بولعانى ما؟ - دەپ سۇرايمىن.
- ءدال سولاي. جالپى العاندا، وقۋ ورنىنا مۇنداي تارتىپپەن قابىلدانعان ءاربىر ستۋدەنتتىڭ جەتى جىل وقۋىنا تۋرا كەلگەن. تالاپتىڭ قاتالدىعىن وسىندان- اق بىلە بەرىڭىز، - دەدى جازۋشى.
- ءبىراق شامشەكەڭ سول دايىندىق كۋرسىن دا بىتىرگەن جوق- اۋ. ءان شىعاردى، ءۇيتتى- ءبۇيتتى. ايتەۋىر، سونىمەن كەتتى عوي...
- قالاي تانىستىڭىزدار؟
- جاڭىلماسام، 1958 -جىلى بولۋ كەرەك؛ ءبىز - يليا جاقانوۆ، ءومىرزاق ايتبايەۆ، سابىرحان اسانوۆ تورتەۋىمىز پاتەر جالداپ تۇراتىنبىز. ءبىر كۇنى يليا ەكى قۇلاعى قالقيعان، شاعىن دەنەلى، اسەم مۇرتتى ءبىر جىگىتتى ەرتىپ كەلدى. سويتسەك، ءشامشى. العاشقى اندەرىن راديودان ەستىپ، تامسانىپ، اڭگىمە قىلىپ جۇرەتىنبىز. سودان ول بىزبەن بىرگە تۇرا باستادى. كونسەرۆاتورياسىنا بارىپ- كەلىپ جۇرەدى. دەگەنمەن، كوپ ۇزاماي وقۋدان شىعىپ قالدى.
- وعان نە سەبەپ بولدى ەكەن؟
- ناقتى سەبەبى «مىنە، ءشامشىنىڭ كىناسى مىناۋ» دەپ ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ساباقتاردى ءجيى بوساتقانى دا راس. ال ەرقاشتى جىلقىداي قىلىپ، وقۋدان شايلىقتىرعان جاعداي - ۇلتى بولەك وقىتۋشىلاردىڭ ءبىرى ىلعي قاقپايلاپ، مازا بەرمەگەن. شىدامسىزسىڭ، تابانسىزسىڭ، ىزدەنبەيسىڭ دەپ كوپ تۇرتپەكتەگەن سەكىلدى...
ءشامشى تۋرالى اقىن سابىرحان اسانوۆتىڭ ەستەلىگىنەن وقىپ قالعانىمىز بار، بولاشاق ۇلى كومپوزيتور، كەرىسىنشە، كۇنى- ءتۇنى تالماي ىزدەنگەن. جولداستارى ساباقتان كەلگەن كەزدە ونىڭ ىلعي الدىنا نوتا داپتەرىن جايىپ قويىپ، ماندوليناسىن تىڭقىلداتىپ، ءان جازىپ وتىرعانىن كورەدى ەكەن. سۇيىكتى ىسىنە بەرىلگەنى سونشالىقتى، ونداي ساتتە جولداستارىنىڭ كەلگەنىن، ءتىپتى، اڭعارماي دا قالاتىن كورىنەدى. ولاي بولسا، كەيبىرەۋدىڭ ونى جالقاۋلار قاتارىنا جاتقىزۋى، راسىندا، جالا بولىپ شىعادى. دەمەك، جانى نازىك ءشامشى اعامىز قياناتقا توزبەگەن.
- و كىسى وقۋدان شىعىپ قالعان سوڭ جۇمىسقا تۇردى ما؟
- جوق، جۇمىس ىزدەي قويمادى. سول تۇسقا دەيىن ءبىرقاتار ءان جازىپ ۇلگەرگەن جىگىت شىعارمالارىن قازاق راديوسىنا وتكىزىپ جۇرگەن سياقتى. ونىڭ ازداعان گونورارى بار، سونى مىسە تۇتادى. ارادا ءبىراز وتكەندە وزىمەن قۇرالپىلاس ءجاميلا دەگەن قىزعا ۇيلەنگەن. ول، كوپ بولسا، وزىنەن ەكى- ءۇش جاستاي عانا كىشى. جاڭىلماسام، ءجاميلانىڭ شەشەسى قاراعاندى جاقتىڭ ادامى. ەكى بولمەلى ۇيلەرى بار- تىن...
كەيىن انىقتاعانىمىزداي، ءجاميلا اپايىمىزدىڭ اناسى قۇرماننىڭ سىزدىعى دەگەن قارقارالىلىق قازاقتىڭ نۇربالا ەسىمدى قىزى بولىپ شىقتى.
- ءشامشىنىڭ ونەرى ءدۇيىم ەلدى ءا دەگەننەن باۋراعانى شىندىق. ونىڭ كەرەمەتتىگىنە ەشكىم داۋ ايتا المايدى. ءشامشى داڭقى سول ساتتەردەن- اق بىرتىندەپ اسپانداي باستاعانداي. اندەرى عاجاپ. جاس پەن كارىنىڭ ءبارى قوسىلا شىرقاپ كەتتى...
ونىسى راس قوي، قازاقتىڭ دالاسى مەن قالاسى، تاۋى مەن تاسى، اسپانى مەن تەڭىزى، كولى مەن ءشولى، گۇلى مەن ءشوبى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءشامشى انىمەن تەربەلىپ، ءشامشى انىمەن تەبىرەنىپ تۇرعانى وتىرىك ەمەس. ءبىراق امال نە، شىن دارىن يەسىنىڭ تاعدىر جولى سوقتىقپالى- سوقپالى كەلەتىنى الدەبىر زاڭدىلىقتان با ەكەن، ايتەۋىر، ونەرلى جىگىت اۋەلدەن ءتۇرلى كەدەرگىگە كەزىگىپ باققانداي.
- سودان قويشى، الگى كۇندەردىڭ بىرىندە ءشامشى ەكەۋىمىز مەن تىلشىلىك قىزمەت اتقاراتىن رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ رەداكسياسىندا كەزدەستىك، - دەيدى ەركىنباي اعا.
- سول جەردە وتىرىپ، ءمان- جايدى بۇگە- شىگەسىنە دەيىن وزىنەن تاپتىشتەپ سۇراپ، ءبىلىپ الدىم دا، «اكىمشىلىكتەن ءارى اسپاي...» دەگەن ماقالا جازدىم. وندا جوعارى وقۋ ورنى جەتەكشىلەرىنىڭ شامشىدەي دارىندى جاستىڭ قادىرىن بىلمەي، قىساستىق جاساعانىن، سەبەپسىزدەن- سەبەپسىز وقۋدان شىعارعانىن اشىنىپ ايتتىم. ماقالا، ۇمىتپاسام، سول 1959 -جىلى تامىزدىڭ وتىزى كۇنى جاريالاندى. و كەزدەگى رەكتور س س س ر حالىق ءارتيسى قۇددىس قوجامياروۆ ەدى، «تاياقتىڭ» جۋان باسى، نەگىزىنەن، سول كىسىگە تيگەنى انىق. باسىلىمىمىز قازاقستان كومسومولى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورگانى، اسا ىقپالدى ۇيىم؛ ماقالا ۇلكەن قوزعالىس تۋعىزدى.
ىسكە كوميتەت جەتەكشىسى وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ ءوزى ارالاسىپ، اڭگىمە كوبەيە ءتۇستى. قىسقاسى، ءشامشى دەرەۋ وقۋعا قايتادان قابىلداندى. الدىندا ءتۇرلى سەبەپتەرمەن وقۋدان شىعىپ قالعان ءابىلاحات ەسپايەۆ پەن اسەت بەيسەۋوۆ تە الگى ماقالانىڭ ارقاسىندا كونسەرۆاتورياعا قايتا ورالدى. وقۋ ورنى اكىمشىلىگى بۇلارعا جوعارى ستيپەنديا تاعايىندايمىز، جاعدايلارىنا قاراسامىز دەپ ۋادە بەردى. ءبىراق ايتقان ءسوز ورىندالمادى، ءىستىڭ اياعى تىنشىعان سوڭ باياعى قۋدالاۋ جانە جالعاستى، شاكىرتاقى مۇلدە بەرىلگەن جوق. ءسويتىپ بۇل ۇشەۋى تاعى دا كەتۋگە ءماجبۇر بولدى...
ەركىنباي اعانىڭ ايتۋىنشا، ءشامشى قالداياقوۆ 1931 -جىلى تۋعان كورىنەدى. ونى بىردە بۇ كىسىگە شامشەكەڭنىڭ ءوزى ايتىپ قالىپتى. الايدا بەلگىلى جاعدايلارعا بايلانىستى پاسپورتىنا دۇنيەگە كەلگەن جىلى «1930» دەپ جازىلىپ كەتكەن. ياعني، بولاشاق كومپوزيتور وقۋدان ءبىر كىرىپ، ءبىر شىعىپ، سەرگەلدەڭگە تۇسكەن ساتتە جيىرما سەگىز جاستا. قاراپ وتىرساق، شاكەڭ بۇعان دەيىن ءومىردىڭ تالاي ىستىق- سۋىعىنان ءوتىپ، ىسىلعان ساقا جىگىت. مەكتەپتەن كەيىن سول كەزدەگى شىمكەنت وبلىسى سارىاعاش اۋدانىنا قاراستى «قاپلانبەك» زووۆەتەرينارلىق تەحنيكۋمىن تۇگەسىپتى. بۇدان سوڭ ءبىرشاما ۋاقىت اقتوبە وبلىسىندا زووتەحنيك بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ودان سوۆەت ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلىپ، رەسەيدىڭ قيىر- شىعىسىنداعى وڭتۇستىك ساحالين قالاسىندا اسكەري ۋچيليشە بىتىرەدى. كادىمگى وفيتسەر.
قازىر ويلاساق، «قازاق ءۆالسىنىڭ كورولى» اتانعان ۇلى كومپوزيتوردىڭ كەزدەيسوق احۋال اسەر ەتپەگەندە، سول اسكەري سالادا قالىپ قويۋى دا مۇمكىن ەكەن. ءدال الگى تۇستا اۋىلشارۋاشىلىق ماماندىعى بار ادامداردى اسكەر قاتارىنان بوساتۋ جونىندە جارلىق شىعا قالادى. سول تىزىمگە ىلىككەن شاكەڭ موسكۆا وبلىسىنىڭ ءبىر سوۆحوزىندا جىلعا تارتا زووتەحنيك بولىپ جۇمىس ىستەيدى. تاشكەنت مۋزىكا ۋچيليشەسىنە ءتۇسۋى وسىدان كەيىن...
- ءشامشىنىڭ تالانتىن قادىرلەپ، وعان ۇزاق ۋاقىت قامقورلىق جاساعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى - وزبەكالى جانىبەكوۆ، - دەيدى ەرەكەڭ.
- ول ءوزى وزگە وبلىستا جۇرسە دە شاكەڭ تىرشىلىگىن قاداعالاۋمەن وتىردى. وعان شىمكەنت قالاسىنان ءۇش بولمەلى ءۇي الۋعا ىقپال ەتتى. بۇل - 1961-1962 - جىلدار. شاكەڭنىڭ ەكى ۇلى دۇنيەگە كەلىپ قويعان كەز. تۇڭعىش بالانىڭ اتى - ءابىلقاسىم. رۋداكيدىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەسىم ەكەنىن بىلەمىن. ەكىنشى ۇل - مۇحتار، اتى بولسا- بولماسا، اۋەزوۆتىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان...
- كومپوزيتور شىمكەنتتە قانشا ۋاقىت تۇردى ەكەن؟
- وندا كوپ تۇرا المادى بۇلار... ءجاميلا اسا جەرسىنە قويمادى- اۋ دەيمىن. ەكى بالانى جەتەلەپ، ءبىر بارىپ، ءبىر قايتىپ ءجۇردى دە، بەس- التى ايدان سوڭ الماتىعا تۇبەگەيلى كەرى ورالدى عوي...
وسى تۇستا ىشتەي: «ە- ە، ءجون! دەگەنمەن، ءشامشى اعامىزدىڭ كوڭىلى الىپ- ۇشىپ، ءوزىنىڭ كىندىك قانى تامعان ءشاۋىلدىر ايماعىنا تاياۋ شىمكەنت، جامبىل ولكەسىنە تارتا بەرگەن ەكەن» - دەپ ويلايمىن. شىنىندا دا، كومپوزيتور شىعارماشىلىعىنىڭ اسا جەمىستى كەزەڭى سول وڭىرلەردە جۇرگەن ۋاقىتقا سايكەسەتىن سياقتانادى.
«شالقىعان شاۋىلدىردەي»، «اق بانتيك»، «اق ەركە - اق جايىق»، «سىر سۇلۋى»، «ارىس جاعاسىندا»، «باقىت قۇشاعىندا»، «كەشىكپەي كەلەم دەپ ەڭ»، «ەركەجان»، «قايداسىڭ»، ء«انىم سەن ەدىڭ» سىندى عاجايىپ اندەر وسى جىلدارى تۋىپتى. «فوسفورلى جامبىل»، «تامدى ارۋى»، «تەرىسكەي»، «بايقوڭىر»، «مويىنقۇمدا»، «ساعىنىشىم مەنىڭ» اندەرىندە دە شامشەكەڭنىڭ ءوز ومىرىنە قاتىستى سىرلار جاتقانىن اڭدايمىز. كومپوزيتوردىڭ ءبىر كەزەڭ سول ايماقتاردا جازۋشى ورازبەك بودىقوۆپەن بىرگە ءجۇرىپ- تۇرعان ساتتەرى ەسكە تۇسەدى. ەرەكەڭنەن وسىنىڭ ءمانىن سۇرايمىن:
- شاكەڭ ورازبەك بودىقوۆپەن قالاي جولىعىپ ءجۇر؟
- ورازبەك كەزىندە «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە جۇمىس ىستەگەن جۋرناليست. نەگىزىنەن، ورىس تىلىندە جازادى. قالامى قازاقشاعا دا جۇيرىك. ءبىر كۇنى ول قازىرگى تاراز، سول كەزدەگى جامبىل قالاسىندا دەمالىستا ءجۇرىپ، تالاس وزەنىنىڭ جاعاسىندا وتىرعان ءشامشىنى كورىپ قالسا كەرەك. ايگىلى كومپوزيتوردىڭ سىرت كەلبەتى توزىڭقىلاۋ كورىنگەندەي. راسىندا دا، بالا- شاعادان شالعايدا، سالت باستى- ساباۋ قامشىلى جاعدايمەن كۇن كەشكەن ادامدا قايبىر كۇتىم بولا قويسىن، جۇدەۋلەۋ سەكىلدى. قالامگەر الماتىعا كەلە سالىپ: «ءشامشى دالادا قالدى! حالىقتىڭ سۇيىكتى پەرزەنتىن، ءبىرتۋار تۇلعا، عاجايىپ ۇلت قازىناسىن قورعايتىن ەشكىم جوق، بۇل نە سۇمدىق!» دەپ دابىل قاعادى. ول ماقالا رەسپۋبليكالىق «لەنينشىل جاس» گازەتىنە شىقتى- اۋ دەيمىن. و كەزدە شاكەڭ، قاتەلەسپەسەم، شىمكەنتتەگى سوناۋ ءۇيدى الماتىعا ايىرباستاعان. التىنشى ىقشاماۋدانىندا ما ەكەن، ۇمىتىڭقىراپ قالىپپىن.
- ماقالانىڭ اسەرى قانداي بولدى؟
- اسەرى زور بولدى. سودان كەيىن ءشامشى قالداياقوۆتى دىنمۇحامەد قونايەۆ قابىلدادى. مىنا كىتاپتا «قونايەۆتىڭ قابىلداۋىندا» دەگەن تاراۋ بار. ءبىراز ءجايت باياندالعان. سول قابىلداۋدان كەيىن كومپوزيتورعا جاعداي جاسالدى. «دوستىق» داڭعىلىنان ءۇش بولمەلى ءۇي بەردى. «مەنىڭ قازاقستانىم» دەگەن كىتابىن شىعارۋعا شەشىم قابىلداندى. قىزمەت ۇسىنىلدى. ءبىراق شاكەڭ جۇمىسقا قاتىستى ۇسىنىستان باس تارتقانداي. ال كوپشىلىك ەلدىڭ: «شامشىگە ەشقانداي قامقورلىق جاسالعان جوق، ەشكىم كەرەك قىلمادى؛ ول جاعدايى بولماعان سوڭ ءىشتى، ازىپ- توزدى» دەيتىنى بوس ءسوز.
- ءوزىڭىز شامشىمەن نەشە جىلداي جولداس بولدىڭىز؟
- وتىز ءۇش جىلداي جاقىن ارالاسقان ەكەنبىز.
- جاستىق شاقتا قاتار «تويلاتقان» كەزدەرىڭىز ەسىڭىزدە مە؟
- ءيا، العاش تانىسقاندا بويداقپىز عوي. اسىرەسە، پاتەردە بىرگە تۇرعان كۇندەردە ارا- اراسىندا كىشىگىرىم «تويلارىمىز» بولىپ تۇراتىن. ءبىراق، قالاي ەكەنىن، ماعان اراق- شاراپ جاقپاۋشى ەدى. ءسال ىشسەم، تەز ۇيىقتاپ قالاتىنمىن. جولداستارىم كەشتى دۇرىلدەتە قىزدىرىپ، اندەتىپ، بيلەتىپ، كۇلىپ- ويناپ بولىپ، تارقاعالى جاتقاندا ءبىر- اق ويانىپ، ازداپ وكىنەتىنىم بار- تىن.
- ءشامشى اعامىز، راسىندا سان قىرلى دارىن يەسى عوي. كومپوزيتورلىعىنان بولەك اقىندىعىنىڭ ءوزى سالماقتى تاقىرىپ جۇگى سياقتانادى. ۇتقىر، ۋىتتى ازىلگە دە شەبەر دەپ ەستيمىز. كەيبىر اڭگىمەلەرگە قاراعاندا، اجەپتاۋىر ءانشى دە سەكىلدى. بىزگە و كىسىنىڭ اتاقتى سارى «جيگۋليىمەن» قازاق ەلىنىڭ ءبىرتالاي ءوڭىرىن شارلاعانى دا قىزىق كورىنەدى. بىلايشا ايتقاندا، كانىگى اۆتواۋەسقوي...
- ءيا، بىردە ءوزىنىڭ دوسى، اقىن نۇرسۇلتان ءالىمقۇلوۆ ەكەۋى ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشبايەۆتىڭ اۋىلىنا بارىپ، ءبىرتالاي قونا جاتىپ، سول ساپاردا اتاقتى شوپانعا ارناپ «مويىنقۇمدا اۋىلىم» دەگەن ءان جازعان ەكەن. وسىعان وراي اۋدان اكىمشىلىگى اقىنعا - ات، كومپوزيتورعا «جيگۋلي» كولىگىن مىنگىزىپتى. سونى شاكەڭ ولە- ولگەنشە ءمىنىپ ءجۇردى- اۋ. جارىقتىق: «مەن ساحاليندە اسكەردە جۇرگەندە ماشينا ەمەس، تانكى ايداعانمىن!» دەپ ماقتانۋشى ەدى.
- ەستۋىمىزشە، شاكەڭ الپىس جاسقا تولعاندا جامبىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى دە ءدۇبىرلى شىعارماشىلىق كەش وتكىزىپ، تەمىر تۇلپار سىيلاعان كورىنەدى.
- مەن دە ەستىگەنمىن. ءبىراق ونىڭ قانداي كولىك ەكەنىن بىلمەيدى ەكەنمىن. وكىنىشتىسى، شامشەكەڭ كوپ ۇزاماي قايتىس بولىپ كەتتى عوي.
- سول اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى تۇيعىنبەك تەمىربەكوۆ دەگەن اعامىز دا شاكەڭە ءبىرتالاي قامورلىق جاساپتى.
- ءشامشى ول وڭىردەن كوپتەگەن دوستار تاپتى. تۇيعىنبەك قالا ىرگەسىنەن ءۇي سالعىزىپ بەرمەكشى بولىپ، جايدىڭ ىرگەتاسىن كوتەرىپ، گاراج تۇرعىزىپ ۇلگەرگەن سەكىلدى. تەك ول زەينەتكە شىعىپ، قىزمەتتەن كەتكەن سوڭ ءىس اياقسىز قالعانداي. سوڭىنا دەيىن جاردەمدەسە الماعان.
- شاكەڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى تۇسىندا جانىندا كوبىرەك جۇرگەن ادام جوعارىدا ايتىلعان ورازبەك بودىقوۆ ەمەس پە؟
- ول راس. اسىرەسە، ءشامشى اۋىرىپ- سىرقاعان شاقتا ورەكەڭ كوپ كومەكتەستى. قاسىندا ءجۇرىپ، تالاي تىرلىگىنە كۋا بولدى. ونىڭ «ءشامشى قالداياقوۆ تۋرالى حيكاياتتار» دەپ اتالاتىن ەڭبەگى سونىڭ دالەلى. مۇحتار شاحانوۆ ەكەۋى ەل ىشىندە سىرقاتتانىپ جۇرگەن ءشامشىنى الىپ كەلىپ مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ اۋرۋحاناسىنا جاتقىزدى. سول ساپار شاكەڭنىڭ بەتى بەرى قارادى. ءتاۋىر بولدى. شامشىگە مۇحتار ءىنىسىنىڭ جاساعان جاردەمى ءوز الدىنا اتاپ ايتارلىقتاي بولەك تاقىرىپ.
- ءشامشى دوسىڭىزدى سوڭعى رەت قاشان كوردىڭىز؟
- ونى دا ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن. ال شاكەڭ قايتىس بولعان ساتتە اۋرۋحانادا جاتىر ەدىم. 1992 -جىلى اقپاننىڭ 29-ى كۇنى دۇنيەدەن ءوتتى. كەڭسايعا جەرلەدى. قازىر باسىندا بيىك ەتىپ قويعان، اق كۇمبەز، جاقسى ەسكەرتكىش بار. ءبىراق قاسىندا ورىن جوق، - دەدى ەرەكەڭ قاتتى وپىنعانداي كەيىپپەن ۇزاق ويلانا وتىرىپ.
- مەن شاكەڭ ومىرىنە قاتىستى كوپ ەشكىمگە ايتا قويماعان ءبىر شىندىقتىڭ شەتىن اشسام. شامشىگە ۇزاق ۋاقىت جاردەمدەسكەن اۋەلى قۇداي، ودان سوڭ كومەكتەسكەن ءبىزدىڭ اۋلەت دەسەم قاتەلەسپەيمىن. ءبىزدىڭ شاڭىراقتى «سۇلتان اۋلەتى» دەيدى. ياعني، سۇلتان دەگەن شالدان تارايمىز. بۇ كىسى - بابامىز. مەنىڭ اتام ءپىرىمقۇلدىڭ اكەسى. شامشىمەن ەشقانداي رۋلاستىعىمىز جوق. ءتىپتى، ءجۇزىمىز دە بولەك. ءبىراق جاقىن تۋىسقانداي بولىپ كەتىپپىز. مەنىڭ نەمەرە اعام، «كۇيىك» دەگەن سوۆحوزدىڭ باس بۋحالتەرى قاسىمقۇل جاپپارقۇلوۆ شامشىگە اي سايىن بالا- شاعاڭا دەپ ءبىر قويدىڭ ەتىن جىبەرىپ تۇردى. تاعى ءبىر نەمەرە اعام، «اقتوبە» سوۆحوزىنىڭ زووتەحنيگى ىزتىلەۋ كەرىمقۇلوۆ، ول دا بەردى... نە كەرەك، مەنىڭ اعايىندارىم ۇزاق ۋاقىت كەمشىلىك كورمەسىن دەپ وعان ۇنەمى كومەك قولىن سوزدى.
شاكەڭ وسى جاقسىلىقتى ءبىلدى مە، بىلمەدى مە، كوزىم جەتپەيدى. قازىر ويلاپ قاراسام، ونىڭ ءومىرىنىڭ كولەڭكەلى، ءتىپتى، ادام جەريتىن تۇستارى بارشىلىق ەكەن. مىسالى، كەزىندە ءوز بالا- شاعاسىنان كەتىپ، امەڭگەرمىن، بالالارىن اسىرايمىن دەپ، تولەگەننىڭ ايەلىن الدى. ايتكەنىمەن، سوزىندە تۇرعان جوق؛ وندا ءبىراز ءجۇردى دە، جايىنا كەتتى. سونىڭ الدىندا توكەڭنىڭ جەسىرىنە: «سەن وعان سەنە بەرمە. اسا ەلىكپە. ىشەتىنىن ءوزىڭ بىلەسىڭ. بەرەكەڭ بولمايدى. كۇنى ەرتەڭ مىنا ءۇيىڭدى ساتقىزادى. ال اقشا بىتكەن سوڭ جونىنە جونەلەدى» دەپ ەسكەرتتىم. تىڭدامادى. قايتا، وسى ءسوزىمدى شامشىگە ايتىپتى. ەركىنباي سولاي دەدى دەپ... شاكەڭ ماعان قاتتى رەنجىدى...
وسىنى ايتقان ەرەكەڭ تەرەڭ كۇرسىنىپ، مۇڭايعان كەسكىنمەن «وسى مەنىڭ ايتقانىمدى تۇسىنە مە ءوزى» دەگەندەي ماعان تەسىلە، سىناي قاراپ، ەداۋىر وتىردى.
- ومىردە ءارقالاي قايشىلىقتى، قىم- قۋىت جاعدايلار بولىپ جاتادى عوي، ەركىنباي اعا. تاعدىر دەگەن بار. ءار دۇنيەنىڭ كوپ ەشكىم تۇسىنە بەرمەيتىن نازىك قالتارىستارى كەزدەسەدى. تىرشىلىك سونىسىمەن تارتىستى، سونىسىمەن قىزىقتى ەمەس پە. ادام ادەيىلەپ قاتەلەسەيىن دەمەيتىن شىعار، - دەدىم مەن.
- قوردايدا ەكەيباي قاشاعانوۆ دەگەن كرايكوم سەكرەتارى بولعان، - دەدى سوزىمە قۇلاق اسىڭقىراماعان قالامگەر. - وسى كىسىنىڭ اپكەسىنىڭ بالاسى ساكەن دەگەن جىگىت ماعان دوس ەدى. سول الگى جاعدايدان كەيىن كوپ ۇزاماي ءشامشىنى ساعىنىش دەگەن جاس كەلىنشەكپەن تانىستىرادى. ول اۋداندىق گازەتتە ىستەدى مە ەكەن... سونىمەن ءتىل تابىسىپتى. ءوزىنىڭ كۇيەۋى بار. زووتەحنيك. ءبارىن ەپتەپ سەزەدى، ءبىراق، قالاي ەكەنىن، ەشبىر شۋ شىعارمايدى. ايەل شامشىگە: «ءسىزدى قۇرتىپ جۇرگەن - اراق. بۇل ادەتتى دوعارعانىڭىز دۇرىس قوي» دەپ اقىل قوسىپتى. نە كەرەك، شاكەڭ 1970 -جىلى اراقتى قويدى. ساعىنىش بالا تاپپاي جۇرگەن ايەل ەكەن، ۇزاماي قىز تۋادى. «ساعىنىشىم مەنىڭ» دەگەن ءاندى ەستۋىڭ بار شىعار؟ ءسوزىن سابىرحان اسانوۆ جازعان. بۇرىن ءوزى: «قايىقتا» ، «قايداسىڭ» دەگەن اندەرىم ءتاۋىر دەۋشى ەدى، بىردە ەڭ ءتاۋىر ءانىم وسى «ساعىنىشىم مەنىڭ» دەپ قالدى. الگى ايەلگە قارىنداسىن اعالارىنا تانىستىرىپ قوي دەپ امانات ايتقان ەكەن؛ تابىستاعان جوق- اۋ... سولاي... جەر حابار ايتپاسىن، كەيدە شاكەڭدى سونشا جەك كورىپ كەتەتىنىم راس. نە تيگەن تۇك پايداسى، ەشبىر جاقسىلىعى جوق. وتە ساراڭ، ەشكىمگە ءبىر تيىن بەرمەگەن، تەك الۋدى عانا بىلگەن ادام ەدى...
«مىنا كىسى شىن ايتىپ وتىر ما؟!» دەگەندەي، ەندى ەركەڭە مەن اڭتارىلا قاراسام كەرەك. تاڭدانعانىمدى سەزدى. ءبىراق ەشتەڭەنى اڭداماعان تۇرمەن ءسوزىن جالعاستىرا بەرگەن:
- مىنە، جاڭا كورسەتتىم عوي، كولەمدى رومان جازدىم. 2012 -جىلى «ونەر» باسپاسىنان شىقتى. وتىز باسپا تاباق. ۇلكەن ەڭبەك. ءبىراق «مۇنىڭ دا يەسى بار شىعار، ول ءوزى كىم ەكەن؟ قولدان كەلگەنشە ەلەپ- ەسكەرىپ، كىشكەنە سىيلىعىن بەرىپ قويايىقشى» دەپ جاتقان ۇكىمەت جوق. وسى دۇنيەنى جاز دەپ مەنى ەشكىم قىستاعان دا، زورلاعان دا ەمەس. جازدى- اۋ دەگەن ءبىر پەندە بولمادى. نە تاپتىم سوندا؟ جاساعان جاقسىلىعىم قۇدايدان قايتسىن دەيتىنىم سول...
«ەستىگەن قۇلاقتا جازىق جوق» دەگەندەي، جازۋشى اعامىزدىڭ ءۋاجىن قابىلداي قويماسام دا، كوپشىلىكتەن بۇگىپ قالعىم كەلمەدى. بەلگىلى پىكىر كەيدە ءتۇرلى كوڭىل كۇيىنە بايلانىستى دا ايتىلىپ قالاتىنى جانە تۇسىنىكتى. اركىم كەز كەلگەن قۇبىلىستى ءوز دەڭگەيى، جەكە كوزقاراسى ارقىلى باعالاپ، بەزبەندەيتىنى تاعى ءمالىم. سوندىقتان: - قالاي دەگەنمەن، ءشامشى وتە باقىتتى ادام عوي، ەرەكە! - دەپ قالامىن.
- ءيا، وعان داۋ جوق، - دەدى ەركىنباي اعا جاڭاعى پىكىرىنەن كىلت اينىعانداي، بەتى بەرى بۇرىلىپ.
- اندەرى كەرەمەت. عاجاپ. ونىڭ ءمانىن گازەتتەردە العاش كوتەرىپ جازعان دا مەن ەدىم. ءشامشى شىعارماشىلىعى جاعىنان كەلگەندە وتە باقىتتى ادام. وعان سونى قۇدايدىڭ ءوزى بەرگەن. سول سالادا بۇكىل عۇمىرىن سارپ ەتكەنىمەن، ماردىمدى دۇنيە بىتىرە الماعان نەمەسە اتقارعان ەڭبەگى ەل جادىندا قالماعان ادامدار دا بار عوي. مىسالى، ەركەعالي راحماديەۆتىڭ قانداي كەرەمەت ءانى بار؟ ءوزىڭ ايتشى! راس، وپەرا جازدى. «الپامىس» ... «قامار سۇلۋ» ... قازىر بۇلار، ءتىپتى، قويىلماۋعا اينالعانداي. ايتالىق، مۇقان تولەبايەۆتىڭ «ءبىرجان سال» تۋىندىسىن باستان- اياق جالىقپاي كورەسىڭ. تەاتردان شىعىپ كەتپەيسىڭ... شىنىن ايتقاندا، ەركەعالي مەن ءشامشى ەكەۋى ۇنەمى تارتىس ۇستىندە بولدى. باقتالاس... سەبەبى، 1965 -جىلى قازاقستان كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتىعىنا ەكەۋى تالاستى. مۇنى جازۋشىلار وداعىنىڭ سول كەزدەگى ەكىنشى سەكرەتارى، كومسومول ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جۇبان مولداعاليەۆ «شامشىگە بەرمەسەك قالاي بولادى؟!» دەپ سوعان اپەرگىزدى. ءسويتىپ ول وسى جالعىز سىيلىقپەن ءوتتى. تەك ەلباسى 1991 - جىلى تاۋەلسىزدىك كۇنى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق ءارتيسى اتاعىن بەردى. ءبىراق شاكەڭ كوپ ۇزاماي دۇنيەدەن وزدى. تاڭعاجايىپ اندەرى ەلىنىڭ جۇرەگىندە ماڭگى قالدى. ول - ۇلى كومپوزيتور، قازاق حالقىنىڭ ماقتانىشى.
***
ءوزارا اڭگىمەمىز اياقتالعاننان كەيىن دە ءشامشى قالداياقوۆتىڭ بيىك ادامگەرشىلىگى، دوستىققا ادالدىعى تۋرالى زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرى كوز الدىما كەلىپ، ءبىراز تولعاندىم. شاكەڭدى ساراڭ دەۋ مۇلدە قيسىنسىز ەكەنىن ويلايسىڭ. تەلەگەي تەڭىز سەزىم، شالقىعان كۇي قىتىمىر، قاراۋ، تار كەۋدەدەن شىعا قويمايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇگىندە ءشامشى اۋەندەرىنىڭ ءوز ەلىمىزدەگى انشىلەردى بىلاي قويىپ، قانشاما ۋاقىتتان بەرى ءبىرقاتار ەۋروپا مەملەكەتتەرى مەن رەسەيدىڭ قيساپسىز مۋزىكانتتارىنىڭ ءوزىن اسىراپ كەلە جاتقانى دا وتىرىك ەمەس. سوندىقتان ەرەكەڭنىڭ وكپەسى، ءوزى ايتقانداي، كىتابىنىڭ باعالانباۋىنا بايلانىستى تۋعان ءبىر ساتتىك قانا رەنىش كورىنىسى- اۋ دەپ تۇيەمىن. ال اسقاق گيمنگە اينالعان «مەنىڭ قازاقستانىم» ءانى تاۋەلسىز ەلىمىزبەن بىرگە ءشامشى قالداياقوۆ اتىن ايداي الەمگە جايىپ كەلە جاتقالى دا تالاي بولدى ەمەس پە.
سۋرەتتەردە:
1. ەركىنباي مەن ءشامشى قۇربىلارىمەن.
2. ەركىنباي اكىمقۇلوۆتىڭ كىتابى.
3. ەركىنباي اكىمقۇلوۆ پەن ءشامشى قالداياقوۆ
4. قالالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى تۇيعىنبەك تەمىربەكوۆتىڭ قابىلداۋىندا.
قۇلتولەۋ مۇقاش
adebiportal.kz