باس پروكۋرور ءارى ادىلەت ءمينيسترى: وتىز جاسىندا ەكى بىردەي قىزمەتتى اتقارعان جانايدار ءسادۋاقاسوۆ تۋرالى نە بىلەمىز
قىسقا عانا عۇمىرىندا الاش قايراتكەرى ونداعان قىزمەت اتقارىپ ۇلگەرىپتى. مانسابى جوعارىلاعان سايىن حالقىنا دەگەن ادال ەڭبەگى بارىنشا كورىندى. توتاليتارلىق جۇيە تۋرالى اشىق ايتتى. سول ءۇشىن قىزىل يمپەريانىڭ قۇرىعىنا ءىلىندى.
جانايدار ءسادۋاقاسوۆ 1898 -جىلى ومبى گۋبەرنياسىنىڭ اقمولا ۋەزىنە قاراستى سارىسۋ بولىسىنداعى ءتوسساز (قازىرگى قاراعاندى وبلىسى، جاڭاارقا اۋدانى، تۇگىسكەن ەلدى مەكەنى) دەگەن جەردە دۇنيەگە كەلگەن. اۋىل مولداسىنان حات تانىپ، اقمولاداعى ورىس مەكتەبىن بىتىرگەن سوڭ اۋىلىنا ورالادى. 1914 -جىلى ومبى گيمنازياسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىڭدە قازاق جاستارى قۇرعان «بىرلىك» اتتى مادەني- اعارتۋ ۇيىمىنا، ودان كەيىن «جاس قازاق» پەن «قازاق جاستارىنىڭ دەموكراتيالىق كەڭەسى» ۇيىمدارىنا باسشىلىق ەتتى. 1917 -جىلى قازاننىڭ باسىندا وتكىزىلگەن قازاق جاستارىنىڭ سيەزىنە قاتىسادى. وسى كەزدە ءسادۋاقاسوۆ حالىق اراسىندا الاشتىق يدەيالاردىڭ تارالۋىنا ۇلەس قوسادى. كولچاك بيلىگى ورناعان شاقتا استىرتىن جۇمىسپەن اينالىسىپ، جازۋشى بەرەزوۆسكي ارقىلى ساياسي ۇيىمدارمەن بايلانىس جاسايدى. ال 1918 -جىلدىڭ 22 - جەلتوقسانىندا قارۋلى كوتەرىلىسكە قاتىسادى. ەكى جىلدان كەيىن حالىقتى اعارتۋ، اتقارۋ كوميتەتتەرى جۇمىستارىنا ارالاسادى.
1922 -جىلى قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعاننان باستاپ جانايدار ءسادۋاقاسوۆ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەلەردى شەشۋگە، زاڭنامالىق كۇشى بار قاۋلىلار مەن ەرەجەلەردى ازىرلەۋگە قاتىسادى. ول باسشىلىق قابىلەتى مەن تابيعي تالانتى ارقاسىندا قىزمەت بابىمەن جىلدام جوعارىلاپ وتىردى. قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ مادەنيەت- ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى، ادىلەت حالىق كوميسسارى جانە رەسپۋبليكا پروكۋرورى، ق ك س ر قارجى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى، حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، الماتى قالالىق جانە وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى سەكىلدى ءبىرقاتار جاۋاپتى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى ون سەگىز جىلدىڭ ىشىندە اتقارىپ شىقتى.
جانايدار ءسادۋاقاسوۆتىڭ قازاق ءتىلىن رەسمي ءىس جۇرگىزۋ ۇردىسىنە ەنگىزۋگە سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. ول قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك اپپارات جۇمىسىنا ەنگىزۋ ارقىلى باسقارۋ تىلىنە اينالدىرۋعا تىرىستى. تاريحشى حانگەلدى ءابجانوۆتىڭ ايتۋىنشا، جانايدار ءسادۋاقاسوۆتىڭ مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە قاتىستى ايتقان ءسوزى دە ءالى كۇنگە دەيىن وزەكتى بولىپ تۇر. الاش قايراتكەرى قازاق ءتىلىن مەملەكەتتىك دەڭگەيگە كوتەرۋگە قاتىستى: «ول ماسەلە ەگجەي- تەگجەيلى زەرتتەۋدى، زەردەلەۋدى جانە ونى اسا ساقتىقپەن جۇزەگە اسىرۋدى تالاپ ەتەدى»، - دەپ ايتقان.
«تۋرا بۇگىنگىنىڭ ءسوزى. وسىعان بايلانىستى جاساپ كەتكەن باعدارلامالىق تاپسىرمالارى، ويلارى دا بار. اسىقپاي، كەزەڭ- كەزەڭىمەن جاساۋ كەرەك دەپ وتىر عوي. الدىمەن بولىستىق دەڭگەيدە، ودان كەيىن ورتالىق مەكەمەلەردە، سوسىن ءبىر عاجابى، مىناداي تالاپ قويادى. «قازاققا قىزمەت 100 پايىز قازاق تىلىندە كورسەتىلەتىن بولسىن»، - دەيدى. قازىر قازاق ازاماتتارى «سون» - عا بارسا دا، كاسساعا بارسا دا، قازاقشا قىزمەت كورە المايدى. جانايدار ءسادۋاقاس سونى بىلگەن سياقتى»، - دەدى تاريمحشى حانگەلدى ءابجانوۆ جانايدار ءسادۋاقاسوۆتىڭ تۋعانىنا 120 جىل تولۋىنا ارنالعان كونفەرەنسيادا.
1932-1933 -جىلدارى گولوشەكيندىك اسىرا سىلتەۋ ساياساتىنىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكانى اشتىق ناۋبەتى جايلادى. حالىق اشتىق پەن جۇقپالى اۋرۋلاردان قىرىلا باستادى. سول كەزدە جانايدار ءسادۋاقاسوۆ تۋعان ەلىنە جاردەمدەسۋگە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۇمتىلدى. اشتىق جايلاعان ايماقتاردى ارالاپ، حالىققا ماتەريالدىق جانە مەديتسينالىق كومەك كورسەتتى. گولوشەكيننىڭ سۇرقيا ساياساتىن اشىق سىنعا الدى.
«جانايدار ءسادۋاقاس رەپرەسسيالار مەن اشارلىق كەزىندە ۇلكەن قايراتكەرلىك تانىتتى. «حالىقتى قورعايمىن» دەگەن جاناشىرلىعى بارىنشا كورىندى. 1933 -جىلى ون كۇن بويى ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ پلەنۋمى بولدى. ميرزوياننىڭ جاڭادان كەلگەن كەزى. سوندا حالىقتىڭ جاعدايى ەگجەي- تەگجەيلى تالقىلاندى. سول كەزدە جانايدار ءسادۋاقاستىڭ ايتقان ءبىر اۋىز ءسوزى ەشقاشان ۇمىتىلمايدى. جانايدار ايتادى، وسىنداي الاپات اپات بولىپ جاتقاندا ءبىزدىڭ گولوشەكينگە قىلمىسىن بەتكە ايتاتىن، اقيقاتتى اشىق جەتكىزەتىن ەركەكتىگىمىز جەتپەدى. بۇل - قازاق زيالىسىنىڭ قاسىرەتى. وسى قورقاقتىق، ۇرەي ءبىزدىڭ اعا ۇرپاقتىڭ بويىنان ءالى كەتكەن جوق. ول - توتاليريزمنىڭ بىزگە تاستاپ كەتكەن ۇلكەن جۇگى»، - دەپ اتاپ كورسەتتى ح. ءابجانوۆ.
مەملەكەتتىك قىزمەتتەرمەن قاتار جانايدار ءسادۋاقاسوۆ ۇلتتىق باسپا ءسوزدى دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. قازاق باسىلىمدارىنىڭ سانىن ارتتىرۋعا كۇش سالدى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە التى ايداي ۋاقىت ىستەسە دە، ءبىراز شارۋانى تىندىرىپ كەتتى.
«جانايدار ءسادۋاقاس ۇلى «ەگەمەن قازاقستاندا» ەڭ قيىن كەزەڭدە جۇمىس ىستەگەن. ول كەزدە گازەتتىڭ اتاۋى - «سوتسيالدى قازاقستان». 1936 -جىلى بەس- التى اي جانايدار اعامىز وسى باسىلىمدى باسقاردى. رەپرەسسيالاردىڭ ەندى باستالايىن دەپ جاتقان كەزى ەدى. سول كەزدەگى قىسىمعا قاراماستان، «جاۋلاردى اشكەرەلەيىك!» دەگەن ۇراندارعا قوسىلماي، گازەتتى ۇلتقا قىزمەت ەتۋگە جۇمىلدىرعان. مىسالى، تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 1916 -جىلعا بايلانىستى ۇلكەن كىتابىنان ءۇزىندى بەرىلدى. ول كەزدە رىسقۇلوۆتىڭ ماتەريالدارىن بەرۋ وتە قاۋىپتى بولعان. جانايدار ءسادۋاقاسوۆ گازەتكە كەلە سالا، «تۇركىستان - پاتشالىق رەسەيدىڭ كولونياسى»، «تۇركىستان مەن قازاقستانداعى 1916 -جىلعى كوتەرىلىس» سياقتى تاقىرىپتارعا تۇتاس گازەتتى ارنادى. گازەتتىڭ 5 - قىركۇيەكتەگى سانىندا دا تۇتاس كوتەرىلىس تۋرالى جازدى. وندا سانجار اسفەندياروۆ، بەيىمبەت مايلين مەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ماتەريالدارىن بەرگەن. سول سياقتى تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە ۇلكەن ءمان بەردى. «شاحنامەنى» جاريالاعان. جالپى، بەس- التى ايدىڭ ىشىندە جانايدار ءسادۋاقاس ۇلى ۇلكەن قولتاڭباسىن قالدىردى»، - دەيدى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى.
1937-جىلعى ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ قاندى قۇرىعى جانايدار ءسادۋاقاسوۆقا دا ءتۇستى. 1937-جىلى 17 - قىركۇيەكتە ول قاماۋعا الىنىپ، 1938 -جىلى 25 - اقپاندا اتىلدى. وعان «بۋرجۋازياشىل- ۇلتشىل، تەرروريستىك جانە كونترريەۆوليۋتسيالىق ۇيىمعا باسشىلىق جاسادى، قازاقستاندى ك س ر و- دان ءبولىپ الۋدى كوزدەدى جانە بۋرجۋازيالىق قازاق مەملەكەتىن قۇرۋعا ارەكەت جاسادى» جانە تاعى باسقا ايىپتار تاعىلدى. بەرتىن كەلە، جانايدار ءسادۋاقاسوۆ اقتالدى. دەگەنمەن، تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن الاش قايراتكەرىنە ءبىر مەكتەپتىڭ اتىن بەرۋدىڭ ءوزى ءبىراز ۋاقىتقا سوزىلدى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، جانايدار ءسادۋاقاسوۆتىڭ اتىمەن كوشە اشساق تا، ارتىق بولمايدى. سەبەبى حالىق ءوز باتىرلارىن ءبىلۋى كەرەك...
اۆتور: ارمان اسقاروۆ
