يشتۆان قوڭىر ماندوكيدىڭ ۇلى قازاقستاندا قىزمەت ەتكىسى كەلەدى
ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە وتكەن كەزدەسۋدە وڭايشا ماقسۇم قىزى تۇركى حالىقتارىنىڭ سالت- ءداستۇرىن، مادەنيەتىن، ۇلتتىق ءدىلىن زەرتتەپ، تىڭ جاڭالىقتار اشقان تانىمال عالىم تۋرالى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
«قازاقستاننان كەتكەنىمە 38 جىل بولسا دا، تۋعان ەلىمدەگى ماڭىزدى جاڭالىقتاردى، وزگەرىستەردى قالت جىبەرگەن ەمەسپىن. بىلتىر ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى كولەمدى ماقالاسى شىقتى. وندا ايتىلعان قازاقتىڭ ۇلتتىق كودىن، تامىرىن، قانىن، ادەت- عۇرىپىن ۇمىتپاۋشىلىق قوڭىردىڭ دا ومىرلىك ۇستانىمدارى ەدى. قوڭىر 700 جىل بۇرىن ەۋروپانىڭ ورتاسىنا بارعان اتالارىنىڭ - قىپشاقتاردىڭ تىلدەن ايىرىلعانىن، مادەنيەتتەن، ادەت- عۇرىپتان ايىرىلعانىن، ەڭ سوڭعى قىپشاقتىڭ 1800 -جىلدارى قىپشاق تىلىندە سويلەگەنىن اشىنا ايتاتىن. قازاقتاردى ەڭ جاقىن تۋىس حالقىمىز دەپ ەسەپتەدى، قازاقستانعا كەلىپ، عىلىمي جۇمىسپەن اينالىستى. ەكەۋمىز شاڭىراق كوتەرگەن سوڭ، بۋداپەشتكە بارىپ، قىپشاقتاردىڭ ۇرپاعىنا قازاقشىلىقتى ۇيرەتە باستادىق. سوندىقتان، قوڭىر ماندوكي رۋحاني جاڭعىرۋدى ماجارستاندا قىپشاقتاردىڭ اراسىندا باستاسا، بۇگىندە ەلباسىنىڭ قىراعى بايقامپازدىعىنىڭ ارقاسىندا سول جاڭعىرتۋعا قايتادان جول باستادىق»، - دەدى وڭايشا ماندوكي.
سونداي- اق، ول قوڭىر ماندوكيدىڭ قازاق ءتىلىن 10 جاسىندا ۇيرەنە باستاعانىن اتاپ ءوتتى.
«بالا قوڭىر قاريالاردىڭ اڭگىمەسىن تىڭداپ وسكەن. ماجارشا سويلەپ وتىرعان قاريالار ءسوز اراسىندا قوڭىرعا تۇسىنىكسىز سوزدەردى ايتىپ قالسا كەرەك. زەرەك بالا قىپشاق ءسوزى ەكەنىن، ءوزىنىڭ قىپشاق رۋىنان تارايتىنىن بىلگەن. وسىلايشا، 10 جاسار قوڭىر قارساق ماڭىنداعى كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري بازالارىندا تۇراتىن قازاق، قىرعىز، تاتار ۇلتىنىڭ ازاماتتارىنان ءتىل ۇيرەنە باستادى. وقۋىن بىتىرگەن سوڭ، قوڭىر 1978 -جىلى ءومىر بويى ارمانداعان اتاجۇرتىنا - الماتىعا كەلدى»، - دەيدى و. ماندوكي.
قوڭىر ماندوكي قازاقشاعا تۋىس قاراشاي، بالقار، تاتار، قىرعىز، تۇرىكمەن، باشقۇرت تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن جانە قازاق پەن تۇركى تەكتەس حالىقتاردىڭ باسىن قوسۋدى ارمانداعان.
«نەگىزگى ماجارستاندا ەكى ايماق بار - ۇلى قىپشاق جەرى جانە كىشى قىپشاق جەرى. قوڭىردىڭ تۋعان جەرى - ۇلى قىپشاق ايماعى، ونىڭ ورتالىعى قارساق دەگەن قالا. قوڭىردىڭ اكەسى باي ادام بولعان، اتاسى سول ايماقتىڭ اكىمى بولعان. ءبىراق، 1945 -جىلدارى سوۆەت اسكەرلەرى ماجارستانعا كوممۋنيزم ورناتقاندا، قوڭىردىڭ اتالارى قۋدالاۋعا ۇشىرادى. ءوزىنىڭ بايدىڭ بالاسى ەكەنىن جاسىرىپ وسكەن قوڭىر وقۋدى ۇزدىك ءبىتىرىپ، ءوتۆوش لوراند اتىنداعى بۋداپەشت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى فيلولوگيا- فيلوسوفيا فاكۋلتەتىنىڭ تۇركولوگيا بولىمىندە وقىعان»، - دەپ ءوز ءسوزىن تولىقتىردى وڭايشا ماندوكي.
ونىڭ ايتۋىنشا، قوڭىر ماندوكي قازاقستانعا قونىستانۋدى ارمانداعان.
«قازاق توپىراعىنا كەلىپ قونىستانۋ قوڭىردىڭ ەڭ ۇلكەن ارمانى ەدى. سونىمەن بىرگە ول، رۋحاني بايلىعىم كىتاپحانامدى قازاقستانعا كوشىرىپ اكەلسەم، ولسەم قازاق توپىراعىنا جەرلەنسەم دەپ ارماندادى. 1992 -جىلى قازاقستانعا كوشەمىز دەپ وتىرعاندا قوڭىر داعىستاندا اياق استى كوز جۇمدى. ءوز وسيەتى بويىنشا قازاق توپىراعىندا، الماتى ىرگەسىندەگى كەڭساي زيراتىنا جەرلەندى. 16 مىڭ كىتابى مەن قولجازبالارىنان تۇراتىن باي رۋحاني مۇراسىن 2014 -جىلى حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا تابىس ەتتىك»، - دەيدى وڭايشا ماندوكي.
وڭايشا ماقسۇم قىزى ماجارستاندا ءوتۆوش لوراند اتىنداعى بۋداپەشت مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قازاق ءتىلى، سالت- ءداستۇرى، مادەنيەتى بويىنشا ساباق بەرگەن. قازىر زەينەت جاسىندا ماجارستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق ازيا حالىقتارى بولىمىندە جاس ديپلوماتتارعا ءدارىس وقىپ ءجۇر.
يشتۆان قوڭىر ماندوكي مەن وڭايشا ماقسۇم قىزىنىڭ اتلان ەسىمدى ۇلى بار. اتلان - قىپشاقتاردىڭ جاۋعا شاپقاندا «اتتان» دەپ شاقىراتىن ۇرانىن بىلدىرەدى. اتلان قازاقستانعا قىزمەتكە كەلۋدى جوسپارلاپ وتىر.
«اتلان وكسفوردىڭ «حالىقارالىق قاتىناستار جانە بيزنەس» بولىمىندە ءبىلىم الدى. جاقىندا عانا وقۋىن اياقتاپ، ماجارستاننىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە جۇمىسقا ورنالاستى. شەتتە وسسە دە، قازاق ءتىلىن وتە جاقسى مەڭگەرگەن. جاقىندا عانا استانادا قازاق تىلىنەن تەست تاپسىرىپ، ورتاشادان جوعارى دەگەن باعا الدى. اعىلشىن، ماجار، جاپون تىلدەرىندە سويلەيدى، ءبىراق، ورىس ءتىلىن بىلمەيدى. استاناعا قىزمەتكە اۋىسۋ ءۇشىن ورىس ءتىلىن ءبىلۋ قاجەت ەكەن. ەندى ورىس ءتىلىن جەدەلتەتىلگەن رەجىمدە وقىپ جاتىر. شامامەن بيىل، كۇز ايلارىندا استاناعا اۋىسادى»، - دەيدى و. ماقسۇم قىزى.
اۆتور: ايجان سەرىكجان قىزى
