قۇنانباي وسكەنبايەۆتان تۋعان وي
«ونەر عىلىم ورىستا» دەپ كەتكەن ابايدىڭ اكەسىنىڭ ارتىنا «ەۆ» - تى قوسۋ بۇرىننان بار ءۇردىس ەدى. ەندى ونىڭ اكەسىنە دە وسىنى تاڭعالى تالپىنىپ ءجۇرمىز بە؟ بۇل سونى جازعان قالامشىنىڭ پارىقسىزدىعى ما، ساۋاتسىزدىعى ما، الدە باسقا ما؟ حوش دەلىك.
حالىق كومپوزيتورى، اقىن، ءانشى ءيمانجۇسىپ قۇتپان ۇلىن ءبىز بۇگىندە قۇتپان ۇلىن قايىرىپ تاستاپ قۇتپانوۆ دەپ اتاۋدى قالىپتاستىرىپ كەتكەنبىز. نەگە بۇلاي بولادى؟ مەيلى ول كەيىنگى ورىس وتارى تۇسىندا ءومىر سۇرگەن ادام بولسا، تۇسىنىستىكپەن قاراۋعا بولادى.
بۇرىن سولاي اتانعاننان كەيىن امالسىزدان جازىپ ءجۇر دەۋگە بولار. الايدا قازاقتىڭ ەركە مىنەزدى اقىنى، دالامىز ابدەن ورىستانۋدان ەرتە جاساعان (1863-1931) ادام. اڭگىمە بۇل ەكەۋى عانا ەمەس، وسى تاقىلەتتەس مىسالدار كىتاپ بەتىن اشساڭىز جەتىپ ارتىلادى. بۇل ءسوزدى مەن ۇلتشىلدىقتى قوزدىرۋ ماقساتىندا ايتىپ وتىرعان جوقپىن. بۇگىنگى جازارماندارىمىزدىڭ ساناسىزدىعىنا قارنىم اشىپ ايتىپ وتىرعان كەپ.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اتاقتى «قازاق» گازەتىن وقىعانىمدا ۇلت ۇستازى ءوز اتى-ءجونىن احمەت بايتۇرسىنوۆ ەمەس، بايتۇرسىن ۇلى دەپ جازعانىن تالاي ماقالاسىنىڭ ءتۇپنۇسقاسىنان كورگەنمىن. ال سونى بۇگىنگى كۇنى احاڭنىڭ اتى-ءجونىن جۇرتتىڭ كوبى بىلە تۇرا ادەيى بۇرمالاپ جازاتىن سياقتانادى. سەبەبى بۇرىننان قالىپتاسقان كوزعاراس بويىنشا «ۇلى» دەگەننەن «وۆ» ونى ءبىر بيىككە كوتەرىپ، عالىمنىڭ بەدەلىن ارتتىرا تۇسەتىن كورىنەدى.
قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىن (1818-1889) بۇگىندە كەي باسىلىم قۇرمانعازى ساعىربايەۆ دەپ اتاۋعا قۇمار. باسقاسى باسقا ۇلى كۇيشىمىزدى ولاي اتاۋعا بولماس، سەبەبى قاراڭىز:
«...قۇرمانعازىنىڭ عۇمىر كەشكەن ۋاقىتى، اسىرەسە وڭ سولىن تانىپ، ءومىر-تىرشىلىككە بەلسەنە ارالاسا باستاعان كەزى مەيلىنشە كۇردەلى ەدى. بۇل كەزەڭ پاتشالىق رەسەي جۇرگىزگەن وتارشىل ساياساتتىڭ ەڭ ءبىر قارقىن العان، ابدەن قۇنىققان، شەكتەن شىعا باسىنعان كەزى بولاتىن...» دەپ جازىلعان ۋيكيپەديا - اشىق ەنتسيكلوپەدياسىنان الىنعان مالىمەتتە.
ۇلى كۇيشى ۋاقىتىندا پاتشالىق رەسەيدەن تالاي قۋعىن- سۇرگىن كورگەنىن كوزىقاراقتى وقىرمان بىلۋگە ءتيىس. وعان دالەل رەتىندە «تۇرمەدەن قاشقانىن» ايتۋعا بولادى. ەندى نەگە قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنا كورسەتپەگەنى قالماعان ورىستىڭ «ەۆ»-ىن اكەپ اتى-ءجونىنىڭ ارتىنا تىركەيمىز. جانە باستىسى ول ەمەس تاعى. داۋىلپاز كۇيشى كەڭەس وداعى قۇرىلعاننان كەيىن ءومىر سۇرگەن ادام بولسا مەيلى. وندا تاعى تۇسىنە قارار ەدىك. ول جوعاردا كورسەتىلگەندەي XX عاسىرعا جەتپەي ومىردەن وتكەن ادام...
بۇنداي ماسەلەردى تىزە بەرسەك ارينە جەتىپ ارتىلادى. نەگىزى ءبىزدىڭ كوتەرىپ وتىرعان ماسەلەمىز مۇلدە باسقا ەدى، ەندى سونى ايتايىق.
قازىرگى قازاق اتىن، ءجونىن، تەگىن ءارتۇرلى ەتىپ جازۋىنان نەنى كورىپ وتىرمىز دەگەن سۇراق تۋادى.
قازاقتى بۇرىن بىرەۋلەر ءۇش جۇزگە بولەتىن ەدى. اناۋ ورتا، مىناۋ ۇلى، ول كىشى دەپ. بۇگىنگى كۇنى تاعى ءۇش تۇرگە ايىرۋعا بولادى. ول - سوۆەت وداعىنىڭ قازاعى، موڭعول قازاعى جانە قىتاي قازاعى دەگەن. ونى قالاي اجىراتامىز. ونى اتى-جونىنە قاراپ بىلە سالامىز. قىتاي قازاقتارىنىڭ قۇجاتتارىندا اكەسى، تەگى دەگەن ەشتەڭە جوق تەك اتى-ءجونى دەگەن عانا ءسوزدىڭ سوڭىنا وزىمەن اكەسىنىڭ اتى عانا جازىلادى. ال موڭعول قازاقتارى اكەسىنىڭ ەسىمىنىڭ ارتىندا «ۇلى» جۇرەدى. ال قازاقستاندىقتاردىڭ سوڭىندا مىندەتتى تۇردە كەشەگى كەڭەستىك جۇيەدەن قالعان سارقىنشاق - وۆ، - يەۆ، - وۆا، - يەۆا، - ين، ينا بار.
مىسالى مەنىڭ اتىم بەيسەن اكەمنىڭ اتى سۇلتان. مەن قىتايدا جۇرگەندە بەيسەن سۇلتان ۇلى دەپ جازىپ جۇرەتىنمىن (ارينە قۇجاتتا ەمەس).
كەيىن اتامەكەنگە ورالعاننان كەيىن «ۇلى» دەگەن جالعاۋ الىنىپ قالدى. مەنى كوبىندە قۇجاتتاندىرۋ ورىندارىنا بارعاندا اتىڭ بەيسەن بە سۇلتان با دەپ سۇراپ جاتادى. اتىمدى ايتام. سودان سوڭ ارتىندا مىندەتتى تۇردە ءبىر سۇراق بار «قايدان كەلگەنسىڭ» دەگەن تاڭدانىسقا جاقىن سۇراق. مەنىڭ قازىرگى قۇجاتىمدا اكەسىنىڭ اتى دەگەن جەر بوس. ال تەگى دەگەن جەردە سۇلتان دەپ جازىلعان. بۇدان قاراپايىم سوزبەن، تۇسىنىكپەن ايتقاندا ءبىر سۇراق تۋىندايدى. مەنىڭ تەگىم سۇلتان. قاراشانىڭ ۇرپاعى ەمەسپىن. سۇلتاننىڭ ۇرپاعى ەكەنمىن. مەنىڭ ايتايىن دەگەنىم «تەگى» دەگەن ءسوزدىڭ دۇرىس ماعىناسىنداعى ءسوز ەمەستىگى.
اتاقتى جازۋشى، تاريحشى، عالىم مۇحتار ماعاۋيا تۋرا وسى ءسوزدى كەلتىرگەن ءبىر جەر بار. ماعاۋين «مەن» رومانىن باستاردا ءوزى تۋرالى: «مەن. مەن... كىممىن؟ ەشكىم بىلمەيدى. ءوز ۇعىمىم دا بۇلدىر. انىق اقيقاتى: تەگىم - كىسى، ءدىنىم - يسلام، ءناسىلىم - تۇرىك، ۇلتىم - قازاق، ۇرانىم - الاش، ەسىمىم - مۇحتار، سويىم - ماعاۋين» دەپ جازعان.
مۇحتار كولدەنەڭ كوك اتتىنىڭ ءبىرى ەمەس، عالىم، ونىڭ وسى جەردە ايتقان «تەگى» تۋرالى ءسوزى ءوز ماعىناسىمەن ايتىلىپ تۇر دەر ەدىم. سوندىقتان وسىنى دا ويلاعان ءجون-اق... ءبىراق، بۇل قوسىمشا پىكىر عانا. ول ءتىل ماماندارىنىڭ قۇلاقتارىنا ىلە كەتكەن التىن سىرعا. فاميليا كەرەك ءسوز بولسا سول وزىمەن عانا اتالسادا بولادى. ۇيتكەنى ول كىرمە ءسوز، ناقتى، تۇسپا-تۇس بالاماسى جوق سوزدەر اۋدارىلماعانى دۇرىس شىعار. ولاي دەۋىمىزگە وسى «تەگى» دەگەن ءسوزدىڭ قازىرگى ۋاقىتتا ەكى ماعىنا شىعىپ كەتۋى سەبەپ. مىسال ءۇشىن مەن ءبىر جەرگە مەنىڭ تەگىم ادام نەمەسە كىسى دەپ جازسام، تاعى ءبىر جەردە تەگىم دەپ فاميليامدى قالتىرسام نە بولادى.
بۇل ءبىرىنشى ماسەلە.
ەگەر ءبىز ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق جونىمىزگە قاراي بەت بۇرساق قاندايدا ءبىر اۋرەشىلىك بولۋى مۇمكىن بە؟ بۇعان زەينەتاقى تولەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ورتالىقتىڭ مامانى اسقار قوجىموۆ «الاش ايناسىنا» بەرگەن سۇحباتىندا بىلاي دەيدى:
«تالاي ادام اتى-ءجونىن، تەگىن وزگەرتىپ، جاڭا قۇجاتقا يە بولىپ جاتىر. وسى ورايدا ءوز باسىم بۇعان بايلانىستى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر، قيىندىقتار تۋىندادى دەگەندى ەستىگەن ەمەسپىن. قۇجاتىن وزگەرتكەن ازاماتتاردىڭ «تەگىمدى وزگەرتەمىن دەپ ءجۇرىپ، جيناقتاعان قارجىمدى جوعالتىپ المايمىن با؟» دەپ ۇرەيلەنۋى بەكەرشىلىك. اتى-ءجونىن، تەگىن وزگەرتكەنىمەن، ولاردىڭ جيناعى ەشقايدا كەتپەيدى. ءار ادامنىڭ زەينەتاقى جيناعى ءوز شوتىندا ساقتالادى. جەكە تۇلعانىڭ كۋالىگىندەگى ج س ن ءنومىرى ارقىلى ادامدى تابۋ وپ-وڭاي. قاجەت بولسا تەگىن وزگەرتكەن ادامدار بىزگە كەلىپ، زەينەتاقى جارناسىن ءبىر شوتقا جيناقتاپ بەرۋىمىزدى سۇراپ، ءوتىنىش جازادى. ونىڭ وتىنىشىنە سايكەس ءبىر شوتقا جيناقتالعان جيناعى ودان ءارى ءبىرىڭعاي زەينەتاقى قورىنا اۋدارىلىپ، سول ورتالىقتا ساقتالادى.»
« ۇلى»، «قىزى» دەگەن ءبىزدىڭ ۇلتتىق بوگەنايىمىز. قازىرگى تۇرىكتەردىڭ اتى-جوندەرىنىڭ سوڭىنداعى جالعاۋدان ولاردىڭ تۇرىك ەكەنىن بىلەمىز. ۋكراينداردى دا تاراس شيەۆشەنكودان باستاپ اتى- جوندەرىنىڭ سوڭىنداعى «كو»-دان-اق ۋكراين ەكەنىن بىلەمىز. ورىستى نەدەن بىلەتىنىمزدى ايتۋدىڭ ءوزى ارتىق اڭگىمە.
«ماسەلەن، سيگالادزە، سااكاشۆيلي سەكىلدى فاميليالاردىڭ سوڭى «دزە» نەمەسە «ۆيلي» - مەن بىتسە، ونىڭ گرۋزين ازاماتى ەكەنىن بىردەن بىلەمىز. ال تەگىنىڭ سوڭى «ان» ءيا «يان» بولسا، ونىڭ ارميان ەكەنى ءبىلىنىپ تۇرادى. كارىستەردىڭ دە، ءازىربايجانداردىڭ دا تەگىندە ولاردىڭ كىم ەكەندىگى اڭعارىلادى. ەندى ءبىز كىمنەن كەمبىز، ءبىز دە ۇلتپىز، ەلمىز، ءبىزدىڭ دە ءوزىمىزدىڭ اتى-ءجونىمىزدى جازۋدىڭ قازاقى ءداستۇرى بار. سوندىقتان ورىسقا ەلىكتەپ، «وۆ»، «يەۆ»-كە باسىمدىق بەرمەي، ءوزىمىزدىڭ قازاقى اتى-ءجوندى جاڭعىرتاتىن كەز جەتتى. بۇل رەتتە «ۇلى»، «قىزى»، «تەگى» دەگەن نۇسقاۋلاردى قولدانساق، وتە جاقسى بولار ەدى»، - دەيدى Baq.kz- كە بەرگەن سۇحباتىندا تاعى ءبىر ءتىل مامانى.
1996 -جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن قازاقشا جازۋ تاجىريبەسىن قازاق حالقىنىڭ قالىپتاسقان داستۇرلەرىنە سايكەس كەلتىرۋ جونىندەگى ەلباسى ن. ءا. نازاربايەۆتىڭ «ۇلتى قازاق ازاماتتاردىڭ تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن جازۋعا بايلانىستى ماسەلەلەردى شەشۋ ءتارتىبى تۋرالى» جارلىعى شىققان. وسى جارلىققا سايكەس ازاماتتار تەگى مەن اكەسىنىڭ اتىن اۋىستىرۋىنا ەشقانداي كەدەرگى قويىلماعان. اتى-ءجونىن ۇلتىنا نەمەسە ءوزىنىڭ جەكە قالاۋىنا قاراي وزگەرتكەن ادام، ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى كەيىن «ءبارى وسىنىڭ كەسىرىنەن بولدى» دەگەن ءسوزدى ايتپايتىنىنا ءى ءى م، كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ۋادە بەرەدى. سوندا ءبارى ءوزىمىزدىڭ ىنتامىزعا بايلانىستى ەكەن. كىلت - قالاۋىڭىزشا وزگەرتۋ ءۇشىن تەك حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعىنا (ح ق و) كەلىپ ءوتىنىش تاپسىرۋدا عانا ەكەن.
ءجا، بۇنىڭ ءبارى ات پەن تەكتى وزگەرتۋ، وزگەرتپەۋ ماسەلەسى. اڭگىمەنىڭ ەڭ باستىسى اتى-جوندەگى ۇلت رەتىندەگى بىرىزدىلىك. بىزدە ۇلت رەتىندە بىرىزدىلىك جوق. اركىم ءوز بىلگەنىنشە ءوتىنىش جازدىرىپ، سولاي ەسىم، فاميليا پايدالانادى. ەڭ ماڭىزدى ماسەلە وسى. اتىن، ءجونىن، تەگىن اۋىستىرۋ 16 جاسقا تولعان ق ر ازاماتتارىنىڭ جەكە ءوتىنىشى بويىنشا جۇرگىزىلەدى. ءوتىنىش بەرۋشىنىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرگە بايلانىستى اكەسىنىڭ نەمەسە اتاسىنىڭ اتى بويىنشا تەكتە بولعىسى كەلۋى كودەكستىڭ 257-بابى 11-تارماعىنا سايكەس تەگىن اۋىستىرۋعا رۇقسات بەرىلەدى ەكەن.
سودان كەيىن اركىمنىڭ ءوز پىكىرى بار دەگەندەي، ءوتىنىش بەرۋشى قالاعانى بويىنشا اتىن، ءجونىن، تەگىن اۋىستىرادى. بىرەۋلەر «ۇلى، قىزى» دەگەندى قوسسا، ەندى ءبىرى امەريكالىقتاردىڭ دجوردج بۋش، مايك تايسون دەگەنى سەكىلدى اكە اتى مەن ءوز اتىن عانا جازدىرىپ الادى. ەگەردە وسى قۇجاتتاردى جالپىلىق تالقىعا سالىپ، ادىلەت ورگاندارى جاڭا، تۇتاس ەل كوڭىلىنەن شىعاتىن ەرەجە، زاڭ شىعارسا قانداي جاقسى بولار ەدى. وزگە ۇلتتار ءبىزدىڭ اتىمىزعا قاراپ «ە، قازاق ەكەن عوي» دەپ تۇرار بولسا اتتەڭ. ءاي، ول كۇندە الىس ەمەس شىعار. ۇيتكەنى ەلباسىنىڭ ايقىنداپ وتىرىپ قول قويعان زاڭى بار. ول زاڭ ەرىگىپ وتىرىپ جازىلماعان، ءجۇز ويلانىپ، مىڭ تولعانىپ جازىلعان زاڭ.
ءسوز سوڭىندا ايتار ءتۇيىن
ەلباسى رۇقسات ەتكەن زاڭ بار، ۇكىمەت ورگاندارى دا وڭتايلاندىپ قويدى. ەندى بىزگە كەرەك ەكى ماسەلە: ءبىرى اتى-جوندەگى ۇلتتىق ءبىرىزدىلىك. ەكىنشىسى ءھام ەڭ باستىسى «سوندا تۇرعان نە بار» دەيتىن قۇلىقسىزدىق بولماسا. اتى-ءجوندى ۇلتتاندىرۋ مەن بىرىزدىلەندىرۋدىڭ ۇلتقا بەرەر پايداسى - ۇلتتى ۇيىتا تۇسەدى. بۇل ۇلتتىق قانىمىزعا قان قۇيادى. تاعى قايتالاپ ايتامىن، وسى ويدىڭ ءبارى اسىرە ۇلشىلدىقتان تۋعان وي ەمەس، ەرتەڭ ۇلت رەتىندە شاشىراپ، كىم كورىنگەننىڭ كۇلكىسىنە قالمايىق دەگەن نامىستان تۋعان وي اعايىن.
اۆتورى: بەيسەن سۇلتان ۇلى
