قازاق دالاسىنداعى «مۇڭلىق- زارلىق» كەسەنەسىنە قىزىعۋشىلار سانى كوبەيىپ كەلەدى

شىمكەنت. قازاقپارات - قالىڭ قازاق ەلىنە «مۇڭلىق- زارلىق» داستانى بولىپ جەتكەن جىردىڭ كەيىپكەرلەرى مۇڭلىق پەن زارلىقتىڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى كەسەنەلەرىن كەلىپ كورۋشىلەر سانى كوبەيگەن.

مۇڭلىق مولاسى ارىس اۋدانى، بايىرقۇم اۋىل اكىمشىلىگىنە قاراستى اققالا ەلدى مەكەنىنەن ءبىر شاقىرىمداي وڭتۇستىك- شىعىسىنداعى ەسكى قورىمدا ورنالاسقان بولسا، زارلىقتىڭ قابىرىن اتالعان اۋداننىڭ جيدەلى اۋىل اكىمشىلىگىنەن 4,5-5 شاقىرىم جەردەگى كونە مولادان تابۋعا بولادى، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ح ا ا ءتىلشىسى.
ءوڭىردىڭ ولكەتانۋشىسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قازىبەك تاجييەۆتىڭ سوزىنشە، جالپى مۇڭلىق پەن زارلىق جايىندا تىڭ دەرەكتەر كوپ. ماسەلەن، جەرگىلىكتى قاريالار اڭىزداعى ەگىزدەرگە ارنالعان مۇنارانى «وتە ەسكى داۋىردە تۇرعىزىلعان» دەپ ايتادى. بۇگىندە مۇنارانىڭ كۇتىمىنىڭ جوقتىعىنان قۇلاندىسى عانا قالعان، ول قام قىشتان تۇرعىزىلعان. حالىق ونى «مۇڭلىق- زارلىق» داستانىمەن بايلانىستىرادى. قازىرگە دەيىن ادامدار مۇنارا ورنىنا بارىپ تۇنەيدى. ارىس قالاسىندا مۇڭلىق- زارلىققا ارناپ سالىنعان سيمۆوليكالىق ەسكەرتكىش بار. اڭىزعا سايكەس، ەرتەدە قىلىشىنان قان تامعان قاھارلى ءبىر حاننىڭ جالعىز قىزى بويجەتكەندە ءبىر كەدەي جىگىتكە عاشىق بولىپ، كوڭىل قوسىپ جۇرەدى ەكەن. مۇنى ءبىلىپ قويعان حان جىگىتتى دارعا استىرادى. جىگىت ولگەننەن كەيىن قىز مەزگىلىنە جەتپەي ءبىر ۇل، ءبىر قىز تابادى. كوپ كوزىنەن، ەل سوزىنەن سەسكەنگەن حان جامان اتقا قالماۋدىڭ امالىن ىزدەپ، قوس ءبۇلدىرشىننىڭ كوزىن جويۋدى استىرتىن مىستان كەمپىرگە تاپسىرادى. مىستان كەمپىر ومىرگە جاڭا كەلگەن سابيلەردى كوز كورمەس، قۇلاق ەستىمەس جەرگە اپارىپ، بيىك وسكەن جاپ- جاسىل اعاشتىڭ باسىنا قىزدى - شىعىسقا، ۇلدى - باتىسقا قاراتىپ ءىلىپ كەتەدى. نارەستەلەردىڭ كوز جاسى تامعان اعاش بۇتاقتارى سۋالىپ، قۋارا باستايدى. قوس جۇرەك سوعۋىن توقتاتقاندا، بايتەرەك تە ءوسۋىن توقتاتىپتى. ەل ىشىندەگى وسەك ءسوز، وتىرىك وكپەگە شىداماعان پاتشانىڭ قىزى ەگىزىن ىزدەپ جولعا شىعادى. بارماعان جەر، باسپاعان تاۋى قالمايدى. كۇلكىسىز كۇندەر، ۇيقىسىز تۇندەر، ارمانمەن ايلار، جىلاۋمەن جىلدار وتەدى. قاتتى شارشاپ، دىڭكەسى قۇرىعان قىز ابدەن قۋراپ، قابىعى ءتۇسىپ، شىرۋگە اينالعان بيىك اعاشتىڭ تۇبىنە كەلىپ قيسايادى. ۇيىقتاپ كەتكەن سوڭ، ونى ءبىر سۇيكىمدى ساز، سيقىرلى اۋەن وياتادى. قۇلاق ءتۇرىپ، تىڭ تىڭداسا « ءان سالىپ تۇرعان» قاسىنداعى بيىك اعاش ەكەن. قىز كۇندىز قوس ءبۇلدىرشىنىن ىزدەپ، تۇندە وسى « ءانشى» اعاشتىڭ تۇبىنە كەلىپ، نەشە ءتۇرلى اۋەز ەستىپ، كوڭىل جۇباتىپ، تىنىعىپ جۇرەدى

.

ءبىر كۇنى اينالاعا كوز سالماق بولعان قىز اعاشتىڭ باسىنا شىعامىن دەپ ونى قۇلاتىپ الادى. ءبىراق كوپ ۇزاماي سامال سوعىپ، « ءانشى» اعاش قايتا زارلاي جونەلەدى. قىز ونىڭ قۇپياسىن بىلمەك بولىپ تەكسەرەدى. اعاش جۋان تۇبىنەن باسىنا دەيىن قۋىس ەكەن. جىڭىشكە باسىنىڭ ەكى جاعىندا بۇتاقتان بۇتاققا كەرىلىپ قالعان ىشەكتەردى كورەدى. بۇل قىزدىڭ ەكى بالاسىنان قالعان جۇرناق ەدى. باتىس جاعىنداعى ىشەك بوستاۋ، ال شىعىس جاعىنداعى ىشەك قاتتى تارتىلىپتى. ەگىزىنىڭ ولىمىنەن حابارى جوق قىز ەندى اعاش نەگە ءان سالاتىنىن تۇسىنەدى دە، ءوزى دە قۋىس اعاش جاساپ الىپ، ماناعى ىشەكتى سوعان تاعادى. شەرتىپ كورسە، ءۇنى جۇرەگىنە جاقىن، جانىنا جايلى ەستىلەدى. قىز بايعۇس بوستاۋ تارتىلعان ىشەككە ءۇنى مۇڭدى شىعاتىندىقتان، « قىزىم - مۇڭلىق» دەپ، ال اشى، تىم زارلى شىعاتىندىقتان، قاتتى تارتىلعان ىشەككە «ۇلىم - زارلىق» دەپ ات قويىپ، كۇندىز- ءتۇنى قولىنان تاستاماي، كۇي شىعارىپ، ەل كەزىپ، ەگىزىن ىزدەپ كەتكەن ەكەن.

 قازىبەك تاجيەۆتىڭ سوزىنشە حاننىڭ قىزى قانشايىم مەن زارلىقتىڭ جەر بولىپ، تەگىستەلىپ كەتكەن قابىرىن العاش تاپقان ادام اسىلحان مولدا دەگەن كىسى. ول كومىلىپ قالعان جەرىنەن جارىققا شىعىپ، ەڭ كەمى ءۇش- ءتورت عاسىرلىق ۋاقىتتى باسىنان وتكەرگەن سىناتاستاعى قانشايىم انا مەن زارلىق ەسىمدەرى جازىلعان جازۋدى وقىپ، ەلگە تۇسىندىرگەن ەكەن. دۇنيەدە سيرەك كەزدەسەتىن، « قىزىل كىتاپقا» جازىلعان قاسيەتتى توراڭعى اعاشى قالىڭ وسكەن داريانىڭ بۇل تۇسى ەلدىڭ ەسىندە اڭىز- جىر تۇرىندە ساقتالعان تاريحي دەرەكتەرگە باي. مىسالى، ەكى كۇشىكپەن ارالعا اپارىلىپ تاستالعان قانشايىمنىڭ تۇرعان جەرى ءالى كۇنگە داريا سۋىنىڭ ورتاسىندا - «قانشايىم ارالى» دەپ اتالادى. داستاندا ايتىلاتىن «شوگىرلى» توعاي ءالى كۇنگى وسى اتاۋعا يە. ال، كەسەنە ىشىندە بەس ادامنىڭ مولاسى بار. ەسىكتەن كىرگەندەگى سول قاپتالدىڭ تورىندە ەكى ادامنىڭ قابىرى بار. قابىر ورنى تەگىستەلىپ، بىلىنەر- بىلىنبەس توبەشىككە اينالعان. وسى قابىرگە ىرگەلەس جانە ەكى قابىر بار. قاراما- قارسى تۇرعان ەكى قابىردى 0,75-0,80 مەتر بيىكتىكتە قىشپەن ءورىپ، سىرتىن سىلاعان. ەكى ارالىقتاعى 2 مەترلىك اشىق جەردە جاتقان قارا ءمارمارعا «مۇڭلىق- زارلىق اناسى حانشايىم، اكەسى شانشارحان پاتشا. دۇنيەدەن وتكەنىنە 440 -جىل 1996 -جىلى قويىلدى» دەپ جازىلعان. قاراما- قارسى قىشپەن ورىلگەن قورشاۋدىڭ سولتۇستىك جاقتاعىسى اناسى قانشايىمنىڭ، وڭتۇستىك جاقتاعىسى زارلىقتىڭ قابىرى. زارلىق كەسەنەسىنىڭ شىراقشىسى قالدىبەك كۇلەمبايەۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا، العاشىندا زارلىق باسىندا ۇلكەن كەسەنە بولعان. كۇتىمسىزدىك پەن قاراۋسىز قالعاننىڭ سالدارىنان كەسەنە قۇلاپ، ونىڭ قىشتارى شاشىلعان جانە شاشىلعان ورىندا ۇلكەن توبەشىك پايدا بولعان. 1975 -جىلدارى جەرگىلىكتى حالىق جينالىپ، شاشىلعان قىشىنىڭ جارامدىلارىن جيناستىرىپ، قازىرگى ۇلگىدە قايتا تۇرعىزعان. وسى يگىلىكتى ءىستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى بولعان اۋىل مولداسى اسىلحان دوستاي ۇلى كەيىننەن شىراقشى بولىپ، زارلىق پەن قانشايىم انانىڭ ەتەك جاعىنا ءوزىن قويۋدى امانات ەتەدى. كەسەنە ىشىندەگى بەسىنشىسى - سول كىسىنىڭ قابىرى.

 قالعان ەكى قابىردەگى كىمدەر ەكەنىن ەل ۇمىتقان. سول مولانىڭ شىراقشىسى «بۇل مولاعا قانشا جىل بولدى؟ » دەگەن سۇراققا: «ءبىزدىڭ اۋلەت، بىزگە قاراعان تۇقىم ءومىر باقي وسى مولانىڭ شىراقشىسىمىز. مەنىڭ بىلەتىنىم، مەنىڭ اتا- بابامنان بەرى ساناعاندا 470 -جىلدان بەرى شىراقشىسى ەكەنبىز. ءبىز ون شاقتى ۇرپاق اۋىستىق. ايتەۋىر ءبىرىمىز بولماساق، ءبىرىمىز شىراقشى بولىپ وتىرمىزا- دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ال، مۇڭلىق مولاسى ارىس اۋدانى بايىرقۇم اۋىل اكىمشىلىگىنە قاراستى اققالا ەلدى مەكەنىنەن ءبىر شاقىرىمداي وڭتۇستىك- شىعىسىنداعى ەسكى قورىمدا ورنالاسقان. قورىم ارىس- شاردارا اۆتوموبيل جولى ارقىلى ەشكىلى كولمەن بايلانىسادى. سولتۇستىگى اشىق، سولتۇستىك- باتىسىندا اققالا ەلدى مەكەنى ورنالاسسا، باتىسى مەن وڭتۇستىگى اشىق، مال جايىلىمىمەن بايلانىسادى. زارلىق مولاسى مەن مۇڭلىق مولاسىنىڭ اراسى تىكەسىنەن 4,5-5 شاقىرىم كەلسە، اينالما تاس جول ۇزاقتىعى - سەگىز شاقىرىمدى قۇرايدى. باسىندا ساعانا جوق قارا ءمارمار تاسقا «مۇڭلىق رۋحى. اناسى حانشايىم، اكەسى شانشارحان پاتشا. 440 -جىل دۇنيەدەن وتكەنىنە. 1996 -جىل قويىلدى» دەپ جازىلعان. جەرگىلىكتى كونەكوز قاريالار مۇڭلىق- زارلىققا ارنالعان مۇنارانى «وتە ەسكى داۋىردە تۇرعىزىلعان» دەيدى.

مۇنارانىڭ كۇتىمىنىڭ جوقتىعىنان قۇلاندىسى قالعان، ول قام كەسەكتەن سالىنعان. دەگەنمەن قازىرگە دەيىن ادامدار مۇنارا ورنىنا بارىپ تۇنەيدى. «التىن ايدار» ، «زارلىق» ، «شانشار» ، «قيسسا- ي مۇڭلىق- زارلىق» اتتى اڭىز- اڭگىمەلەر مەن جىر نۇسقالارىندا ايتىلاتىن «شوگىرلى توعاي» (مۇندا شانشارحان جەرلەنگەن) ، «قانشايىم ارالى» جەر اتتارى مەن جىردىڭ باستى قاھارماندارى جەرلەنگەن بەيىت مازاردىڭ بار ەكەنى ايقىن دالەل. كەزىندە داستاندى زەرتتەۋشىلەر ماسەلەنىڭ انىق- قانىعىن بىلمەي- اق، سيۋجەتى «شىعىستان اۋىسقان بولسا كەرەك» دەپ جازا سالعان. سونداي- اق، كەيىنگى جىلدارى قانشايىم بەيىتىن قازىپ، باسىنداعى ونىڭ اتى جازىلعان سىناتاستىڭ تابىلۋى، كولەگەيلەنىپ كەلگەن شىندىقتىڭ بەتىن اشقانى ءمالىم. ەڭ كەم دەگەندە ءۇش- ءتورت عاسىر بۇرىن جەرلەنگەن قانشايىم بەيىتىن قازىپ باسىنداعى قۇلپىتاستى تاپقان مارقۇم ءاسىلحان دەگەن مولدا. بۇل كۇندەرى حالىق «اۋليە» دەپ سانايتىن قانشايىم مەن زارلىق مازارىنا كۇمبەز ورناتىلىپ، ەل قامقورلىعىنا الىنعان. مۇڭلىق قىز مولاسى بۇل قورىمنان بولەك جەرگە قويىلعان، ونىڭ باسىندا دا لايىقتى بەلگى ورناتىلعان» ، - دەيدى جەرگىلىكتى تۇرعىن بالقاش اپسەنوۆ.

 

اۆتور: اينۇر اقبايەۆا